II UZP 1/04

Uchwała z dnia 8 kwietnia 2004 r. II UZP 1/04 Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew- skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2004 r. sprawy z wniosku Wiery P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o ubez- pieczenie społeczne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r. [...] „Czy podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu sę- dzia w stanie spoczynku z tytułu umowy zlecenia zawartej z jednym zleceniodawcą na okres dłuższy niż 14 dni ?” p o d j ą ł uchwałę: Sędzia pobierający uposażenie w stanie spoczynku podlega obowiąz- kowi ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania umowy zlecenia zawar- tej po dniu 14 stycznia 2000 r. U z a s a d n i e n i e Stan faktyczny sprawy, na tle rozpoznania której sformułowane zostało zagad- nienie prawne, był bezsporny. W ramach umowy zlecenia zawartej w dniu 3 lipca 2000 r. Wiera P., sędzia w stanie spoczynku, podjęła się w Miejskim Ośrodku Pomo- cy Społecznej w S. konsultacji z zakresu prawa rodzinnego w wymiarze 9 godzin ty- godniowo w okresie od dnia 7 lipca do dnia 31 grudnia 2000 r. Decyzją z dnia 9 stycznia 2001 r. Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. potwierdził obowią- zek odprowadzania składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wykonywanej umowy, na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). 2 Wnosząc o zmianę decyzji, ubezpieczona podniosła w odwołaniu, że objęcie jej ubezpieczeniem z tytułu wykonywania umowy zlecenia może mieć wyłącznie cha- rakter dobrowolny, przyjęty w art. 9 ust. 5 tej ustawy, albowiem prokuratorzy i sę- dziowie zostali - zgodnie z w art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych - wyłączeni z tego systemu. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z dnia 29 maja 2002 r. odwołanie oddalił, a Sąd Apelacyjny w Gdańsku stwierdził, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, które postanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Sąd wypowie- dział się przeciwko objęciu składką przychodów sędziów w stanie spoczynku z tytułu umów zlecenia, twierdząc, że opłacane składki nie stanowiłyby ekwiwalentu uzyska- nych w przyszłości świadczeń, a ponadto dostrzegł nierówność traktowania na grun- cie ubezpieczenia społecznego sędziów i prokuratorów. Porównując bowiem przepis art. 781 § 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782), z przepisem art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, wy- wnioskował, że prokuratorzy nie byliby w żadnej sytuacji zobowiązani do opłacania składek od umów zlecenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie konieczne jest określenie właściwej podstawy spornego obowiąz- ku składkowego. W przedstawionym pytaniu został on opisany jako „zawarcie umowy zlecenia z jednym zleceniodawcą na okres dłuższy niż 14 dni”. Taki tytuł ubezpie- czenia już nie istnieje, a ostatnio przewidziany był w przepisie art. 6 ust. 4 ustawy systemowej w brzmieniu nadanym z dniem 1 stycznia 1999 r. przepisem art. 172 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) i - zgodnie z art. 14 ustawy zmieniającej z dnia 23 grudnia 1999 r. (Dz.U. Nr 110, poz. 1256) - mógł być stoso- wany jedynie do umów zawartych przed dniem 14 stycznia 2000 r. W stanie faktycz- nym rozpoznawanego zagadnienia nie znajduje więc zastosowania. Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (zmienionym z dniem 30 grudnia 1999 r. przez art. 1 pkt 3 lit. a ustawy z dnia 23 3 grudnia 1999 r.) obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu podle- gają osoby fizyczne, które na terenie Rzeczypospolitej Polskiej wykonują pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlece- nia. Obowiązek ubezpieczenia z tytułu wykonywania zlecenia stanowi odrębny ty- tuł ubezpieczenia, który nie pochłania ani nie wyklucza ubezpieczenia pracownicze- go. Nie pozostaje w żadnym związku z przewidzianym w art. 6 ust. 1 ustawy obo- wiązkowym ubezpieczeniem z tytułu wykonywania umowy o pracę; uchyla się więc rozważaniom o podleganiu temu ubezpieczeniu przez sędziów i prokuratorów. Nale- ży bowiem podnieść, że z mocy ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782), nowelizującej ustawę z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, począwszy od dnia 1 stycznia 1998 r. dokonane zostało zasadnicze przekształcenie systemu świadczeń udzielanych sędziom na wypadek ryzyk ubez- pieczeniowych (osiągnięcia wieku, choroby lub utraty sił) i przejęcie ich finansowania przez budżet państwa w formie uposażenia w stanie spoczynku. Zgodnie z art. 711 § 6 ustawy przejście sędziego w stan spoczynku powoduje utratę prawa do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego, a w związku z tym, zgodnie z art. 781 § 1, od wynagrodzenia sędziów nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne. Wyłączenie sędziów z systemu powszechnego ubezpieczenia społecznego nie ma więc charakteru podmiotowego, rozumianego w ten sposób, że sędzia nie podlega ubezpieczeniu bez względu na rodzaj prowadzonej działalności, a tylko przedmioto- wy; nie podlega ubezpieczeniu z tytułu wykonywania swej funkcji i w zakresie wypła- canego mu z tego tytułu uposażenia. W konsekwencji sędzia nie jest wyłączony z ubezpieczenia z tytułu działalności zarobkowej objętej systemem ubezpieczeń spo- łecznych wykonywanej poza służbą sędziowską (por. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1999 r., III ZP 16/99, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 283 i z dnia 13 lutego 2001 r., III ZP 38/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 468, OSP 2002 nr 10, poz. 132 z aprobującą glosą K. Kolasińskiego). Te same argumenty można odnieść do sytuacji sędziego pobierającego upo- sażenie w stanie spoczynku, gdyż status sędziego w stanie spoczynku nie stanowi przeszkody do ustalenia obowiązku składkowego z tytułu wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Co więcej, prowadzący taką działal- ność nie może powoływać się na art. 9 ust. 4 lub 6 ustawy systemowej, zawierające 4 reguły wyłączające zbieg ubezpieczenia, albowiem w rozumieniu prawa zabezpie- czenia społecznego sędziowie w stanie spoczynku nie są „osobami mającymi ustalo- ne prawo do emerytury lub renty”. Przechodzący w stan spoczynku sędzia traci prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na rzecz statusu wynikającego z narzuconej przez art. 180 Konstytucji zmiany jego sytuacji po zakończeniu aktywne- go pełnienia funkcji. Nie dochodzi zatem - w wypadku równoczesnego pobierania uposażenia w stanie spoczynku i wykonywania działalności objętej ubezpieczeniem - do zbiegu tytułów ubezpieczenia. Mocne oparcie dla tego poglądu można znaleźć w tezie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., II UKN 126/99 (OSNAPiUS 2000 nr 24, poz. 913). Oczywiście nasuwa się wniosek wskazujący na nieracjonalność obejmowania przychodów sędziego z tytułu wykonywania umów zlecenia składką na ubezpiecze- nie społeczne wobec braku perspektywy realizacji tego ubezpieczenia. Trzeba jed- nak zważyć, że poruszona przez Sąd Apelacyjny kwestia przestrzegania zasady równości ubezpieczonych, rozpatrywana przez pryzmat wzajemnej zależności mię- dzy opłacaniem składek i uzyskiwaniem za nie świadczeń z ubezpieczenia społecz- nego, nie istniała przed dniem 1 października 2001 r., albowiem przepis art. 711 § 6 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych nie stanowił przeszkody do nabycia prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu dodatkowego zatrudnie- nia sędziego, niezależnie od pobierania uposażenia sędziego w stanie spoczynku (por. powołaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2001 r., III ZP 38/00, uchwałę z dnia 27 września 2002 r., III UZP 6/02, OSNP 2003 nr 1, poz. 18 oraz wy- rok z dnia 12 lipca 2001 r., I PKN 530/00, OSNP 2003 nr 11, poz. 264). Zagadnienie wzajemności składki i świadczeń na gruncie art. 2 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, rozpatrywał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r., K 9/00 (OTK ZU 2000 nr 8, poz. 294). Uwzględniając pogląd Rzecz- nika Praw Obywatelskich, że obowiązek ubezpieczenia nie powinien dotyczyć sę- dziów i prokuratorów w stanie spoczynku, gdyż opłacana obowiązkowo składka po- zostaje bez wpływu na wymiar pobieranego uposażenia, orzekł o zgodności z Kon- stytucją przepisów art. 9 ust. 4, ust. 4a i ust. 4b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Podniósł trafnie między innymi, że niewąt- pliwie ścisła zależność między opłacaniem składki i jej wysokością oraz okresem płacenia a prawem do świadczeń i ich wysokością (zasada wzajemności), występu- jąca w klasycznym ubezpieczeniu społecznym, nie jest w obowiązujących obecnie 5 regulacjach w pełni realizowana. Składka nie została dostosowana do wielkości in- dywidualnego ryzyka, lecz jest ustalana na przeciętnym poziomie, obejmującym wszystkich ubezpieczonych; przy ustalaniu prawa do świadczeń lub ich wysokości uwzględniane są również okresy nieskładkowe, a także nazwane „składkowymi” okresy nie związane z obowiązkiem opłacania składki. Tak więc stosunek ubezpie- czeniowy nie jest pełnym stosunkiem zobowiązaniowym i nie ma w nim elementu synalagmatyczności, charakterystycznej dla zobowiązań wzajemnych w znaczeniu cywilnoprawnym (por. też orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK ZU 1992 cz. II, s. 131, z 23 września 1997 r., K 25/96, OTK ZU 1997 nr 3-4, s. 311 i z dnia 30 maja 2000 r., K 37/98, OTK ZU 2000 nr 4, poz. 112). Zda- niem Trybunału Konstytucyjnego, te okoliczności usprawiedliwiają nałożenie obo- wiązku ubezpieczenia nawet w sytuacji, w której dalsze opłacanie składek na ubez- pieczenie społeczne nie zawsze znajdzie w pełni odzwierciedlenie w zwiększonej wysokości przysługującego świadczenia. Odnosząc się do zarzutu niesprawiedliwe- go zróżnicowania sytuacji emerytów i rencistów Trybunał Konstytucyjny rozważył, że wszystkie osoby mające uprawnienia emerytalne, które podejmują działalność za- robkową, są w zakresie obowiązku ubezpieczenia społecznego, traktowane jedna- kowo. Ze względu na rozważania Sądu Apelacyjnego o nierówności w zakresie obo- wiązku ubezpieczenia między sędziami i prokuratorami, należy stwierdzić, że sę- dziowie i prokuratorzy nie podlegają ubezpieczeniu społecznemu w takim samym zakresie. Zakres ten wyznaczany jest ich prawem do stanu spoczynku, który - w wy- padku sędziów ma rangę konstytucyjną, a w wypadku prokuratorów - ustawową, stąd w art. 6 ust. 1 ustawy systemowej z ubezpieczenia z tytułu wykonywania umowy o pracę wyłączeni zostali tylko prokuratorzy. Z tych względów, podzielając także przedstawione stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie. ========================================