I PKN 235/98

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku budzi zastrzeżenia co do poprawności wyrażonych w nim poglądów, lecz brak jest podstaw do uwzględnienia kasacji, gdyż zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku odpowiada prawu. 5 Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 18 KP. Przepis ten w § 1 stanowi, że pos- tanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na których podstawie powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy, zaś w § 2 przewiduje, że wymienione postanowienia mniej korzystne dla pra- cownika niż przepisy prawa pracy są nieważne i że zamiast nich stosuje się odpo- wiednio przepisy prawa pracy. Unormowania zawarte w tym przepisie oznaczają w praktyce, że pracownik i pracodawca mogą w aktach powodujących powstanie sto- sunku pracy (np. umowa o pracę, powołanie, mianowanie) kształtować swobodnie swoje prawa i obowiązki. Gdyby jednak te postanowienia były dla pracownika mniej korzystne niż przepisy prawa pracy, stosuje się zamiast nich przepisy prawa pracy. Art. 9 § 1 KP wyjaśnia przy tym, że przez przepisy prawa pracy należy rozumieć przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy ustaw i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Jednocześnie przepis ten w § 2 zastrzega, że postanowienia układów zbiorowych pracy i porozu- mień zbiorowych nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Ko- deksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych. Powód, powołując art. 18 KP stwierdził, że umowa o pracę w części dotyczą- cej premii jest mniej dla niego korzystna niż postanowienia Układu Zbiorowego Pracy i regulaminu wynagradzania i jest wobec tego nieważna. Z powyższego względu zamiast nieważnego postanowienia umowy powinny być zastosowane postanowienia Układu Zbiorowego Pracy i regulaminu wynagradzania. W szczególności mniej korzystne unormowanie wynagrodzenia powoda przyjęte w umowie o pracę wynika z faktu, że o przyznaniu premii miała decydować Rada Nadzorcza, mimo że konkretne i sprawdzalne warunki premiowania zostały określone w załączniku nr 6 do Układu Zbiorowego Pracy. Wbrew stanowisku powoda Sąd Najwyższy nie dopatrzył się niezgodności między zawartym w umowie o pracę postanowieniem w przedmiocie premii dla po- woda a postanowieniami Układu Zbiorowego Pracy. Gdy chodzi o regulamin pre- miowania, to regulaminu takiego w pozwanej Spółce w ogóle nie było. Powód żądał zasądzenia premii kwartalnej (za okresy podane w pozwie), któ- rej nie otrzymał wskutek uchwał Rady Nadzorczej o nieprzyznaniu premii zarówno jemu, jak i wszystkim członkom zarządu. Powód był prezesem zarządu pozwanej 6 Spółki i żądał premii z racji pełnienia tej funkcji. Obowiązujący u strony pozwanej Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy, zarejestrowany dnia 2 czerwca 1995 r., przewiduje w art. 13, że pracownikom na określonych stanowiskach robotniczych i niero- botniczych może być przyznana premia, której zasady przyznawania są zawarte w załączniku nr 6. Załącznik ten w § 1 postanawia, że określone w nim zasady pre- miowania obejmują pracowników na stanowiskach nierobotniczych i robotniczych zatrudnionych w przedsiębiorstwie, zaś w § 3 ustala, że „premia ma w całości cha- rakter uznaniowy” i jest wypłacana w okresach miesięcznych. Odesłanie zatem w art. 13 Układu Zbiorowego Pracy do zasad premiowania pracowników nie przesądza o charakterze świadczenia nazwanego w tym przepisie „premią”. Poza tym tenże art. 13 nie wprowadza premii, jako obowiązkowego składnika wynagrodzenia, do zasad wynagradzania pracowników, przewidując, że pracownikom „może być przyznana premia” i zaznaczając, że możliwość przyznania premii dotyczy pracowników „na określonych stanowiskach robotniczych i nierobotniczych”. Jak ponadto wskazuje praktyka redagowania przepisów o wynagrodzeniu, gdy pracownikowi ma być przyz- nane określone świadczenie, w przepisach tych używa się zazwyczaj takich zwrotów, jak: „pracownikowi przysługuje” lub „pracownik ma prawo...”, chociaż trafnie zauważył Sąd Wojewódzki, że terminologia nie ma rozstrzygającego znaczenia, jeżeli z przepisów płacowych wynika charakter świadczenia. Poza tym należy zaznaczyć, że z § 3 ust. 4 załącznika nr 6 wynika ponadto, że uprawnienie do podejmowania decy- zji w przedmiocie przyznania premii indywidualnych przysługuje: dyrektorowi lub jego zastępcom - w stosunku do kierowników komórek organizacyjnych oraz kierownikom komórek organizacyjnych - w stosunku do pozostałych pracowników. Tymczasem powód dochodził premii z tytułu pełnienia funkcji prezesa zarzą- du. Charakter tego świadczenia został określony w uchwale [...] Rady Nadzorczej jako premia uznaniowa, kwartalna, a nie w załączniku nr 6 do Układu Zbiorowego Pracy. Przyznanie powyższego świadczenia zostało również zastrzeżone dla Rady Nadzorczej i zależało od uznania tego organu. Nastąpiło to w umowie o pracę, a nie w wymienionym wyżej załączniku nr 6 stanowiącym „zasady premiowania pracowni- ków”. Jak z przedstawionego porównania wynika, między premią, której dochodzi powód, a premią, która mogła być przyznana pracownikom, istnieją różnice dotyczą- ce częstotliwości jej przyznawania, organów uprawnionych do jej przyznania, a także źródeł, w których została przewidziana (umowa o pracę, Układ Zbiorowy Pracy). Po- 7 dobieństwo, jakie między nimi istnieje, dotyczy uznaniowego charakteru świadczenia. Sąd Wojewódzki przyjmując, że członkowie zarządu w pozwanej Spółce są objęci zasadami premiowania określonymi w załączniku nr 6 podał jako argument treść postanowienia art. 1 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy, z którego wynika, że tylko wy- nagrodzenie podstawowe członków zarządu ustala Rada Nadzorcza, zaś w pozos- tałym zakresie mają do nich zastosowanie postanowienia Układu Zbiorowego Pracy. Argument ten jest o tyle trafny, że wywodzi się ze ścisłego brzemienia art. 1 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy, jednak nie może prowadzić do wniosku, iż załącznik nr 6 stosuje się także do członków zarządu. Wśród jego postanowień nie ma bowiem ta- kich, które regulowałyby sprawę premii dla członków zarządu i przewidywałyby Radę Nadzorczą jako organ uprawniony do jej przyznania. Całość opisanej regulacji prze- mawia więc za tym, że zawarte w art. 1 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy odesłanie do stosowania postanowień tego Układu wobec członków zarządu, nie dotyczy premii, lecz innych świadczeń związanych z pracą przewidzianych w tymże Układzie, takich jak: dodatki za staż pracy, odprawy pieniężne, nagrody jubileuszowe i inne. Sąd Wojewódzki, uznając, że powód nie mógł skutecznie żądać zasądzenia premii, powołał jako podstawę swojego poglądu okoliczność, że Rada Nadzorcza pozwanej Spółki nie podjęła stosownej uchwały. Przyjął jednak, że ocena prawa po- woda do omawianej premii powinna nastąpić w płaszczyźnie postanowień załącznika nr 6. Jest to stanowisko niekonsekwentne. Jak bowiem wynika z wcześniejszych uwag, „zasady premiowania pracowników”, stanowiące załącznik nr 6, nie przewidują w ogóle jako warunku przyznania premii członkom zarządu pozytywnej uchwały Rady Nadzorczej i w ogóle nie wymieniają tego organu jako biorącego udział w przyznaniu premii. Wypływa stąd wniosek, że jeżeli stanąć na stanowisku, że prawo powoda do premii wynikało z załącznika nr 6 w związku z art. 1 ust. 2 Układu Zbiorowego Pracy, to brak jest podstaw do przypisania Radzie Nadzorczej jakiejkolwiek roli w podejmowaniu decyzji w sprawie premii. Jeżeli natomiast przyjąć, że o przyznaniu owej premii decydowała Rada Nadzorcza, to podstawą jej przyznania nie mógł być załącznik nr 6 w związku z art. 1 ust. 1 Układu Zbiorowego Pracy, lecz uchwała [...] tej Rady i umowa o pracę z dnia 1 grudnia 1995 r. Te zaś akty postanawiały w sposób jednoznaczny, że premia ma charakter uznaniowy. Zresztą Sąd Wojewódzki, mimo iż w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozważał cechy charakteryzujące premię w ścisłym znaczeniu tego słowa i wyraził zapatrywanie, że załącznik nr 6 za- 8 wiera wystarczająco konkretne warunki przyznania i utraty tego świadczenia, co - wbrew stanowisku Sądu Rejonowego - nie pozwala uznać go za nagrodę, to osta- tecznie przyjął, że sporna premia miała charakter uznaniowy. Stwierdził bowiem, że chociaż „jest ona uprawnieniem powoda”, to jednak „nie ma charakteru obowiązko- wego świadczenia zakładu pracy”, gdyż jej przyznanie zależało od spełnienia okreś- lonych przesłanek pozytywnych i braku przesłanek negatywnych. Jest to również stanowisko niekonsekwentne. Jeżeli bowiem pracodawca w umowie o pracę lub w zakładowym układzie zbiorowym pracy przyznaje pracowniko- wi określone świadczenie, wskazując równocześnie konkretne warunki pozytywne, które musi spełnić pracownik, i warunki negatywne, które wpływają na utratę w cało- ści lub w części prawa do tego świadczenia, a zarazem zastrzega, że nie ma ono charakteru uznaniowego, to niewypłacenie powyższego świadczenia w przewidzia- nych przez pracodawcę sytuacjach rodzi po stronie pracownika roszczenie o jego spełnienie. Natomiast uznaniowy charakter świadczenia wyraża się w tym, że praco- dawca ma swobodę w jego przyznaniu: sam decyduje komu je przyznać i w jakiej wysokości, choć często w praktyce zdarza się tak, że wprowadza tzw. warunki sa- moograniczające, polegające na przykład na określeniu górnego pułapu świadcze- nia, warunku nienagannej pracy, wykonania szczególnych zadań itp. Premia przewi- dziana w uchwale Rady Nadzorczej [...] z dnia 10 listopada 1995 r. i w umowie o pracę z dnia 1 grudnia 1995 r. została określona jako uznaniowa bez wskazania ja- kichkolwiek warunków, w których powstawało prawo do niej, natomiast o jej wypłacie ostatecznie decydowała Rada Nadzorcza w formie uchwały. Sądy obu instancji zgodnie przyjęły, że w sprawie powoda, gdy chodzi o okres sporny, Rada Nadzorcza nie podjęła uchwał o wypłacie omawianego świadczenia. Tym samym - bez względu na jej charakter - nie został spełniony warunek stanowiący podstawę jej zasądzenia w postępowaniu sądowym. Podsumowując dotychczasowe rozważania należy zatem stwierdzić, że Sąd Wojewódzki popadł w sprzeczność w swoim rozumowaniu, gdyż z jednej strony przyjął, że sporna „premia uznaniowa” jest składnikiem wynagrodzenia powoda, któ- rej konkretne i sprawdzalne kryteria powstania wynikają z załącznika nr 6, lecz z drugiej strony uznał, że chociaż jest ona składnikiem wynagrodzenia (a więc z tego względu świadczeniem obowiązkowym), nie jest obowiązkowym świadczeniem ze strony pracodawcy, gdyż o jej wypłacie decydowała Rada Nadzorcza. Mimo tych sprzeczności Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu. 9 Jak wynika z przedstawionych wcześniej rozważań, za źródło uprawnień po- woda do spornego świadczenia nie może być uznany załącznik nr 6 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy zawierający mniej lub bardziej konkretne kryteria prawa do tego świadczenia, lecz uchwała [...] Rady Nadzorczej z dnia 10 listopada 1995 r. oraz umowa o pracę z dnia 1 grudnia 1995 r. Te zaś wyraźnie przewidywały, że premia ma charakter uznaniowy, a jednocześnie nie wprowadziły jakichkolwiek warunków, od których zależało powstanie prawa do owego świadczenia lub jego utrata. Wbrew więc poglądowi skarżącego nie ma sprzeczności między umową o pracę a Układem Zbiorowym Pracy. W konsekwencji należało uznać, że przyznanie prawa do „premii uznaniowej” członkom zarządu zależało od swobodnej oceny pracodawcy, a jej wypłata - od pozytywnej uchwały Rady Nadzorczej. Wobec tego, że gdy chodzi o okres sporny, żadna z tych okoliczności nie zaistniała, powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie. Niezależnie od powyższych uwag związanych z koniecznością ustosunkowa- nia się do kasacji należy zwrócić uwagę na to, że według art. 241 26 § 2 KP w brzmie- niu ustalonym ustawą z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547 ze zm.), która weszła w życie z dniem 26 listopada 1994 r., układ zakładowy nie może określać zasad wyna- gradzania osób zarządzających w imieniu pracodawcy, zakładem pracy. Przez osobę zarządzającą należy rozumieć osobę uprawnioną do dokonywania w imieniu pracodawcy czynności z zakresu prawa pracy, zwłaszcza członków zarządu spółek oraz osób, które jednoosobowo zarządzają zakładem pracy. Taką osobą był niewąt- pliwie powód, który był dyrektorem a jednocześnie prezesem Zarządu spółki. Sto- sownie więc do treści wymienionego przepisu w Układzie Zbiorowym Pracy obowią- zującym u strony pozwanej w okresie spornym nie mogły być zamieszczone posta- nowienia regulujące zasady wynagradzania powoda jako osoby zarządzającej zakła- dem pracy. Tak też w istocie było. Z mocy art. 5 ust. 1 powołanej wyżej ustawy Poro- zumienie o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania z dnia 12 paździer- nika 1984 r. przekształciło się z mocy prawa w zakładowy układ zbiorowy pracy, który został wpisany do rejestru zakładowych układów zbiorowych pracy dnia 2 czerwca 1995 r., ten zaś Układ - o czym była mowa wyżej - nie zawiera postanowień dotyczących zasad wynagradzania osób zarządzających pozwaną spółką. Powoły- wanie się zatem powoda na ten Układ jest bezzasadne. 10 W świetle powyższego stanowiska bezprzedmiotowy stał się drugi zarzut skarżącego, mianowicie naruszenia art. 217 § 2 i art. 227 KPC, które - zdaniem skarżącego - polegało na pominięciu przez Sąd Apelacyjny dowodów mających wy- jaśnić, czy wyniki ekonomiczno-finansowe pozwanej Spółki w okresie spornym da- wały podstawę do nieprzyznania premii uznaniowej powodowi oraz pozostałym członkom zarządu. Skoro bowiem sporne świadczenie miało charakter uznaniowy, za niedopuszczalne należy uznać prowadzenie postępowania dowodowego zmie- rzającego do wyjaśnienia przyczyn, które zadecydowały o nieprzyznaniu świadcze- nia. Okoliczność zaś, że Rada Nadzorcza pozwanej Spółki rozważała sytuację finan- sową Spółki w płaszczyźnie wykonania zadań i osiągnięcia efektów ekonomicznych oznacza, że swoim uchwałom o nieprzyznaniu premii członkom zarządu chciała nadać walor obiektywizmu, podobnie jak uchwałom o przyznaniu premii w innych okresach niż sporne. Z tych względów i stosownie do art. 393 12 KPC Sąd Najwyższy oddalił kasa- cję, przy czym o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł na podstawie art. 98 KPC i § 15 ust. 4 pkt 3 w związku z § 7 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwo- ści z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. Nr 154, poz. 1013). ========================================