I PKN 742/00

Wyrok z dnia 17 grudnia 2001 r. I PKN 742/00 Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2001 r. sprawy z powódz- twa Elżbiety D. przeciwko A.C. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o odprawę i odszkodowanie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w War- szawie z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] 1) u c h y l i ł zaskarżony w części oddalającej apelację (pkt 2) w zakresie dotyczącym odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji oraz w części do- tyczącej rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (pkt 3) i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego; 2) o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 8 października 1999 r. [...] zasądził od Spółki z o.o. A.C. C. w W. na rzecz Elż- biety D. kwotę 3.527,48 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. tytu- łem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, odda- lając powództwo w pozostałej części. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okrę- gowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne oraz ich prawną kwalifikację. Powódka Elżbieta D. została w pozwanej Spółce zatrudniona z dniem 1 paź- dziernika 1996 r. na czas nie określony jako specjalista w dziale administracji. W umowie o pracę zamieszczono klauzulę o niepodejmowaniu przez powódkę bez od- szkodowania pracy w konkurencyjnych przedsiębiorstwach przez okres 12 miesięcy od daty ustania stosunku pracy. W dniu 30 listopada 1998 r. wypowiedziano powód- ce umowę o pracę z braku osiągnięć i postępów w pracy powodujących niezadowo- lenie pracodawcy. Nowe zatrudnienie powódka podjęła w dniu 1 września 1999 r. ze 2 względu na stan zdrowia, wymagający poddania się dwom kolejnym operacjom. Wy- powiedzenie umowy Sąd Okręgowy ocenił jako ogólnikowe i dokonane wbrew sta- nowisku bezpośredniego przełożonego, który dobrze wypowiadał się na temat wyko- nywania przez powódkę jej pracowniczych obowiązków, za co była też premiowana. Strona pozwana nie udowodniła więc stawianych zarzutów, wobec czego Sąd na podstawie art.45 i 47 KP zasądził powódce odszkodowanie w wysokości jednomie- sięcznego wynagrodzenia. Sąd oddalił natomiast powództwo w zakresie odprawy pieniężnej z ustawy o grupowych zwolnieniach, albowiem nie zostały spełnione prze- słanki z jej art.1 ust. 1. Chwilowe obniżenie stanu zatrudnienia w styczniu 1999 r. i uzupełnienie tego stanu w następnym miesiącu stanowi normalną fluktuację .W dziale administracyjnym, gdzie pracowała powódka nadal zatrudnionych jest trzech pracowników i goniec. Natomiast umowny zakaz konkurencji nie spełnia ustawowych wymagań, gdyż nie określa wysokości odszkodowania należnego powódce. Jest to więc zakaz jedy- nie moralny, który nie powoduje finansowych skutków. Ponadto powódka po zakoń- czeniu pracy była przez osiem miesięcy niezdolna do podjęcia nowego zatrudnienia ze względu na stan zdrowia, a więc nie poniosła szkody. Dlatego roszczenie o wspomniane odszkodowanie podlegało oddaleniu. W ramach częściowego uwzględnienia apelacji wniesionej przez stronę powo- dową, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyro- kiem z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że zasądził od A.C. Sp. z o.o. na rzecz Elżbiety D. kwotę 2.645,61 zł. z ustawowymi od- setkami od dnia 10 czerwca 1999 r., a w pozostałej części apelację oddalił. W uza- sadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny uznał, że pisemna umowa stron o zakazie konkurencji jest w zakresie pozbawiającym powódkę prawa do odszkodowania sprzeczna z art.1012 § 1 KP, a tym samym w tej części stosuje się zgodnie art.18 § 2 KP odpowiednie przepisy prawa pracy, czyli art.1012 § 3 KP, określający odszkodo- wanie w wysokości minimum 25% wynagrodzenia otrzymywanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy. Kasację od powyższego wyroku wniosła powódka, zarzucając naruszenie : 1) art.1 ust. 1 i art.10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. „poprzez przyjęcie, że nie zaszły okoliczności wynikające z tych artykułów przy rozwiązywaniu umowy o pracę z powódką oraz art.8 ust. 1 , 2 i 2a tej ustawy poprzez niewypłacenie powódce odpra- wy w dochodzonej pozwem wysokości” ; 2) art.1012 § 3 KP „poprzez zasądzenie od- 3 szkodowania w kwocie , która nie odpowiada 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okre- sowi obowiązywania zakazu konkurencji, tj.12 miesięcy”. Na tej podstawie wnoszący kasację domagał się zmiany zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie i zasądzenia na rzecz powódki odprawy w kwocie 7.500 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. oraz odszkodowania w kwocie 7.936,83 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 1999 r., przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu kasacji podniesiono między innymi, że zatrudnienia po pięciu miesiącach na tym sa- mym stanowisku innego pracownika nie można traktować jako „zwykłej fluktuacji za- trudnienia” i trzeba w tym widzieć faktyczną likwidację stanowiska uprzednio zajmo- wanego przez powódkę. Strona pozwana przeżyła też reorganizację w ramach grupy kapitałowej. Przedmiotowe zwolnienie miało zatem charakter indywidualnego rozwią- zania stosunku pracy z przyczyn określonych w art.1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., więc powódce należy się odprawa z art.8 ustawy tym bardziej, że art.10 ust.1 ustawy abstrahuje od wymagań redukcji zatrudnienia. Skarżąca twierdzi też, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie przyjął, iż z tytułu zakazu konkurencji domagała się odszkodowania za okres trzech miesięcy i wyliczył je na sumę 2.645,61 zł., biorąc pod uwagę jej miesięczny zarobek w kwocie 3527,48 zł. Tymczasem w pozwie żądana jest kwota 10.582,44 zł., wynikająca z podzielenia kwoty miesięcznego zarobku przez 4 (25%) i pomnożona przez 12 miesięcy umow- nego zakazu konkurencji, co tylko w wymiarze rachunkowym odpowiada trzymie- sięcznemu zarobkowi skarżącej. Odpowiadając na kasację powódki, strona pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu od- powiedzi podniesiono, że zwalnianie dotychczasowych, pracujących poniżej oczeki- wań pracodawcy, i zatrudnianie nowych pracowników przy równoczesnym zachowa- niu ogólnego poziomu zatrudnienia jest wyrazem prowadzenia prawnie dozwolonej polityki doboru optymalnej kadry. Reorganizacja grupy kapitałowej, w skład której wchodzi pozwana Spółka, miała charakter podmiotowych zmian strukturalno- organi- zacyjnych, bez istotnego wpływu na stan zatrudnienia w ogólności, a zwłaszcza na zatrudnienie powódki. Zaprezentowana w kasacji teza, że okresowy wakat na stano- wisku pracy powódki należy traktować jako jego faktyczną likwidację jest „absurdal- na”. Strona pozwana uważa, że Sąd Apelacyjny potwierdził za Sądem pierwszej in- 4 stancji „brak podstaw do wypłacenia powódce odszkodowania za okres niemożliwo- ści podjęcia pracy (konkurencyjnej czy nie ) wymuszonej jej chorobą i rekonwale- scencją od rozwiązania z nią umowy o pracę do dnia 13.08.1999 r., a nie jej świado- mą decyzją powstrzymania się od zatrudnienia konkurencyjnego wobec byłego pra- codawcy i w którym to czasie otrzymywała ona zasiłek chorobowy. Zasądzenie od- szkodowania „za okres 3 miesięcy po ustaniu przesłanki choroby, bez ustalenia ro- dzaju zatrudnienia podjętego przez powódkę od 1.09.1999 r., należy uznać za naru- szające przepisy prawno-procesowe w przedmiocie obowiązku dogłębnego rozpo- znania okoliczności sprawy i w tym zakresie wymagające zmiany”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja zasługuje na uwzględnienie w części kwestionującej wysokość od- szkodowania zasądzonego w związku z umową o rocznym zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Wprawdzie Sąd Apelacyjny uznał roszczenie powódki za usprawiedliwione co do zasady, lecz z tego tytułu nie zasądził kwoty stanowiącej równowartość ¼ ( 25%) dwunastomiesięcznego zarobku, a „jedynie” zarobku trzy- miesięcznego. W uzasadnieniu wyroku napisano w tej kwestii, że „ponieważ powód- ka wnosiła o zasądzenie odszkodowania za okres 3 miesięcy, to biorąc pod uwagę wysokość jej miesięcznych zarobków w kwocie 3.527,48 zł., roszczenie może wyno- sić 2.645,61 zł., które Sąd zasądził z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia zgło- szenia żądania, co nastąpiło na rozprawie w dniu 10 czerwca 1999 r.” Cytowane sformułowanie nie jest jasne, zwłaszcza, że powódka wyraźnie domagała się dwuna- stomiesięcznego odszkodowania. Wskazywałoby to na pomyłkę, choć w odpowiedzi na kasację strona pozwana sugeruje możliwość merytorycznej interpretacji stanowi- ska Sądu, to znaczy jako odmowy zasądzenia odszkodowania w okresie, w którym po dokonaniu wypowiedzenia umowy skarżąca pozostawała do dnia 13 sierpnia 1999 r. na zwolnieniu lekarskim i pobierała zasiłek chorobowy. Innymi słowy, pozwa- na Spółka uważa, że najpierw Sąd Apelacyjny kierował się trafną myślą, że w okresie choroby i rekonwalescencji powódka nie respektowała zakazu konkurencji, gdyż tak czy owak nie mogłaby podjąć jakiejkolwiek pracy (konkurencyjnej albo niekonkuren- cyjnej wobec pracodawcy), a poza tym wskutek pobierania świadczeń z ubezpiecze- nia społecznego nie poniosła żadnej szkody, po czym zasądził jej odszkodowanie za 5 pozostałe trzy miesiące trwania zakazu konkurencji, choć wtedy akurat podjęła za- trudnienie, lecz Sąd zupełnie nie zainteresował się rodzajem tej pracy. Przepis art.1012 § 3 KP stanowi tymczasem, że odszkodowanie należne od pracodawcy nie może być niższe od 25 % wynagrodzenia otrzymanego przez pra- cownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obo- wiązywania zakazu konkurencji, przy czym odszkodowanie wolno wypłacać w mie- sięcznych ratach. Powołany przepis ustanawia więc minimalną wysokość odszkodo- wania, odnosząc ją do wynagrodzenia faktycznie otrzymanego przez pracownika „na rękę” w czasie równym okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, co w przypadku skarżącej oznacza ¼ rzeczywistego zarobku osiągniętego w drugim roku jej łącznie dwuletniego okresu zatrudnienia. Uprawnienie do wspomnianego odszkodowanie przysługuje za zachowanie obiektywnie zgodne z treścią zakazu konkurencji, więc uprawnienia tego nie traci pracownik, który na przykład wskutek niezdolności do pracy z powodu choroby nie byłby w umówionym okresie w stanie podjąć konkuren- cyjnego zatrudnienia i który w związku z pobieraniem zasiłku chorobowego zachował większą część dotychczasowych środków utrzymania. Niepodjęcie konkurencyjnego zatrudnienia lub działalności na własny rachunek może też być spowodowane bra- kiem odpowiednich ofert pracy czy ekonomiczną nieopłacalnością samodzielnej działalności gospodarczej. Te i inne podobne okoliczności powinny być przedmiotem szczegółowej analizy i krytycznej refleksji pracodawcy przed zawarciem danej klau- zuli konkurencyjnej, gdyż nie jest dopuszczalne późniejsze i jednostronne uchylenie się od obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. Żadnych zastrzeżeń nie budzi natomiast pogląd Sądu Apelacyjnego, że umowa o nieodpłatny zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest wprawdzie sprzeczna z art.1012 § 1 KP, lecz nie powoduje to jej nieważności. Bezskuteczne jest wówczas tylko zastrzeżenie owej nieodpłatności, które zgodnie z art.18 § 2 KP zo- staje automatycznie zastąpione przez gwarantowane pracownikowi w art.1012 § 3 KP minimum odszkodowawcze w wysokości 25 % jego wcześniejszego wynagrodzenia. Kasacja podlega natomiast oddaleniu w zakresie kwestionującym odmowę zasądzenia odprawy przewidzianej w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1999 r. Nr 4, poz.19 ze zm.). Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w granicach kasacji, wy- znaczonych przede wszystkim przytoczonymi podstawami kasacyjnymi oraz ich uza- 6 sadnieniem, a z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art.39311 w związku z art.3933 KPC w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2000 r.).W tej części kasacji zostały zgłoszone jedynie zarzuty naruszenia art.1 ust. 1 i art.10 ust. 1 oraz 8 ust. 1, 2 i 2a powołanej ustawy przez ich niezastosowanie w okolicznościach przedmiotowej sprawy. Wnoszący kasację próbuje więc podważyć prawną kwalifikację ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, ale to jest teoretycznie możliwe jedynie w pośredni sposób, to znaczy przez podniesienie zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, dotyczących zwłaszcza prowa- dzenia postępowania dowodowego i oceny jego wyników. W przeciwnym razie wią- żące są ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Apelacyjny, a właściwie przejęte od Sądu Okręgowego. W ich świetle zwolnienie skarżącej było przejawem fluktuacji spowodowanej prowadzeniem przez pracodawcę normalnej, bieżącej polityki kadro- wej, więc z oczywistych względów nie podlegało subsumowaniu pod normy zawarte w przepisach ustawy przytoczonych w kasacji. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 i art. 39313 § 1 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================