II PK 184/09

Wyrok z dnia 2 lutego 2010 r. II PK 184/09 Wypowiedzenie umowy o pracę z powodu odwołania pracownika z funk- cji członka zarządu spółki handlowej następuje z przyczyn niedotyczących pra- cownika w rozumieniu art. 8 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.), chyba że pracodawca udowodni, iż przyczyną odwołania z funkcji były okolicz- ności dotyczące pracownika. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Józef Iwulski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lutego 2010 r. sprawy z powództwa Janiny K. przeciwko Zakładowi Elektrochemicznemu A.- M. Sp. z o.o. w C. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 13 lutego 2009 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 14 listopada 2008 r., IV P 109/08, Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Trzciance zasądził od pozwanej spółki Zakłady Elektrochemiczne A.-M. Spółka z o.o. w T. na rzecz powódki Janiny K. kwotę 12.735 zł tytułem odprawy pieniężnej wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 września 2005 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach postępowania. Podstawę tego orzeczenia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Od 30 grudnia 1995 r. powódka została zatrudniona przez pozwaną na podstawie umowy o 2 pracę na czas nieokreślony „na stanowisku wiceprezesa zarządu w zakresie sprawo- wania zarządu spółki”. W dniu 27 maja 2005 r. nadzwyczajne zgromadzenie wspólni- ków pozwanej podjęło uchwałę o odwołaniu powódki z funkcji członka zarządu z dniem 28 maja 2005 r. W treści uchwały nie wskazano motywów jej podjęcia. W dniu 30 maja 2005 r. prezes zarządu Spółki w imieniu pozwanej złożył powódce oświad- czenie o rozwiązaniu umowy o pracę za wypowiedzeniem, w którym określono jako przyczynę wypowiedzenia odwołanie powódki ze stanowiska wiceprezesa zarządu. Stosunek pracy łączący strony ustał w dniu 31 sierpnia 2005 r. W chwili rozwiązania z powódką umowy o pracę pozwana zatrudniała ponad 20 pracowników. W okresie bezpośrednio poprzedzającym rozwiązanie umowy o pracę powódka uzyskiwała wy- nagrodzenie miesięczne w kwocie 14.000 zł. Sąd Rejonowy stwierdził, że pozwana przeprowadziła zmianę struktury osobo- wej zarządu, polegającą na odwołaniu powódki. W następstwie tego Spółka rozwią- zała z powódką umowę o pracę za wypowiedzeniem. W konsekwencji - zdaniem Sądu - przyczyną złożenia przez pozwaną oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę była dokonana dwa dni wcześniej zmiana w strukturze osobowej jednego z organów spółki. Skoro ta przyczyna nie dotyczy pracownika, bowiem wynika z decyzji pozwanej o zmodyfikowaniu składu osobowego jej zarządu, a spółka zatrudniała co najmniej 20 pracowników, to powódce przysługuje odprawa pieniężna w wysokości ustalonej na podstawie art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczą- cych pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.). Wyrokiem z dnia 13 lutego 2009 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Poznaniu - w uwzględnieniu apelacji strony pozwanej - zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że powództwo oddalił oraz zasądził od po- wódki na rzecz pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa proce- sowego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd odwoławczy wywiódł, że budzi zastrze- żenia rozumowanie Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym, skoro pozwana nie udowodniła, iż odwołanie powódki z funkcji wiceprezesa zarządu nastąpiło z powodu utraty do niej zaufania, to przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę nie dotyczyła pracownicy. W istocie sprowadza się ono do konstatacji, że dla rozstrzygnięcia o pra- wie powódki do odprawy pieniężnej istotne są powody odwołania z funkcji korpora- cyjnej, a obowiązek ich udowodnienia spoczywa na pracodawcy. W razie zaś nieudo- wodnienia, że przyczyny odwołania leżały po stronie pracownika, trzeba przyjąć, że 3 go nie dotyczyły. Sąd Okręgowy podniósł przy tym, że w piśmie wypowiadającym powódce umowę o pracę wyraźnie wskazano, iż odwołanie jest równoznaczne z ode- braniem powódce prawa do dokonywania czynności związanych z zarządzaniem spółką. Zdaniem Sądu odwoławczego, tok rozumowania Sądu pierwszej instancji nie zasługuje na akceptację, gdyż opiera się na błędnej interpretacji art. 6 k.c. Samo od- wołanie powódki z funkcji wiceprezesa zarządu nie dawało wystarczającej podstawy do rozstrzygnięcia o jej prawie do odprawy pieniężnej i dlatego konieczne było usta- lenie przyczyn odwołania. Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że powódka zawarła umowę o pracę na czas nieokreślony, jednak w umowie w szczególny sposób okre- ślono jej stanowisko pracy jako stanowisko „wiceprezesa zarządu w zakresie sprawo- wania zarządu spółki”. W ten sposób strony powiązały ze sobą stosunek członkostwa w zarządzie ze stosunkiem pracy, czyniąc byt stosunku pracy zależnym od istnienia stosunku korporacyjnego. Sprawowanie przez powódkę funkcji wiceprezesa zarządu stało się atrybutem niezbędnym dla trwania stosunku pracy. Z kolei, utrata tego atry- butu była przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę. Oznacza to jednak tylko tyle, że wypowiedzenie powódce umowy o pracę było uzasadnione. Nie można przyjąć, że utrata przez powódkę statusu członka zarządu spółki jest zależną od pracownika przeszkodą do jego dalszego zatrudniania, podobnie jak nie można zgodzić się z poczynionym przez Sąd Rejonowy założeniem, że skoro odwołanie z funkcji korpora- cyjnej może nastąpić bez wskazywania przyczyny, to zawsze jest to przyczyna leżą- ca po stronie pracodawcy, chyba że ten wykaże inaczej. Decydujący wpływ na ocenę prawa powódki do odprawy pieniężnej mają przyczyny odwołania jej z funkcji członka zarządu. Sąd pierwszej instancji nie ustalił tych przyczyn, a wbrew stanowisku tego Sądu, to nie na pozwanej Spółce, ale na powódce ciążył obowiązek udowodnienia, że przyczyny odwołania z funkcji wiceprezesa zarządu jej nie dotyczyły, ponieważ to powódka z tego faktu wywodzi swoje prawo do odprawy (art. 6 k.c.). Zatem powódka powinna ponosić prawne konsekwencje nieudowodnienia, że przyczyny odwołania jej nie dotyczyły. Tymczasem powódka - reprezentowana przez fachowego pełnomoc- nika - nie wskazała żadnych przyczyn odwołania jej z funkcji członka zarządu, ani tym bardziej ich nie udowodniła. Nie wykazała w tym względzie żadnej inicjatywy do- wodowej. Dlatego nie ma żadnych podstaw do stwierdzenia, że odwołanie jej z funk- cji członka zarządu pozwanej oraz rozwiązanie z nią stosunku pracy nastąpiło z przy- czyn jej niedotyczących. Nieudowodnienie podstawowej przesłanki roszczenia o od- prawę prowadzi więc do oddalenia powództwa. 4 Od całości wyroku Sądu Okręgowego powódka wniosła skargę kasacyjną, w której zarzuciła obrazę art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. w związku z art. 6 k.c., „polegającą na przyjęciu, że pomimo wskazania przez pracodawcę w piśmie zawie- rającym oświadczenie woli o rozwiązaniu umowy o pracę konkretnej, rzeczywistej i prawdziwej, niedotyczącej pracownika przyczyny rozwiązania stosunku pracy, pra- cownika obciąża obowiązek udowodnienia, że ta przyczyna jest przyczyną wyłącz- ną”. W uzasadnieniu skargi powódka wywiodła w szczególności, że reguły rozkładu ciężaru dowodu wyrażonej w art. 6 k.c. nie można rozumieć w ten sposób, że na stronie powodowej - bez względu na okoliczności sprawy - zawsze spoczywa obo- wiązek dowodzenia wszelkich faktów o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sporu. Jeżeli bowiem powód „wykazał wystąpienie faktów przemawiających za słusz- nością dochodzonych pretensji, wówczas to pozwanego obarcza ciężar udowodnie- nia ekscepcji i okoliczności uzasadniających jego zdaniem oddalenia powództwa”. Skoro pozwany pracodawca w treści wypowiedzenia umowy o pracę wskazał tylko jedną przyczynę - odwołanie z funkcji członka zarządu - to należało uznać, że rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w trybie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. W konsekwencji powódce przysługuje prawo do odprawy pieniężnej na pod- stawie art. 8 ust. 1 tej ustawy. Ciężar udowodnienia faktu, że odwołanie powódki z funkcji członka zarządu nastąpiło z przyczyn jej dotyczących, leży zaś po stronie pra- codawcy. Skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez zasądzenie na jej rzecz kwoty 12.735 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 września 2005 r. do dnia zapłaty lub o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o oddalenie skargi i o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu, gdyż zasadny jest podniesiony w niej zarzut naruszenia art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. w związku z art. 6 k.c. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Przepis ten ma charakter materialnoprawny i formułuje podstawową zasadę rozkładu ciężaru dowodu. W procesie cywilnym jest on ściśle 5 związany z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego regulującymi zasady pro- wadzenia dowodów. W myśl art. 3 k.p.c., strony sporu są obowiązane dawać wyja- śnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody, przy czym obowiązek wskazywania dowodów dotyczy stwierdzenia faktów, z których strony wywodzą skutki prawne (art. 232 zdanie pierw- sze k.p.c.). Nie wszystkie fakty istotne muszą być przedmiotem dowodu, bowiem nie- kiedy w przepisach procesowych lub w prawie materialnym zastosowanie mają kon- strukcje polegające na zdjęciu ze strony ciężaru dowodzenia. W przypadkach zwol- nienia z obowiązku dowodzenia, a także w przypadku domniemań faktycznych, w istocie nie występuje odstępstwo od ogólnej zasady wyrażonej w art. 6 k.c. Instytucją zbliżoną do domniemań faktycznych jest tzw. dowód prima facie, przy którym chodzi o wyciąganie wniosków na podstawie okoliczności istotnych dla sprawy. Wskutek zastosowania instytucji domniemań prawnych lub po dokonaniu ustalenia na podsta- wie domniemania faktycznego albo dowodu prima facie następuje przerzucenie (przeniesienie, odwrócenie) ciężaru dowodu. Choć sama zasada wyrażona w art. 6 k.c. jest jasna, to jej stosowanie w prak- tyce nastręcza trudności. Rozkład ciężaru dowodu w procesie cywilnym kształtuje się dynamicznie, gdyż strony równocześnie przedstawiają twierdzenia i dowody na ich poparcie, zwalczając wzajemnie swe stanowiska. Rozkładem ciężaru dowodów w procesie cywilnym rządzą następujące reguły: a) faktów tworzących prawo powinien w zasadzie dowieść powód; dowodzi on również fakty uzasadniające jego odpowiedź na zarzuty pozwanego; pozwany dowodzi fakty uzasadniające jego zarzuty prze- ciwko roszczeniu powoda; b) faktów tamujących oraz niweczących powinien dowieść przeciwnik tej strony, która występuje z roszczeniem, czyli z zasady pozwany. We- dług najbardziej podstawowej zasady, powoda obciąża dowód faktów prawotwór- czych (z których wywodzi skutki prawne). W procesie cywilnym zdarza się jednak, że dowodzenie przesłanek żądania bywa niezwykle trudne, a nawet niemożliwe ze względu na brak dowodów, brak wiedzy strony itp. Dotyczy to w szczególności tzw. faktów negatywnych, które mogą być dowodzone za pomocą wykazania faktów pozytywnych przeciwnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1194/00, LexPolonica nr 388285). W sprawach z zakresu prawa pracy Sąd Naj- wyższy wielokrotnie wypowiadał się na temat rozkładu ciężaru dowodu w sporze pomiędzy pracownikiem, a pracodawcą w następstwie rozwiązania stosunku pracy. W szczególności w wyroku z dnia 8 marca 1977 r., I PRN 17/77 (OSNCP 1977 nr 9, 6 poz. 172; OSPiKA 1978 nr 4, poz. 72, z glosą J. Brola) Sąd Najwyższy podkreślił, że w razie sporu co do istnienia przyczyny wypowiedzenia ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy. Pracownika natomiast obciąża dowód istnienia okoliczności przytoczo- nych przez niego w celu wykazania, że wypowiedzenie jest nieuzasadnione. W wy- roku z dnia 6 lutego 1997 r., I PKN 68/96 (OSNAPiUS 1997 nr 18, poz. 339) wskaza- no, że w sprawie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkie- go naruszenia przez pracownika jego podstawowych obowiązków polegających na spowodowaniu szkody w mieniu pracodawcy, obowiązek udowodnienia zawinionego (w postaci co najmniej ciężkiego niedbalstwa) zachowania lub braku działania pra- cownika spoczywa na pracodawcy (podobny pogląd wyrażono w wyroku z dnia 5 lutego 1998 r., I PKN 519/97, OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 48). A więc, w sprawach dotyczących rozwiązania stosunku pracy ciężar udowodnienia istnienia uzasadnionej jego przyczyny spoczywa na pracodawcy, mimo że to pracownik (powód) z nieistnie- nia tej przyczyny wywodzi skutki prawne. W rozpoznawanej sprawie powódka została odwołana z funkcji członka za- rządu pozwanej Spółki i stanowiło to wystarczającą (uzasadnioną) przyczynę rozwią- zania z nią stosunku pracy za wypowiedzeniem (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1997 r., I PKN 388/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 540 oraz z dnia 26 stycznia 2000 r., I PKN 479/99, OSNAPiUS 2001 nr 11, poz. 377; Prawo Spółek 2002 nr 11, s. 57, z glosą R. Sadlika). Stosownie do art. 203 § 1 k.s.h., członek zarządu spółki z o.o. może być w każdym czasie odwołany uchwałą zgromadzenia wspólni- ków, a więc nie jest potrzebne wskazanie przyczyny odwołania. Rozwiązanie z powódką umowy o pracę z powołaniem się jedynie na odwołanie z funkcji członka zarządu nie oznacza jednak, że nie istniały nieujawnione przyczyny tego odwołania (którymi kierował się organ Spółki). Występowały więc przyczyny (nieujawnione) od- wołania z funkcji oraz przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę, czyli właśnie to od- wołanie. Pośrednio przyczyny odwołania z funkcji stanowiły też przyczynę wypowie- dzenia umowy o pracę. Z tego względu nie da się wykluczyć, że przyczyny odwoła- nia z funkcji dotyczyły wyłącznie pracownika, a więc także to odwołanie jako przy- czyna wypowiedzenia umowy o pracę dotyczyło pracownika, co wyłącza prawo do odprawy przewidzianej w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. W związku z tym powstaje problem, kto ma wykazać w procesie istnienie tych - dotyczących pra- cownika - przyczyn odwołania z funkcji. 7 Sąd Okręgowy uznał, że to pracownik (powódka) ma udowodnić przyczynę odwołania jej z funkcji, a ściślej, że była to przyczyna jej niedotycząca. W kontekście przedstawionych wyżej zasad z poglądem tym nie można się zgodzić. Oznaczałoby to bowiem obciążenie powoda obowiązkiem udowodnienia faktów negatywnych, nie- znanych mu, a nadto w pewnych sytuacjach na swoją niekorzyść. Obowiązek wyka- zania przez powódkę faktów uzasadniających jej żądanie dotyczył udowodnienia roz- wiązania z nią przez stronę pozwaną stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pra- cownika. Tę powinność skarżąca wypełniła, gdyż wykazała, że przyczyną wypowie- dzenia umowy o pracę było odwołanie jej z funkcji członka zarządu pozwanej Spółki, czyli przyczyna niedotycząca pracownika. Nie tylko w piśmie wypowiadającym umowę jako jedyną jego przyczynę pracodawca wskazał odwołanie powódki ze składu zarządu, ale także uchwała zgromadzenia wspólników odwołująca powódkę z funkcji nie zawierała żadnego uzasadnienia (wskazania przyczyny). Ponieważ pozo- stałe przesłanki prawa do odprawy również zostały wykazane, to powódka udowod- niła wszystkie fakty uzasadniające jej żądanie. W takiej sytuacji procesowej, to na pozwanej Spółce spoczywał ciężar prze- prowadzenia przeciwdowodu celem wykazania, że pośrednia przyczyna wypowie- dzenia powódce umowy o pracę leżała jednak po stronie pracownika (nastąpiło od- wrócenie ciężaru dowodu). W szczególności pozwana powinna przedstawić dowody świadczące o tym, że przyczyną odwołania powódki z funkcji członka zarządu były okoliczności jej dotyczące. Oznacza to, że wypowiedzenie umowy o pracę z powodu odwołania pracownika z funkcji członka zarządu spółki handlowej następuje z przy- czyn niedotyczących pracownika w rozumieniu art. 8 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r., chyba że pracodawca udowodni, iż przyczyną odwo- łania z funkcji były okoliczności dotyczące pracownika. W judykaturze wyrażano już analogiczne stanowisko w podobnych sytuacjach prawnych. Między innymi w wyroku z dnia 20 maja 1998 r., I PKN 144/98 (OSNAPiUS 1999 nr 12, poz. 390) Sąd Najwyż- szy przyjął, że dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego odwołanemu na podsta- wie art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwo- wych w związku z wszczęciem postępowania naprawczego i ustanowieniem zarządu komisarycznego nad przedsiębiorstwem, bez wskazania żadnej innej przyczyny od- wołania, przysługuje prawo do odprawy przewidzianej w art. 39 ust. 1 tej ustawy. 8 Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało zatem oparte na błędnym rozumie- niu rozkładu ciężaru dowodu w procesie cywilnym, co prowadzi do orzeczenia jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c. ========================================