I PK 113/03

Wyrok z dnia 3 grudnia 2003 r. I PK 113/03 Uprawnienie do odprawy pieniężnej przysługującej dyrektorowi przedsię- biorstwa państwowego na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.) nie zostało uchylone przez unormowania zawarte w art. 12, 13 i 26 ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektó- rymi podmiotami prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306 ze zm.), a jedynie zmodyfiko- wane. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2003 r. sprawy z powództwa Jana D. przeciwko Przedsiębiorstwu Przemysłu Metalowego „P.” Przedsiębiorstwu Państwowemu w W. o odprawę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 12 listopada 2002 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 12 listopada 2002 r. oddalił apelację pozwanego Przedsiębiorstwa Przemysłu Metalowego „P.” Przedsiębiorstwa Państwowego w W. od wyroku Sądu Rejonowe- go-Sądu Pracy w Chełmie z dnia 18 kwietnia 2002 r. zasądzającego na rzecz powo- da Jana D. kwotę 16.791 zł z ustawowymi odsetkami tytułem odprawy pieniężnej. W sprawie tej ustalono, że powód był zatrudniony na stanowisku dyrektora pozwanego przedsiębiorstwa państwowego od dnia 1 września 1992 r. Pismem z dnia 22 czerwca 2001 r. powód został odwołany z tego stanowiska przez organ założycielski ze skutkiem na dzień 30 września 2001 r. Obowiązujące u pozwanego pracodawcy 2 zakładowe przepisy płacowe nie przewidują dla zwalnianego dyrektora odprawy w związku z odwołaniem ze stanowiska. Powodowi nie była też przyznana indywidual- nie taka odprawa. W ramach takich ustaleń Sądy meriti wskazywały, że zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o p.p.) - odwołanemu dyrektorowi przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, którą wypłaca się w dniu rozwiązania stosunku pracy (art. 39 ust. 4). Ponadto, unormowania dotyczące tego rodzaju świadczeń zawiera także ustawa z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306 ze zm., powoływana dalej jako ustawa „kominowa” lub ukom). Zgodnie z jej art. 12 - w razie odwołania ze stanowiska lub rozwiązania umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej będącej podstawą zatrudnienia przez podmiot zatrudniający z innych przyczyn niż naruszenie podstawowych obowiązków ze stosunku zatrudnienia, osobom określonym w art. 2 może być przyznana odprawa w wysokości nie wyższej niż trzykrotność wynagrodzenia miesięcznego. Stosownie do art. 13 tej ustawy, postanowienia umów o pracę albo umów cywilnoprawnych ustalające między innymi odprawę w wysokości wyższej niż maksymalna dopusz- czona ustawą, są nieważne z mocy prawa w części przewyższającej te maksymalne kwoty ustawowe. Natomiast zgodnie z art. 26 tej ustawy - postanowienia umów o pracę i innych aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy oraz umów cywilnoprawnych stanowiących podstawę zatrudnienia, ustalające między innymi odprawę w wysokości wyższej niż maksymalnie dopuszczona ustawą, stały się nie- ważne z mocy prawa z upływem trzech miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, tj. od dnia 1 września 2000 r. Zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy ustawy „kominowej” (tj. art. 12 - w stosunku do odprawy). W ocenie Sądu drugiej instancji, łączna analiza wskazanych przepisów nie pozwala na przyjęcie, że przepisy ustawy „kominowej” uchyliły (zderogowały) art. 39 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach pań- stwowych. Oznacza to, że nadal obligatoryjne jest przyznanie odwołanemu dyrekto- rowi przedsiębiorstwa państwowego odprawy, której wysokość nie może być jednak wyższa niż trzykrotność jego wynagrodzenia miesięcznego. W przeciwieństwie do obowiązującej wcześniej sztywnej wysokości odprawy (sześciomiesięczne wynagro- dzenie), aktualnie odprawa może być przyznana „w dowolnej wysokości, maksymal- nie jednak w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia”. Prawo do tego rodzaju 3 odprawy wynika bezpośrednio z art. 39 ust. 1 ustawy o p.p., a zatem przysługuje ona w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia także wówczas, gdy w akcie powoła- nia lub odwołania nie ma żadnej wzmianki o tym świadczeniu. Stanowisko takie wynika nie tylko z interpretacji gramatycznej, ale również z wykładni celowościowej przepisów ustawy „kominowej”, która powinna zapobiegać stosowaniu społecznie nieuzasadnionych stawek wynagradzania osób zajmujących stanowiska kierownicze. W szczególności nie zmierzała ona do całkowitego pozba- wienia tych osób wynagrodzenia, gdyż w takim przypadku ustawodawca zamieściłby w niej regulacje zmieniające lub uchylające art. 39 ustawy o p.p. Tymczasem została otwarta jedynie możliwość indywidualnego uzgodnienia wysokości odprawy w grani- cach maksymalnej kwoty ustawowej. W przypadku nieskorzystania z tej możliwości istnieje nadal obowiązek przyznania odprawy przewidzianej w ustawie o p.p., tyle że zmniejszonej dwukrotnie w stosunku do poprzednio obowiązującej. Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał, że pomiędzy przepisami ustawy „kominowej” a przepisami ustawy o p.p. nie zachodzą kolizje wyłączające obowiązywanie art. 39 ust. 1 ostatniej ustawy („w kategoriach lex specialis - lex generalis”), ale modyfikacji podlega wysokość od- prawy należnej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego. W kasacji pozwany podniósł następujące zarzuty: 1) błędnej wykładni art. 12 ustawy „kominowej”, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 39 ust. 1 ustawy o p.p., „w sytuacji gdy przepis powyższy został uchylony”, 2) błędnej wykładni art. 13 i 26 ustawy „kominowej”. Na tych podstawach wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości”, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania w obu przypadkach. W sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące relacji art. 12 ukom i art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. W ocenie skarżącego, przepis art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. został zderogowany, a nie jedynie zmodyfikowany przez unormowanie zawarte w art. 12 ustawy „kominowej” według kolizyjnej reguły lex posterior derogat legi priori. Ponadto, istnieje kontrowersja dotycząca fakultatywnego bądź obligatoryj- nego charakteru odprawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego. Zdaniem skarżącego, gramatyczna analiza art. 12 ustawy „komino- wej” prowadzi do wniosku, że przyznanie takiego świadczenia jest fakultatywne co do zasady i wysokości w granicach maksymalnej kwoty ustawowej (trzykrotności mie- sięcznego wynagrodzenia). Poważne wątpliwości interpretacyjne budzi także treści 4 normatywna art. 26 tej ustawy, który deroguje „z systemu prawa postanowienia umów o pracę i innych aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy”, ale nie zawiera regulacji derogującej „ustawy, które określały treść stosunku pracy wiążącego dyrektora z przedsiębiorstwem państwowym, jak to czynił art. 39 ust. 1 upp ?”. Zdaniem skarżącego, „jeżeli art. 26 ukom nie może być uznany za regułę derogującą przepisy innych ustaw wprost, to być może na mocy reguł wykładni celo- wościowej i systemowej sformułowanie art. 26 ukom wskazuje na konieczność od- czytywania regulacji ustawy kominowej w całkowitym oderwaniu od regulacji ustawy o przedsiębiorstwach państwowych ? Jeżeli nieważne mają być wszelkie akty prawne, których postanowienia kreują stan prawny niezgodny z ustawą kominową, to być może należy odrzucić zastosowanie również art. 39 ust. 1?”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest uzasadniona, albowiem przewidziane w 39 ust. 1 ustawy o p.p. uprawnienie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego do odprawy w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia jest ustawowym składnikiem jego treści sto- sunku pracy, gdyż wynika z imperatywnego brzmienia tej regulacji prawnej. Odprawa ta nie przysługuje wyłącznie w okolicznościach określonych w art. 39 ust. 2 tej ustawy, które nie wystąpiły w odniesieniu do powoda. Tak rozumiany ustawowy cha- rakter prawny odprawy pieniężnej przysługującej dyrektorowi przedsiębiorstwa pań- stwowego z mocy art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. (w związku z art. 56 k.c. i art. 300 k.p.) przekreśla tezę skarżącego o fakultatywnym charakterze decyzji o przyznaniu prawa do tego świadczenia w akcie powołania kreującym stosunek pracy dyrektora przed- siębiorstwa państwowego lub w akcie odwołania z tego stanowiska; wyklucza też modyfikowanie wysokości tej ustawowej odprawy przy zastosowaniu przepisów ustawy „kominowej”. Wprawdzie ustawa ta przewiduje jej stosowanie, między innymi do dyrektorów przedsiębiorstw państwowych (art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 pkt 1), to jednak jej art. 12, stanowiący, że w razie odwołania ze stanowiska lub rozwiązania umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej będącej podstawą zatrudniania przez podmiot zatrud- niający, z innych przyczyn niż naruszenie podstawowych obowiązków ze stosunku zatrudnienia, osobom określonym w art. 2 może być przyznana odprawa w wysoko- ści nie wyższej niż trzykrotność wynagrodzenia miesięcznego, nie dotyczy ustawowej 5 odprawy zastrzeżonej dla dyrektora przedsiębiorstwa państwowego w art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. z następujących przyczyn. Po pierwsze, art. 17 ukom zmodyfikował wyraźnie jedynie treść art. 45a ust. 3 pkt ustawy o p.p, który otrzymał następujące brzmienie - umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem powinna określać w szczegól- ności: zasady wynagradzania zarządcy, z uwzględnieniem przepisów ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (Dz.U. Nr 26, poz. 306). Ta wyraźna modyfikacja treści tylko tego jednego z przepi- sów ustawy o p.p. prowadzi do odrzucenia koncepcji skarżącego o tym, jakoby usta- wodawca w art. 12 ukom „milcząco” zderogował inne przepisy ustawy o p.p., w tym jej art. 39 ust. 1, który nadal obowiązuje, a przeto w dalszym ciągu kreuje ustawowe uprawnienie do odprawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego. Po drugie, uprawnienie to wynika z ustawy (art. 39 ust. 1 ustawy o p.p.), co wpływa na nieważność uzgodnienia w umowie o pracę, albo w innym akcie stanowiącym podstawę nawiązania stosunku, tego ustawowego prawa do odprawy w sposób mniej korzystny, niż wynika to z przepisów prawa pracy (art. 18 § 2 k.p.). Unormowania zawarte w całym art. 39 ustawy o p.p. mają bez wątpienia naturę prawną przepisów prawa pracy w rozumieniu art. 18 § 2 k.p., przeto postanowienia umowy o pracę, czy też aktu powołania dyrektora przedsiębiorstwa państwowego - sprzeczne z imperatywnym brzmieniem art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. - są z mocy prawa nieważne, a zamiast nich stosuje się to unormowanie (art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. w związku z art. 18 § 2 k.p.). Oznacza to, że regulacja zawarta w art. 12 ustawy o wynagradzaniu ma zastosowanie tylko do tych składników umowy o pracę lub in- nego aktu kreującego stosunek pracy, bądź stosunek zatrudnienia osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi, które nie zostały ustawowo określone co do impe- ratywnego przyznania określonego świadczenia ze stosunku pracy w ustawowo wy- znaczonej wysokości. Z tych samych przyczyn, do odprawy - będącej ustawowym składnikiem treści stosunku prawnego odwołanego dyrektora przedsiębiorstwa pań- stwowego - nie mają zatem zastosowania regulacje zawarte w art. 13 i 26 ustawy „kominowej”, które dotyczą tego samego składnika wynagrodzenia (odprawy) osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi, które to osoby nie są dyrektorami przedsiębiorstw państwowych. Przy powyższych uwarunkowaniach - przepis art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. po- zostaje nadal normą szczególną w stosunku do przepisów ustawy „kominowej”, a zatem jako lex specialis, dotycząca szczególnego ustawowego uprawnienia do od- 6 prawy przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego, wy- klucza stosowanie art. 12, 13 i 26 ustawy o wynagradzaniu, które w odniesieniu do tej kategorii zatrudnionych mają ogólną naturę prawną (lex generalis). Wszystko to wskazuje na działanie kolizyjnej reguły wyrażającej zasadę, że późniejsze przepisy ogólne nie derogują wcześniejszego przepisu o charakterze szczególnym, (lex poste- rior generalis non derogat legi priori speciali), jeżeli ten nie został wyraźnie uchylony przez ustawę późniejszą. W konsekwencji chybione było postrzeganie przez skarżą- cego przeciwnego oddziaływania innej reguły kolizyjnej (lex posterior derogat legi priori), gdyż zakresy normatywnego oddziaływania art. 12, 13 i 26 ukom w stosunku do art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. są rozbieżne w tym sensie, że imperatywna ustawowa natura uprawnienia do odprawy pieniężnej przysługującej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego (art. 39 ust. 1 ustawy o p.p.) nie została uchylona ale zmodyfikowana przez unormowania zawarte w art. 12, 13 i 26 ustawy „kominowej”. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację pozbawioną usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.). ========================================