I PZ 99/01

Postanowienie z dnia 14 stycznia 2002 r. I PZ 99/01 Ustanowienie dla strony pełnomocnika na jej wniosek złożony w rozpo- czętym terminie do wniesienia kasacji jest potrzebne w rozumieniu art. 117 § 1 zdanie trzecie k.p.c., gdy przy zachowaniu normalnego toku niezwłocznie po- dejmowanych czynności procesowych jest możliwe zachowanie przez pełno- mocnika terminu do wniesienia kasacji, bądź gdy strona powołuje się na oko- liczności, które mogą uzasadniać przywrócenie tego terminu. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawozdawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 stycznia 2002 r. sprawy z powództwa Krzysztofa K. przeciwko Starostwu Powiatowemu w O.W. o odprawę, na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 lipca 2001 r. [...] o d d a l i ł zażalenie. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2000 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Kaliszu oddalił powództwo Krzysztofa K. przeciwko Starostwu Powiatowemu w O.W. o odprawę rentową w kwocie 20.586 zł. Powoda w toku tego postępowania począwszy od rozprawy w dniu 30 czerwca 2000 r. reprezentował peł- nomocnik - radca prawny Kazimierz Ś. Według treści pełnomocnictwa obejmowało ono reprezentowanie powoda “przed Sądem Okręgowym-Sądem Pracy w Ostrowie Wlkp oraz do podejmowania czynności procesowych zgodnie z art. 91 kpc”. Powód osobiście złożył wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem, a następnie wywiódł apelację. Przy zawiadomieniu pełnomocnika powoda o rozprawie apelacyjnej został on wezwany do uzupełnienia pełnomocnictwa w zakresie umocowania do występo- wania przed Sądem drugiej instancji. Na rozprawę w dniu 4 kwietnia 2001 r. prawi- 2 dłowo zawiadomiony pełnomocnik powoda nie stawił się i nie złożył uzupełnienia peł- nomocnictwa. W protokole tej rozprawy odnotowano “przewodnicząca stwierdza, że pełnomocnik powoda wezwany do złożenia pełnomocnictwa do występowania przed Sądem Apelacyjnym, takowego nie złożył i na rozprawę się nie stawił; w tej sytuacji stwierdzić należy, że powód nie został zawiadomiony o terminie rozprawy, co skut- kuje konieczność jej odroczenia, celem powiadomienia powoda o terminie posiedze- nia”. Powód zawiadomiony o terminie rozprawy w dniu 31 maja 2001 r. nie stawił się (Sąd nie zawiadamiał już radcy prawnego Kazimierza Ś.). Na rozprawie tej zapadł wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 31 maja 2001 r. [...], oddalający apelację powoda. Powód w terminie złożył wniosek o doręczenie tego wyroku wraz z uzasad- nieniem, co zostało dokonane w dniu 20 czerwca 2001 r., przy czym powód został pouczony “o treści art. 392 § 1, 3932 § 1 i 3934 kpc”. W dniu 13 lipca 2001 r. powód za pośrednictwem poczty wysłał do Sądu sporządzoną osobiście kasację, do której dołączył wniosek o ustanowienie pełnomocnika. Pisma te wpłynęły do Sądu Apela- cyjnego w dniu 16 lipca 2001 r. Zarządzeniem z dnia 18 lipca 2001 r. powód został wezwany o uzupełnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika oświadczeniem o stanie majątkowym. Powód otrzymał to wezwanie w dniu 19 lipca 2001 r. i oświad- czenie złożył w dniu 25 lipca 2001 r. Postanowieniem z dnia 26 lipca 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu i odrzucił kasację powoda. W uzasadnie- niu postanowienia Sąd Apelacyjny wywiódł, że kasacja jest niedopuszczalna, gdyż została złożona bez zachowania przymusu adwokacko-radcowskiego. Wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu po uzupełnieniu oświadczeniem o stanie majątko- wym został natomiast złożony w dacie, w której upłynął już termin do wniesienia ka- sacji. Sąd powołał się na wykładnię zawartą w postanowieniu z dnia 20 maja 1999 r., II UZ 56/99 (OSNAPiUS 2000 r. nr 20, poz. 769). Na postanowienie Sądu Apelacyjnego w imieniu powoda zażalenie wniósł radca prawny Kazimierz Ś., któremu jako przedstawicielowi związku zawodowego powód udzielił pełnomocnictwa. Zażalenie nie wskazuje jakiejkolwiek podstawy prawnej (nie powołuje żadnego przepisu prawa). Wywodzi się w nim, że powód chcąc dotrzymać terminu do wniesienia kasacji sporządził “projekt kasacji”, gdyż nie był w stanie zlecić adwokatowi opracowania kasacji. Wysłał ten projekt kasacji do Sądu z wnioskiem o ustanowienie adwokata i “oczekiwał, że po ustanowieniu adwo- kat opracuje mu kasację”. Pismo Sądu o uzupełnienie wniosku przez złożenie za- 3 świadczenia o stanie majątkowym nie zawierało pouczenia o terminie “wystarczającym do wyznaczenia pełnomocnika”. Pełnomocnik powoda wywodzi, że gdyby powód otrzymał takie pouczenie, to dotrzymałby terminów umożliwiających “wszczęcie postępowania kasacyjnego”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Apelacyjny słusznie nie ograniczył się tylko do rozważenia kwestii do- puszczalności kasacji powoda, ale rozpoznał także wniosek o ustanowienie pełno- mocnika (por. postanowienie z dnia 24 stycznia 1997 r., II UZ 14/96, OSNAPiUS 1997 r. nr 16, poz. 304). Trzeba przyjąć, że powód skarży postanowienie Sądu Ape- lacyjnego w zakresie odrzucającym kasację (art. 39318 § 1 k.p.c.), ale także kwestio- nuje to postanowienie w zakresie oddalającym wniosek o ustanowienie pełnomoc- nika z urzędu. Jest to możliwe na podstawie art. 380 k.p.c., stosowanego odpowied- nio poprzez art. 39318 § 3 i 397 § 2 k.p.c. (choć powód tych przepisów nie wskazuje). Zgodnie z art. 117 § 1 i 2 k.p.c. strona korzystająca z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych (tak jak powód z mocy art. 463 § 1 k.p.c. i art. 263 § 1 k.p.), która oświadczeniem przewidzianym w art. 113 § 1 k.p.c. wykaże, że nie może bez uszczerbku dla utrzymania swojego i rodziny ponieść kosztów wynagrodzenia adwo- kata lub radcy prawnego, może wnieść o ustanowienie pełnomocnika przez sąd. Sąd uwzględni taki wniosek, jeżeli uzna udział pełnomocnika za potrzebny (art. 117 § 1 zdanie trzecie k.p.c.). Istota występującego w tym zakresie problemu sprowadza się więc do oceny, czy w sytuacji procesowej jaka zaistniała, Sąd drugiej instancji słusz- nie uznał, że udział ustanowionego dla powoda pełnomocnika nie był już potrzebny. W tym przedmiocie należy zauważyć, że powód otrzymał w dniu 20 czerwca 2001 r. odpis wyroku Sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem oraz pouczeniem o termi- nie złożenia kasacji i konieczności wniesienia jej przez pełnomocnika będącego ad- wokatem lub radcą prawnym. Ponieważ w tej fazie postępowania powoda nie repre- zentował już wcześniej ustanowiony pełnomocnikiem radca prawny Kazimierz Ś., to powód powinien, dbając z należytą starannością o swoje interesy, rozważyć czy za- mierza wnieść kasację. W przypadku podjęcia takiego zamiaru powinien bez nieuza- sadnionej zwłoki (niezwłocznie) wystąpić o ustanowienie pełnomocnika, jeżeli nie był stanie pokryć kosztów wynagrodzenia adwokata (radcy prawnego) i to w takim cza- sie, aby przy normalnym toku postępowania było to możliwe tak, aby pełnomocnik 4 mógł złożyć kasację w otwartym już terminie. Tymczasem powód na siedem dni przed upływem terminu do wniesienia kasacji złożył ją wraz z wnioskiem o ustano- wienie pełnomocnika. Nadto pisma te przesłał pocztą, co spowodowało, że wpłynęły do Sądu na cztery dni przed upływem terminu do wniesienia kasacji i wreszcie nie dołączył do wniosku stosownego oświadczenia o stanie majątkowym, co spowodo- wało konieczność podjęcia dalszych czynności, polegających na wezwaniu o uzupeł- nienie tego braku. Ostatecznie (mimo że Sąd podejmował czynności niezwłocznie) uzupełniony oświadczeniem o stanie majątkowym wniosek o ustanowienie pełno- mocnika mógł być rozpoznany dopiero po upływie terminu do wniesienia kasacji. Jest oczywiście zasadny pogląd Sądu drugiej instancji, że ustanowienie dla powoda peł- nomocnika, który miałby w jego imieniu wnieść kasację, już po upływie terminu do jej wniesienia, jest całkowicie zbędne, a więc ustanowienie w tym momencie pełnomoc- nika nie jest potrzebne w rozumieniu art. 117 § 1 zdanie trzecie k.p.c. (po prostu, gdyby pełnomocnik został ustanowiony i wniósł kasację, to i tak podlegałaby ona od- rzuceniu jako wniesiona po terminie). Ocena taka jest zasadna zwłaszcza w sytuacji, gdy powód nie wskazuje żadnych okoliczności, które usprawiedliwiałyby złożenie przez niego tak późno wniosku o ustanowienie pełnomocnika. Rozważenie tej kwestii jest potrzebne, gdyż po stronie powoda, po doręczeniu mu wyroku z uzasadnieniem, mogły wystąpić okoliczności, które mogłyby być uwzględnione przy rozpoznaniu ewentualnego wniosku o przywrócenie terminu do złożenia kasacji (por. postanowie- nie z dnia 21 kwietnia 1997 r., II CZ 38/97, OSNC 1997 r. z. 10, poz. 152; postano- wienie z dnia 28 kwietnia 1997 r., I PZ 14/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 6, poz. 185; po- stanowienie z dnia 22 maja 1997 r., II UKN 146/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 7, poz. 228; postanowienie z dnia 10 czerwca 1999 r., III CKN 392/99, OSNC 2000 r. z. 1, poz. 11, Monitor Prawniczy 1999 r. nr 12, s. 27 z glosą A. Zagroby). W aspekcie oceny potrzeby ustanowienia pełnomocnika należałoby je wówczas rozważyć. Ro- zumowanie powoda jakoby liczył na opracowanie kasacji przez ustanowionego peł- nomocnika, a osobiście złożył “projekt” kasacji jest całkowicie nieracjonalne, a przede wszystkim niezgodne z pouczeniem o terminie i sposobie wniesienia kasacji, które otrzymał. Trzeba zwrócić uwagę na to, że powód w postępowaniu przed Są- dem pierwszej instancji ustanowił fachowego pełnomocnika i tylko z uwagi na ograni- czenie zakresu pełnomocnictwa (co jest już sprawą stosunku między stroną a pełno- mocnikiem) nie reprezentował on powoda w postępowaniu apelacyjnym. Ten sam pełnomocnik złożył zresztą w imieniu powoda zażalenie w terminie siedmiu dni od 5 doręczenia zaskarżonego postanowienia. W świetle tych okoliczności, co najmniej wątpliwe jest twierdzenie powoda, że nie był w stanie ustanowić pełnomocnika, który wniósłby w jego imieniu kasację. Podkreślenia wymaga też, że Sąd drugiej instancji udzielił powodowi wszystkich niezbędnych pouczeń (art. 5 k.p.c.), a nawet uczynił to ponad obowiązek określony w art. 327 k.p.c. w zakresie pouczenia o sposobie i ter- minie wniesienia kasacji. Udzielanie przez Sąd dalszych pouczeń, na przykład o ko- nieczności złożenia oświadczenia o stanie majątkowym w terminie umożliwiającym wniesienie w kasacji, ani nie było wymagane przez przepisy, ani potrzebne, a wręcz było bezprzedmiotowe, skoro w tym momencie już upłynął termin do wniesienia ka- sacji (por. wyrok z dnia 22 listopada 1996 r., II UKN 17/96, OSNAPiUS 1997 r. nr 12, poz. 225). Ocena Sądu drugiej instancji, że nie było potrzebne ustanowienie dla po- woda pełnomocnika (art. 117 § 1 zdanie trzecie k.p.c.), jest więc całkowicie prawi- dłowa, gdyż powód złożył wniosek w momencie, w którym przy zachowaniu normal- nego toku niezwłocznie podejmowanych czynności procesowych (uzupełnienie wnio- sku, wydanie postanowienia, zwrócenie się do właściwych organów wyznaczających pełnomocnika, przy uwzględnieniu czasu niezbędnego na doręczenia i czynności biurowe) nie było możliwe zachowanie terminu do wniesienia kasacji, a nadto powód nie powoływał się na żadne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przywrócenie terminu do wniesienia kasacji (por. powołane przez Sąd Apelacyjny postanowienie z dnia 20 maja 1999 r., II UZ 56/99, OSNAPiUS 2000 r. nr 20, poz. 769 oraz postano- wienie z dnia 26 listopada 1999 r., II UZ 142/99, OSNAPiUS 2001 r. nr 19, poz. 604). Rozważana kwestia prawidłowości odmowy ustanowienia pełnomocnika wła- ściwe nie pozostaje w związku z odrzuceniem kasacji wniesionej przez powoda. Nie budzi przecież żadnych wątpliwości, że powód bez zachowania przymusu adwokac- ko-radcowskiego i bez uprzedniego wniosku o ustanowienie pełnomocnika (inaczej byłoby, gdyby powód najpierw zwrócił się o ustanowienie pełnomocnika, a następnie dopiero wywiódł kasację osobiście, choć por. postanowienie z dnia 18 czerwca 1998 r., II UZ 45/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 16, poz. 532) wniósł kasację, która została od- rzucona. W sposób oczywisty kasacja, która została odrzucona, nie spełnia wyma- gania określonego art. 3932 § 1 k.p.c. i dlatego była niedopuszczalna (por. postano- wienie z dnia 22 kwietnia 1997 r., II UZ 13/97, OSNAPiUS 1997 r. nr 20, poz. 409; postanowienie z dnia 25 czerwca 1998 r., II UZ 57/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 16, poz. 533). Nawet gdyby Sąd ustanowił dla powoda pełnomocnika, to i tak nie mógłby on tej kasacji uzupełnić (poprawić, podpisać), a więc i tak musiałaby ona być odrzucona 6 (por. postanowienie z dnia 24 kwietnia 1997 r., II UZ 25/97, OSNAPiUS 1997 r. nr 20, poz. 410; postanowienie z dnia 5 stycznia 1998 r., II UZ 119/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 23, poz. 696). W tym zakresie zaskarżone postanowienie jest więc oczywiście uzasadnione. Z tych względów zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art. 385 w związku z art. 39318 § 3 i art. 397 § 2 k.p.c. ========================================