II UKN 471/97

uzasadnieniem (art. 357 § 2 KPC) w dniu 4 marca 1997 r., a zatem od tego dnia li- czył się dla strony miesięczny termin do wniesienia kasacji (art. 393 4 KPC). Wobec nieskorzystania z tego środka odwoławczego przez powódkę postanowienie z dnia 19 lutego 1997 r. uprawomocniło się z upływem miesięcznego terminu do jego zas- karżenia, liczonego od dnia doręczenia stronie tego orzeczenia z uzasadnieniem, tj. od dnia 4 marca 1997 r. Tylko w takiej sytuacji zachowany został 6 miesięczny ter- min do skutecznego rozpoznania kasacji Rzecznika Prawa Obywatelskich wniesionej w dniu 26 września 1997 r. licząc od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia w dniu 4 kwietnia 1997 r. Gdyby bowiem przyjąć jako prawidłową określoną przez Sąd Wojewódzki datę 19 lutego 1997 r. stwierdzenia prawomocności tego orzeczenia, to kasację Rzecznika należałoby uznać za spóźnioną. Merytoryczna ocena wniesionej kasacji potwierdza w pierwszej kolejności i przede wszystkim naruszenie dyspozycji art. 203 § 4 i 469 KPC, albowiem sądowa kontrola dopuszczalności określonych w tych przepisach czynności dyspozycyjnych - 4 - strony nie może polegać na wywieraniu presji na stronę, aby zachowała się zgodnie z oczekiwaniami czy sugestiami sądu rozpoznającego sprawę. Rzecznik Praw Oby- watelskich trafnie wskazał w kasacji na istnienie takiej presji ze strony Sądu pierw- szej instancji, co przejawiało się w zwracaniu uwagi na dwóch rozprawach na celo- wość i potrzebę bezpośredniego dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od pra- codawcy oraz od cywilnego ubezpieczyciela oraz skłoniło powódkę do cofnięcia poz- wu o sprostowanie protokołu powypadkowego i zrzeczenia się tego roszczenia, co - wobec wymuszonej rezygnacji z kontynuowania procesu o ustalenie - doprowadziło do umorzenia postępowania w sprawie, następnie zaakceptowanego przez Sąd Wojewódzki w sentencji zaskarżonego postanowienia. Już z przyczyn generalnych należało uznać racje Rzecznika, który wskazywał na uprawnienie do dysponowania powództwem wyłącznie przez powoda, który samodzielnie rozporządza przedmiotem sporu oraz decyduje o dochodzeniu przysługujących mu roszczeń wynikających z jednego lub z różnych stosunków prawnych, chociażby uzależnionych od ustalenia jednego zdarzenia prawotwórczego, tyle że kształtującego sytuację prawną powoda w różnych stosunkach prawnych. Przewidziana bowiem w treści art. 203 § 4 i 469 KPC powinność badania przez sądy czynności dyspozycyjnych powoda, dotyczących wniesionego powództwa ma charakter sądowej kontroli następczej i nie powinna być sposobem sugerowania lub nawet wymuszania tych aktów dyspozycyjnych, zwłaszcza związanych z cofnięciem pozwu i zrzeczeniem się przysługującego stronie roszczenia o ustalenie. Należy podkreślić szczególne normatywne podejście do metody sprawowania sądowej kontroli aktów dyspozycyjnych w sprawach z zakresu prawa pracy i ubez- pieczeń społecznych (art. 469 KPC), które - nie naruszając wymagań z art. 203 § 4 KPC - wprowadza dodatkowe kryterium słusznego interesu pracownika lub ubezpie- czonego przy sądowej weryfikacji uznania skuteczności podjętych czynności dyspo- zycyjnych. Interes taki niewątpliwie występował w sprawie, w której sądy wskazywały powódce na możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z ustawy wypad- kowej, a zatem roszczeń przysługujących jej od pracodawcy zmarłego męża, których rozpoznanie było powinnością sądu pracy. W sprawie występowały już przesłanki obligujące do odmowy uznania skutecznego cofnięcia pozwu i zrzeczenia się rosz- czenia, określone w art. 203 § 4 KPC, albowiem sąd pracy orzekający o roszcze- - 5 - niach, które wynikają z faktów przytoczonych przez pracownika (członka jego rodziny lub osobę dochodzącą od pracodawcy odszkodowania lub ustalenia uprawnień do świadczeń z ustawy wypadkowej - art. 476 § 5 pkt 1 KPC), był zobowiązany dyspo- zycjami określonymi w art. 477 1 § 1 KPC rozpoznać sprawę o przysługujące od pra- codawcy jednorazowe odszkodowanie z ustawy wypadkowej, albo przekazać w try- bie art. 200 § 1 KPC sprawę do rozpoznania sądowi właściwemu (Sądowi Woje- wódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) - z uwagi na wartość tego odszkodowania z tytułu wypadku męża powódki. Odpowiednio reguły wynikające z art. 200 § 1 KPC powinien zastosować sąd pracy w sprawie o odszkodowanie przys- ługujące powódce od cywilnego ubezpieczyciela, w której zresztą nie był uprawniony do wyrażania merytorycznych ocen dotyczących niezachowania przedsądowego trybu postępowania reklamacyjnego przed ubezpieczycielem. Równocześnie jednak Sąd Najwyższy potwierdza ustalony w judykaturze pog- ląd o istnieniu interesu prawnego w sprostowaniu protokołu powypadkowego na podstawie art. 189 KPC, który w ocenie składu orzekającego w przedmiotowej spra- wie nie ogranicza się do sytuacji, gdy ustalenia te decydują o prawach lub roszcze- niach majątkowych, których rodzaju lub rozmiaru nie można określić lub przewidzieć w chwili wniesienia powództwa (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1994 r., II PZP 1/94, OSNAPiUS 1994 nr 6 poz. 96). Przepisy prawa materialnego wyjątkowo przewidują expresiss verbis powództwo o ustalenie, o jego dopuszczalno- ści decyduje z reguły norma generalna określona w art. 189 KPC. Ogólnie wskazuje się, że interes prawny w ustaleniu występuje zawsze, gdy istnieje samoistna nie- pewność co do stanu prawnego lub prawa. Takiego interesu nie można wykluczyć w sposób bezwarunkowy w przypadkach, gdy możliwe jest już wytoczenie powództwa o świadczenie przy niepewnym bycie stosunku prawnego lub prawa, z którego do- piero można wywieść roszczenia o świadczenia. Podnosi się przy okazji, że zasady wyłączającej dopuszczalność wniesienia powództwa o ustalenie, gdy w konkretnej sytuacji można wytoczyć powództwo o świadczenie, nie stosuje się rygorystycznie, a w ostatecznej ocenie tej kontrowersyjnej materii prawnej należy kierować się wzglę- dami celowości i ekonomii procesowej. Dotyczy to zwłaszcza sporu co do samego prawa (stosunku prawnego), gdy wysokość ewentualnego świadczenia (świadczeń) ma znaczenie pochodne w tym sensie, że w razie ewentualnego pozytywnego usta- - 6 - lenia prawa lub stosunku prawnego potencjalna wysokość świadczenia jest niewąt- pliwa lub ustawowo określona, a przez to niesporna. Ten aspekt sprawy jest szcze- gólnie istotny w sprawach o ustalenie treści protokołu powypadkowego, ponieważ pozytywne uznanie określonego zdarzenia za wypadek przy pracy, kreuje następczo uprawnienia pracownika (członków rodziny zmarłego pracownika) z zakresu prawa pracy lub prawa ubezpieczeń społecznych. Świadczenia te mają naturę i wysokość ustawowo określoną, uzależnioną jedynie od tego, czy strona jest w ogóle upraw- niona do świadczeń - w razie i z tytułu pozytywnego uznania (ustalenia) określonego zdarzenia za wypadek przy pracy. Z tego punktu widzenia dla oceny dopuszczalno- ści powództwa o sprostowanie protokołu powypadkowego istotne znaczenie mają szeroko rozumiane kryterium celowości i względy ekonomii procesowej, które w sprawach odszkodowawczych lub rentowych wymagają rozstrzygnięcia dodatkowych zagadnień, np. ustalenia procentowego uszczerbku na zdrowiu lub zaliczenia do jednej z grup inwalidzkich ( z tytułu określonej niezdolności do pracy), co przy po- wództwie o sprostowanie treści protokółu powypadkowego można pominąć. Istotnie warto tu sygnalizować stanowisko judykatury, która nie dopatruje się konkurencji wszczęcia przed organem rentowym postępowania o rentę inwalidzka wypadkowa a samoistnym uprawnieniem do dochodzenia przed sadem pracy ustalenia treści pro- tokółu powypadkowego (uchwała SN z 28 kwietnia 1987 r., III PZP 9/87, OSNCP 1988 z. 7 poz. 94). Jeżeli zatem określone wypadkowe zdarzenie prawotwórcze może kreować odpowiedzialność różnych podmiotów z odmiennych rodzajowo stosunków praw- nych, to celowe jest dopuszczenie ustalenia treści protokółu powypadkowego w pos- tępowaniu przed sądem pracy, które może przesądzić albo wyeliminować lub zapo- biec (w razie negatywnego ustalenia) ponownemu ustaleniu w tym zakresie w ko- lejnych procesach o zasądzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu następstw zdarzenia, uznanego za wypadek przy pracy. Wreszcie za samoistną dopuszczalno- ścią takiego roszczenia przemawiają względy ekonomii zachowania się strony po- wodowej, którą obciążają niższe opłaty za czynności adwokacko-radcowskie w sprawach z zakresu prawa pracy o ustalenie wypadku przy pracy, jeżeli nie jest to połączone z dochodzeniem odszkodowania lub renty (§ 14 ust. 1 pkt 4 rozporządze- nia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat za czynności - 7 - adwokackie oraz opłat za czynności radców prawnych - Dz. U. Nr 154, poz. 1013). Wyżej dokonane spostrzeżenia przemawiają za dopuszczalnością powództwa o sprostowanie treści protokółu powypadkowego w trybie art. 189 KPC, prowadzą- cego do ustalenia zdarzenia prawotwórczego z zakresu prawa pracy, z którego mogą wynikać uprawnienia do świadczeń z różnych stosunków prawnych (stosunku pracy i stosunków z nim związanych, stosunków ubezpieczeń społecznych lub stosunków cywilnoprawnych). Mając w konsekwencji na uwadze potwierdzenie się zarzutów naruszenia art. 189, 203 § 4 i 469 KPC Sąd Najwyższy orzekł kasatoryjnie na podstawie art. 393 13 § 1 in fine KPC. ========================================