I PZ 21/07

Postanowienie z dnia 24 października 2007 r. I PZ 21/07 Orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka uznające, że pol- ska władza sądownicza naruszyła prawo strony do rzetelnego procesu sądo- wego może stanowić podstawę przywrócenia terminu do wniesienia skargi ka- sacyjnej. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Jolanta Strusińska- Żukowska, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 paź- dziernika 2007 r. sprawy z powództwa Józefa T. przeciwko Rafinerii „T.” SA w T. o przywrócenie do pracy i inne roszczenia, na skutek zażalenia powoda na postano- wienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 9 maja 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowe- mu w Katowicach do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach posta- nowieniem z dnia 9 maja 2007 r., w sprawie z powództwa Józefa T. przeciwko Rafi- nerii „T.” SA w T. o przywrócenie do pracy i inne, odrzucił skargę kasacyjną powoda od wyroku tego Sądu z dnia 18 listopada 1999 r. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia Sąd Okręgowy stwierdził, że wniosek powoda o przywrócenie terminu do sporządzenia i złożenia kasacji został oddalony postanowieniem Sądu Okręgo- wego w Katowicach z dnia 8 maja 2007 r. w związku z czym kasacja, jako wniesiona po terminie, podlegała odrzuceniu. Uzasadniając oddalenie wniosku powoda o przywrócenie terminu do sporzą- dzenia i złożenia kasacji Sąd Okręgowy w Katowicach przytoczył następujące oko- liczności faktyczne sprawy: wyrokiem z dnia 4 grudnia 1998 r., Sąd Rejonowy w 2 Chrzanowie zasądził od Rafinerii „T.” SA w T. na rzecz Józefa T. kwotę 5.008,74 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 11 listopada 1997 r. tytułem odszkodowania za rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem niezgodnie z przepisami oraz oddalił powództwo o sprostowanie świadectwa pracy i zapłatę wynagrodzenia za okres od 1995 r. do chwili przywrócenia do pracy. Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 18 listopada 1999 r. oddalił apelację obu stron. Wyrok ten został przez powoda zaskarżony kasacją, który zarzu- cił w niej między innymi nieważność postępowania wynikającą z pozbawienia go możliwości obrony jego praw wskutek odmowy ustanowienia adwokata z urzędu oraz wskutek braku zdolności procesowej reprezentantów strony pozwanej. Kasacja zo- stała sporządzona przez powoda osobiście. Ponadto w dniu 26 listopada 1999 r. powód złożył wniosek o ustanowienie dla niego adwokata z urzędu, uzasadniając go tym, że ze względu na pozostawanie bez pracy przez 1,5 roku nie stać go na pokry- cie kosztów zastępstwa procesowego we własnym zakresie. Postanowieniami z dnia 17 stycznia 2000 r. Sąd Okręgowy w Katowicach odrzucił kasację, ze względu na jej braki formalne (osobiste sporządzenie przez powoda, art. 3932 § 1 k.p.c.), a także oddalił wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. Na postanowienie o odrzuceniu kasacji powód złożył zażalenie, które zostało oddalone przez Sąd Najwyższy posta- nowieniem z dnia 25 maja 2000 r. Powód wniósł przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. W orzeczeniu z dnia 27 czerwca 2006 r. Trybunał uznał, iż w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia art. 6 § 1 Europej- skiej Konwencji Praw Człowieka i zasądził na rzecz powoda kwotę 2.315 Euro. Zda- niem Trybunału naruszenie polegało, po pierwsze, na braku uzasadnienia postano- wienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2000 r. o oddaleniu wnio- sku powoda o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a po drugie na wydaniu tego postanowienia już po upływie terminu do wniesienia kasacji, co w oczywisty sposób pozbawiło powoda realnej szansy na ustanowienie pełnomocnika z wyboru dla jej wniesienia. W związku z orzeczeniem Trybunału powód pismem z dnia 30 września 2006 r. złożył skargę o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2000 r. oddalającego wniosek o usta- nowienie adwokata z urzędu, zarzucając temu postanowieniu naruszenie art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 9 Konstytucji RP, poprzez pozba- 3 wienie powoda możliwości działania wskutek braku należytej reprezentacji i wnosząc o uchylenie obu postanowień z dnia 17 stycznia 2000 r. (zarówno oddalającego wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu, jak i odrzucającego kasację) i przekaza- nie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 22 listopada 2006 r. od- rzucił skargę powoda o wznowienie postępowania uzasadniając to tym, że skarga nie została oparta na ustawowej podstawie. W dniu 6 grudnia 2006 r. powód w oparciu o art. 169 § 1 k.p.c. złożył wniosek o przywrócenie uchybionego bez swej winy terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do sporządzenia i wniesienia kasacji od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 18 listopada 1999 r. oraz do złożenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu do wniesienia tej kasacji. W uzasadnie- niu powód stwierdził, że z wnioskiem o przywrócenie terminu do podjęcia obu wska- zanych wyżej czynności procesowych występował już w ramach skargi o wznowienie postępowania. Wniosek ten nie spełniał jednak wynikającego z art. 169 § 3 k.p.c. wymogu równoczesnego wniesienia kasacji, co było spowodowane między innymi brakiem możliwości poniesienia przez powoda kosztów ustanowienia adwokata z wyboru do jej sporządzenia, dlatego też może on wnieść kasację dopiero po ustano- wieniu przez Sąd adwokata z urzędu. Powód wskazał ponadto, że nie mógł dotrzy- mać tygodniowego terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu, ponieważ nie jest prawnikiem i nie wiedział o takim sposobie postępowania. O takiej możliwości dowiedział się w dniu 4 grudnia 2006 r., kiedy doręczono mu odpis postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 listopada 2006 r. o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. W treści uzasadnienia tego postanowienia znalazła się informacja, że powodowi przysługiwała droga, którą mógł on skutecznie dochodzić swych praw, a mianowicie w tym celu mógł on w pierwszej kolejności, zgodnie z art. 169 § 1 k.p.c. w terminie 7 dni od dnia doręczenia mu orzeczenia Europejskiego Try- bunału Praw Człowieka, złożyć wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia kasa- cji. Powód wskazał, że Sąd Okręgowy mógł potraktować skargę o wznowienie po- stępowania jako wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji, zważywszy, że powód nie jest prawnikiem i działa bez pełnomocnika w sprawie, w której wystę- puje rzadko spotykana w praktyce sytuacja prowadzenia postępowania po wydaniu orzeczenia przez międzynarodowy trybunał, ponadto jest to sprawa z zakresu prawa pracy, co, zdaniem powoda, zobowiązuje sąd do większego zaangażowania w pro- cesie. Powód zwrócił również uwagę, że nie było przez niego możliwe dochowanie 4 tygodniowego terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji wraz z kasacją, nawet gdyby doszło do ustanowienia przez powoda adwo- kata z wyboru, gdyż w tak krótkim terminie nie byłoby możliwe przygotowanie kasacji z zachowaniem należytej staranności, biorąc pod uwagę konieczność przetłumacze- nia orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz obszerność akt do- tychczas prowadzonego postępowania. Zdaniem powoda, wobec powyższego, sąd powinien przywrócić mu uchybiony bez jego winy termin do sporządzenia i wniesie- nia kasacji oraz ustanowić adwokata z urzędu do wniesienia tej kasacji, jako że po- wód składa wniosek w terminie 7 dni od dnia 4 grudnia 2006 r., kiedy to uzyskał in- formację o możliwości przywrócenia terminu do wniesienia kasacji. Na posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 2007 r. powód wycofał wniosek o ustanowienie. adwokata z urzędu. Sąd Okręgowy w Katowicach uznał wniosek powoda o przywrócenie terminu do sporządzenia i złożenia kasacji za niezasadny i w związku z tym, postanowieniem z dnia 8 maja 2007 r. oddalił go, co z kolei stało się podstawą do odrzucenia skargi kasacyjnej powoda postanowieniem tegoż Sądu z dnia 9 maja 2007 r. Postanowienie z dnia 9 maja 2007 r. powód zaskarżył zażaleniem, w którym wniósł o rozpatrzenie na podstawie art. 380 k.p.c. postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 8 maja 2007 r. oraz o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 9 maja 2007 r. w całości i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie nadanie wniesionej kasacji „stosownego biegu”. W uzasadnieniu wskazano, że postanowienie o oddaleniu wniosku o przywró- cenie terminu jako niezaskarżalne należy do kategorii postanowień, o których mowa w art. 380 k.p.c., stąd Sąd Najwyższy może, na wniosek strony, rozpatrując zażale- nie na postanowienie o odrzuceniu kasacji rozpoznać także, mające wpływ na jego wydanie, postanowienie oddalające wniosek o przywrócenie terminu, na kwestiono- waniu którego koncentruje się skarżący. Podkreślono, że możliwość wniesienia wniosku o przywrócenie terminu pojawiła się dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, na co zwrócił też uwagę Sąd Okręgowy w Katowicach, a 7-dniowy termin wskazany w art. 169 § 1 k.p.c. został przez skarżącego zachowany. Wyjątkowość sytuacji wynika z długo- trwałego postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Stras- burgu, który jednoznacznie stwierdził wyłączną winę państwa i naruszenie prawa powoda do sądu, co jednocześnie wyłącza winę powoda w uchybieniu terminu. 5 W skardze zauważono także, że wniosek skarżącego dotyczył nie tylko przy- wrócenia terminu, ale także ustanowienia adwokata z urzędu, co ma istotne znacze- nie w sprawie o przywrócenie terminu, jako że bezpodstawna odmowa Sądu ustano- wienia adwokata z urzędu pozbawiła powoda prawa do sądu i stała się podstawą orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Dlatego też do- piero z uprawomocnieniem się przedmiotowego orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu powstała możliwość złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej oraz ustanowienie adwokata z urzędu, który jednak, jako bezpodstawnie oddalony, „został zaskarżony”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej następuje po roz- ważeniu przez sąd okoliczności konkretnego przypadku. Stosownie do art. 168 k.p.c. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. W rozpoznawanej sprawie okoliczności, w jakich powód wnosi o przyrócenie terminu są złożone i i ich rozważenie powinno uwzględniać szerszy kontekst sprawy, która ma swoje źródło w postanowieniu Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2000 r. o odrzuceniu kasacji złożonej przez powoda osobiście i oddaleniu wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, bez uzasadnienia tej odmowy. W sprawie powód działał bez adwokata. Okoliczność, że - zdaniem Sądu Okręgowego - powód miał możliwość ustanowienia pełnomocnika z wyboru, nie przekreśla tego faktu i nie może stanowić podstawy odmiennej oceny znaczenia okoliczności działania powoda bez adwokata. Rozpoznając przedmiotowy wniosek Sąd Okręgowy słusznie stwierdził, że nie można utożsamiać charakteru i skutków orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Nietrafnie jednak marginalizuje znaczenie orzeczeń ETPCz dla sądowego stosowania prawa. Kwestia ta stała się przedmiotem obszernych rozważań Sądu Najwyższego w postanowieniu z dnia 17 kwietnia 2007 r., I PZ 7/07, wydanym w wyniku rozpatrzenia zażalenia po- woda na postanowienie Sądu Okręgowego w Katowicach z 22 lipca 2006 r. o odmo- wie wznowienia postępowania. Między innymi Sąd Najwyższy stwierdził, że związa- nie Polski Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oznacza, że Konwencją są związane wszystkie władze i organy państwowe, także sądy. Każdy 6 organ państwa w zakresie swoich kompetencji jest zobowiązany (art. 9 Konstytucji) do poszanowania zobowiązania, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska przestrze- ga wiążącego ją prawa międzynarodowego. Na tym Sądzie, który naruszył Konwen- cję ciążyła powinność doprowadzenia do stanu zgodności między treścią orzeczenia ETPCz a stanem ukształtowanym przez zakwestionowane przez Trybunał orzecze- nie, które stało się podstawą oceny, że polska władza sądownicza, a konkretnie Sąd Okręgowy w Katowicach, naruszyła prawo powoda do rzetelnego procesu sądowe- go. Wymieniony tu kontekst w postaci rozpoznawania sprawy powoda Józefa T. przez ETPCz ma znaczenie w związku z tym, że dopiero w konsekwencji orzeczenia Trybunału powód wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania, w którym do- magał się ustanowienia adwokata z urzędu i przywrócenia terminu do wniesienia ka- sacji. Po zaskarżeniu zażaleniem postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach odrzucającego wniosek o wznowienie postępowania, Sąd Najwyższy postanowie- niem z 17 kwietnia 2007 r. uchylił zaskarżone postanowienie. Sąd Najwyższy stwier- dził, że wadliwa decyzja Sądu Okręgowego w postaci postanowienia z 17 stycznia 2000 r. o odmowie ustanowienia dla powoda pełnomocnika z urzędu, które nie zo- stało uzasadnione, a ponadto zostało wydane po upływie terminu do wniesienia ka- sacji - pozbawiła powoda możliwości działania przed sądem i że okoliczność ta, zgodnie z art. 401 pkt 2 k.p.c. powoduje nieważność postępowania, tego jego frag- mentu, który obejmował wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu w celu sporzą- dzenia i wniesienia kasacji, uzasadniającą jego wznowienie. Ma rację skarżący twierdząc, że do wydania orzeczenia przez ETPCz nie wy- stąpiły żadne okoliczności uzasadniające złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia kasacji. W okolicznościach sprawy należy przywiązać znaczenie do informacji zawartej w postanowieniu Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 li- stopada 2006 r. odrzucającym skargę o wznowienie postępowania, że powodowi przysługiwała droga, którą mógł skutecznie dochodzić swych praw i że w tym celu mógł w pierwszej kolejności, zgodnie z art. 169 § 1 k.p.c., w terminie 7 dni od daty doręczenia mu orzeczenia ETPCz , złożyć wniosek o przywrócenie terminu do wnie- sienia kasacji. Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3941 w związku z art. 39815 k.p.c. orzeczono jak w sentencji postanowienia. ========================================