I PKN 509/98

Wyrok z dnia 22 grudnia 1998 r. I PKN 509/98 Pozostaje w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa wybór pracownika do zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organi- zacji związkowej wyłącznie w celu obrony przed dokonanym już wypowiedze- niem umowy o pracę (art. 8 KP). Przewodniczący: Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 1998 r. sprawy z powódz- twa Emila S., Stanisława B., Zdzisława B., Sławomira J., Andrzeja K., Jana M., Janu- sza L., Andrzeja R., Adama P., Adama T., Krzysztofa T., Mirosława W., Andrzeja W., Andrzeja M. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowej Komunikacji Samochodowej w T. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wo- jewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 21 maja 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu- Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym kasacją strony pozwanej wyrokiem z dnia 21 maja 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację poz- wanego od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Tarnowie z dnia 20 stycznia 1998 r., którym powodowie przywróceni zostali do pracy na poprzednich warunkach i uzyskali zasądzenie od pozwanego pracodawcy wynagrodzenia za czas pozostawa- nia bez pracy w okresie od 1 stycznia do 20 stycznia 1998 r. W powyższym wyroku Sąd ten zaakceptował podstawy wyroku Sądu pierwszej instancji, które przedstawiały się, jak następuje: 2 Pozwane Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w T. w związku ze złą kondycją finansową podjęło działania zmierzające do zmniejszenia zatrudnienia w grupie kierowców i konsultowało tę kwestię z zakładową organizacją związkową oraz organizacją nadrzędną. Wobec braku porozumienia zarządca poz- wanego Przedsiębiorstwa zdecydował o rozwiązaniu umów o pracę z powodami w drodze wypowiedzeń indywidualnych przewidzianych w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W trakcie biegnącego terminu wypowiedzenia, który został skrócony na podstawie art. 361 KP do jednego miesiąca, wszyscy powo- dowie, z wyjątkiem tylko powoda Wiesława G., wybrani zostali do zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej NSZZ „Solidarność 80”. Wobec pełnie- nia funkcji związkowych określonych w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) powodowie korzystają z wy- nikającego z tego przepisu zakazu rozwiązania stosunku pracy. Korzystanie przez powodów z powyższego uprawnienia - wbrew zarzutowi strony pozwanej - nie pozos- taje w sprzeczności z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 8 KP), gdyż pracodawca wybierając powodów z grupy kierowców do zwolnienia z pracy nie kierował się żadnymi rozsądnymi kryteriami, lecz działał „na zasadzie przypadku”. Sąd Wojewódzki w Krakowie uznał za bezzasadną apelację strony pozwanej, która zarzuciła wadliwe zastosowanie art. 32 ustawy o związkach zawodowych w związku z art. 8 KP. Według tego Sądu trafność oceny prawnej wyrażonej w wyroku Sądu pierwszej instancji, wbrew zarzutowi apelacji, potwierdzają okoliczności fak- tyczne wynikające z materiałów zebranych w dołączonych aktach [...]. Mianowicie chodzi o to, że pomimo trudnej sytuacji finansowej pozwanego przedsiębiorstwa i istnienia przesłanek do redukcji zatrudnienia przy zastosowaniu powołanej wyżej ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., stan zatrudnienia u strony pozwanej zamiast ma- leć, znacznie wzrósł. W okresie bowiem od 1 stycznia 1997 r. do 31 października 1997 r. liczba zatrudnionych wzrosła o 156 osób. Wprawdzie według twierdzeń strony pozwanej, wzrost zatrudnienia dotyczy zatrudnionych do prac doraźnych, jed- nakże takie umowy zawierane były jeszcze we wrześniu 1997 r. Sąd drugiej instancji zaakceptował ocenę zawartą w wyroku Sądu pierwszej instancji, podkreślając, że ustalona dowolność („na zasadzie przypadku”) zwolnień z pracy jest tym bardziej niewłaściwa, że pracodawca przewidując liczne zwolnienia (78 kierowców) przy 3 braku porozumienia z organizacjami związkowymi powinien w opracowanym regula- minie jasno określić kryteria i zasady zwolnień. W tych więc okolicznościach - zda- niem Sądu Wojewódzkiego - nie można podzielić zarzutu strony pozwanej, jakoby wybór powodów do władz organizacji związkowej w okresie wypowiedzenia im umów o pracę pozostawał w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Jeżeli bowiem pracodawca dokonał zwolnień nie bacząc na staż pracy, spo- sób wykonywania obowiązków i sytuację rodzinną, to nie można czynić zarzutu pra- cownikom, iż bronią się przed zwolnieniem z pracy przez przedmiotowe działania, zapewniające im ochronę ze względu na wybór do władz zakładowej organizacji związkowej. Kasacja pozwanego Przedsiębiorstwa oparta została na obu podstawach, o których mowa w art. 3931 KPC. W zakresie naruszenia prawa materialnego zarzuco- no niewłaściwe zastosowanie art. 32 ustawy o związkach zawodowych w związku z art. 8 KP oraz niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a także błędną wykładnię art. 45 KP w związku z art. 8 KP. W zakresie naruszenia przepisów postępowania zarzucono naruszenie art. 233 § 1 KPC w związku z art. 316 § 1 KPC, art. 227 § 1 KPC i art. 382 KPC. Kasacja zawiera wniosek „o uchylenie lub zmianę wyroku w ca- łości”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Każdy z powodów w swym odwołaniu do Sądu Pracy od wypowiedzenia umowy o pracę powoływał się na to, że pracodawca niewłaściwie wybrał do zwolnie- nia z pracy właśnie jego, nie biorąc pod uwagę ani jego wartości jako pracownika ani warunków osobistych i rodzinnych. Podważano także w tych odwołaniach samą za- sadę redukcji pracowników w grupie kierowców ze względu na ciągle podtrzymywane oferty nowych zatrudnień. Zostały więc powołane przez powodów fakty, które miały świadczyć o nieuzasadnionym wypowiedzeniu umowy o pracę, które - w myśl art. 45 § 1 KP - stwarzałoby podstawę przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach. Tak określona podstawa dochodzonych w sprawie roszczeń powodów została w toku postępowania uzupełniona o powołanie się na fakt wyboru powodów (z wyjąt- kiem Wiesława G.) w trakcie biegnących wypowiedzeń umowy o pracę (15 listopada 4 1997 r.) na członków zarządu lub komisji rewizyjnej Zakładowej Organizacji NSZZ „Solidarność 80”. Z tego względu roszczenia powodów uzyskały - według ich oceny - dodatkowe oparcie w określonym art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych zakazie rozwiązania umowy o pracę z członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zak- ładowej organizacji związkowej. Rozpoznające sprawę Sądy pierwszej i drugiej instancji nie wyjaśniły pierwszej z wyżej wymienionych podstaw dochodzonych w sprawie roszczeń. Nie wyjaśniły bowiem, czy wypowiedzenia umów o pracę poszczególnym powodom były nieuza- sadnione w rozumieniu art. 45 § 1 KP. Sądy ustaliły wprawdzie niektóre fakty powo- ływane przez powodów, jednakże nie w kontekście powołanej wyżej przesłanki zas- tosowania art. 45 § 1 KP, lecz wyłącznie ze względu na zarzut pozwanego praco- dawcy, iż powoływanie się przez powodów na art. 32 ust. 1 ustawy o związkach za- wodowych pozostaje w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem ochrony działaczy związkowych i dlatego - w myśl art. 8 KP - nie podlega uwzględ- nieniu. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie akcep- tując rozpoznanie sprawy wyłącznie w zakresie art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych w związku z art. 8 KP, przyjął, że wskazana podstawa uzasadnia rosz- czenia powodów w wystarczającym stopniu. W tej sytuacji w zaskarżonym wyroku znajdują się ustalenia odpowiednie dla oceny zastosowania w sprawie powołanych ostatnio przepisów. Nie ma natomiast w tym wyroku dostatecznego wyjaśnienia podstawy faktycznej zastosowania art. 45 § 1 KP. Przechodząc od uwag dotyczących podstaw zaskarżonego wyroku do oceny zarzutów skonkretyzowanych w kasacji należy stwierdzić, że pozwany pracodawca trafnie zarzucił wadliwe zastosowanie art. 8 KP. Punktem wyjścia dla tego stwierdze- nia jest przedstawiana już w orzecznictwie Sądu Najwyższego interpretacja art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych (por. zwłaszcza wyrok z dnia 12 marca 1996 r., I PRN 5/96 - OSNAPiUS 1996 nr 19, poz. 288), jako przepisu zapewniającego działaczom związkowym swobodę wykonywania zadań związkowych z gwarancją, że nie podlegają zagrożeniu zwolnieniem z pracy. Z takim społeczno-gospodarczym w rozumieniu art. 8 KP przeznaczeniem, wynikającego z art. 32 ust. 1 ustawy o związ- kach zawodowych zakazu rozwiązania umowy o pracę z działaczem zakładowej or- ganizacji związkowej pozostaje w sprzeczności instrumentalne stworzenie sytuacji działacza zakładowej organizacji związkowej w oderwaniu od rzeczywistej działalno- 5 ści związkowej, a jedynie w celu obezwładnienia dokonanego już wypowiedzenia umowy o pracę w stosunku do pracownika nie będącego działaczem związkowym. Powyższa ocena wynika na tle ustaleń zaskarżonego wyroku, według których żad- nemu z powodów nie wypowiedziano umowy o pracę ze względu na jego przynależ- ność związkową, natomiast powodowie (z wyjątkiem Wiesława G.), zostali wybrani do zarządu lub komisji rewizyjnej Zakładowej Organizacji NSZZ „Solidarność 80” już po wypowiedzeniu umowy o pracę wyłącznie w celu uzyskania w ten sposób ochrony działaczy związkowych przed rozwiązaniem stosunku pracy. Takie postępowanie stanowi wykorzystanie przepisu stwarzającego gwarancję wolności związkowych dla celu sprzecznego z istotą tej gwarancji i w konsekwencji - stosownie do art. 8 KP - nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Wbrew ocenie prawnej zaskarżonego wyroku ustalone nieprawidłowości wypowiedzeń umów o pracę powodom (brak kryteriów wyboru pracowników do zwolnienia, brak konse- kwencji w zakresie redukcji zatrudnienia), nie stanowią podstawy do przyjęcia, że powodom przysługuje ochrona z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. W pierwszym rzędzie należy zauważyć, że nie ma funkcjonalnej odpowiedniości pomię- dzy powołanymi w zaskarżonym wyroku faktami dotyczącymi pracodawcy a społecz- no-gospodarczym przeznaczeniem ochrony działaczy związkowych. Powodowie nie byli działaczami związkowymi w czasie wypowiadania im umów o pracę. Jeżeli wy- powiedzenia te byłyby wadliwe, np. dlatego, że były nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 KP, to z tego względu powodowie mogliby uzyskać uwzględnienie swych roszczeń. Natomiast nie korzysta z ochrony ich działanie, które nie polega na wyko- rzystaniu przysługujących im środków ochrony prawnej (art. 45 § 1 KP), lecz na za- pewnieniu sobie, z nadużyciem prawa, ochrony przysługującej działaczom związko- wym. Inaczej mówiąc, fakty dotyczące ewentualnej niezasadności wypowiedzeń umowy o pracę nie powodują zgodności działania powodów w zakresie art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, wy- nikającej z tego przepisu ochrony działaczy związkowych. Zastosowanie w zaskar- żonym wyroku art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych na skutek naruszenia art. 8 KP, przy pominięciu wyjaśnienia sprawy w zakresie niezasadności wypowie- dzenia powodom umowy o pracę (art. 45 § 1 KP), powoduje w konsekwencji zasad- ność podstaw kasacji i jej wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W toku dalszego postę- powania Sąd Wojewódzki powinien wyjaśnić podstawę faktyczną sprawy w zakresie 6 niezasadności wypowiedzeń umowy o pracę powodom z uwzględnieniem w tym zak- resie materiału zebranego w sprawie [...]. W takim związku z zakresem rozpoznania sprawy trafne są zarzuty kasacji dotyczące naruszenia wskazanych w kasacji przepi- sów postępowania. Natomiast nietrafny jest zarzut naruszenia wskazanych w kasacji przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., dotyczących zasad rozwiązywania umów o pracę z określoną grupą pracowników, gdyż w podstawie faktycznej zaskar- żonego wyroku - wbrew kasacji - znajduje się ustalenie, że w stosunku do powodów podjęte były decyzje indywidualne o zwolnieniu (art. 10 tej ustawy). Sąd Najwyższy z przedstawionych przyczyn uwzględnił kasację i orzekł sto- sownie do art. 39313 § 1 KPC. ========================================