II UKN 425/00

Wyrok z dnia 21 czerwca 2001 r. II UKN 425/00 Pracownik lub członkowie jego rodziny z reguły mają interes prawny w uzyskaniu orzeczenia zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą ubie- gać się o świadczenie w postępowaniu przed organem rentowym (art. 189 KPC). Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2001 r. sprawy z po- wództwa Bogumiły Katarzyny J. przeciwko Zarządowi Spółdzielni Mieszkaniowo-Bu- dowlanej „Z.” w C. o uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 16 grudnia 1999 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powódka Bogumiła Katarzyna J. wniosła pozew przeciwko Spółdzielni Miesz- kaniowo-Budowlanej „Z.” w C. o ustalenie, że zdarzenie z dnia 22 listopada 1997 r., w wyniku którego mąż powódki poniósł śmierć jest wypadkiem przy pracy. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 16 sierpnia 1999 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Ciecha- nowie uznał zdarzenie, jakiemu uległ Jacek J. w dniu 22 listopada 1997 r. za wypa- dek przy pracy. Sąd ustalił, że przyczyną zgonu męża powódki był wylew krwi do mózgu. Zdarzenie to zdaniem Sądu wystąpiło w warunkach określonych w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) bowiem 2 było zdarzeniem nagłym, spowodowanym przyczyną zewnętrzną, jaką był nadmierny wysiłek przy wykonywaniu pracy. W apelacji od tego wyroku pozwana zarzuciła błędną ocenę materiału dowo- dowego i niewyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd Okręgowy uznał powództwo oparte na podstawie art. 189 KPC za nieuzasadnione, bowiem powódka nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypad- kiem przy pracy. Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419) spółdzielnie utraciły status jednostek gospodarki uspołecznionej i stały się prywat- nymi zakładami pracy. Na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadcze- niach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych zarówno jednorazowe od- szkodowanie jak i renta rodzinna z tytułu śmierci pracownika nieuspołecznionego zakładu pracy przysługuje od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ustaleń w tym za- kresie dokonuje organ rentowy, od decyzji którego przysługuje odwołanie do sądu. Niedopuszczalne jest natomiast dokonywanie ustaleń przez nieuprawniony organ. Wyrok ten zaskarżyła kasacją powódka. Jako podstawę kasacji wskazała na- ruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 11 rozporządzenia Rady Mi- nistrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wy- padków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), zmienionego przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz sposobu ich dokumentowania, a także zakresu informacji zamieszczanych w rejestrze wypadów przy pracy (Dz.U. Nr 115, poz. 744) oraz przez nieuwzględnienie art. 189 KPC i wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji pozwanej. W uzasadnieniu kasacji podała, że skoro powołane rozporządzenia normują sposób postępowania pokrzywdzonego w przypadku, gdy zakład pracy odmawia sporządzenia protokołu powypadkowego, pokrzywdzony ma interes prawny w żądaniu ustalenia tych okoliczności przez sąd. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 189 KPC stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd ist- nienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. W oparciu o tę podstawę 3 prawną powódka żąda dokonania ustaleń, które powinny być zamieszczone przez zakład pracy w protokole powypadkowym. Przeprowadzenie postępowania zakoń- czonego protokołem powypadkowym jest obowiązkiem pracodawcy określonym w Kodeksie pracy (art. 234). Przepis art. 237 § 1 KP upoważnia Radę Ministrów do określenia szczegółowych zasad postępowania w drodze rozporządzenia. Zarówno przepisy obowiązującego w dacie wypadku rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy jak i przepisy obowiązującego obecnie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz sposobu ich dokumentowania, a także zakresu informacji zamieszczanych w reje- strze wypadów przy pracy zobowiązują zakład pracy do sporządzenia protokołu po- wypadkowego w określonym terminie i doręczenia go poszkodowanemu. Skoro przepisy nakładają na pracodawcę określone obowiązki to po stronie pracownika powinno istnieć uprawnienie do egzekwowania tych obowiązków. Obowiązujące do wejścia w życie pierwszego z powołanych rozporządzeń przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 55, poz. 244) przewidywały szczególny tryb odwo- ławczy w zakresie ustalenia treści lub sprostowania protokołu powypadkowego z wyłączeniem drogi sądowej. Kolejne rozporządzenia nie zawierają regulacji dotyczą- cej trybu odwoławczego. Wątpliwości co do możliwości wyegzekwowania przez pra- cownika obowiązku sporządzenia protokołu powypadkowego były przedmiotem za- gadnienia prawnego, po rozpoznaniu którego Sąd Najwyższy podjął uchwałę z dnia 11 maja 1994 r., II PZP 1/94 (OSNAPiUS 1994 nr 6, poz. 96). W uchwale tej stwier- dził, że pracownik, który nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentowych na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, ale ma interes prawny w ustaleniu, że określone zdarzenie było wypadkiem przy pracy lub zaistniało w okolicznościach nie pozba- wiających go roszczeń z tej ustawy, przysługuje prawo wystąpienia z powództwem o ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego na podstawie art. 189 KPC. Brak interesu prawnego czyni powództwo oparte na podstawie art. 189 KPC nieuzasadnionym. Z pewnością brak interesu prawnego w ustaleniu występuje wów- czas, gdy pracownik dochodzi równolegle roszczeń odszkodowawczych lub rento- wych, co wynika z treści powołanej uchwały. Ogólnie przyjęta jest zasada, że powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma moż- 4 liwość dochodzenia roszczeń majątkowych. W sprawach o świadczenia określone w ustawie wypadkowej, takie jak odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu, z ty- tułu śmierci pracownika i odszkodowanie z tytułu zniszczonych lub uszkodzonych rzeczy, pracownik lub członkowie jego rodziny mają możliwość dochodzenia rosz- czeń majątkowych bez potrzeby występowania z powództwem o ustalenie. Pracow- nik lub członkowie jego rodziny mogą mieć interes prawny w ustaleniu, jeżeli nie spełniają warunków do renty wypadkowej, a warunki te mogą być spełnione w przy- szłości, na przykład późniejsze wystąpienie niezdolności do pracy pracownika lub późniejsze spełnienie warunków do renty rodzinnej wdowy po pracowniku. Dosłowna treść art. 189 KPC wskazywałaby, że w każdym wypadku pracownik lub członkowie jego rodziny, dochodzący ustalenia treści protokołu powypadkowego, musieliby wy- kazać interes prawny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest prezentowany pogląd, że pracownik i członkowie jego rodziny z reguły mają interes prawny w ustaleniu treści protokołu powypadkowego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97 (OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75), powołując się na wcześniejsze orzecznictwo. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość dochodzenia świadczeń z tytułu wypadku przy pracy nie wyłącza istnienia po stronie pracownika lub członków jego rodziny interesu prawnego w ustaleniu treści protokołu powypadkowego. Sporne jest bowiem w tych sprawach samo istnienie prawa, natomiast rodzaj i wysokość świadczeń są określone przepi- sami ustawy wypadkowej. Dla oceny dopuszczalności powództwa o ustalenie treści protokołu powypadkowego istotne znaczenie ma kryterium celowości i względy eko- nomii procesowej. Ustalenie treści protokołu powypadkowego może przesądzić lub wyeliminować (w razie negatywnego ustalenia) ponowne ustalenie w kolejnych pro- cesach. Uzasadnienie względami ekonomii procesowej jest o tyle za daleko idące, że ustalenia prawomocnego wyroku są wiążące tylko między stronami postępowania, w którym zapadł wyrok (art. 366 KPC). W konsekwencji uznanie wyrokiem sądu zda- rzenia za wypadek przy pracy nie jest wiążące dla organu rentowego w sprawach dotyczących świadczeń wypłacanych przez ten organ. Jednakże interes prawny pra- cownika lub członków jego rodziny nie jest wyeliminowany w sytuacji takiej, jak ma miejsce w przypadku powódki, gdy do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pra- cownika nieuspołecznionego zakładu pracy zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. 5 Przepis art. 36 ustawy wypadkowej stanowi, że ustalenie okoliczności i przy- czyn wypadku przy pracy oraz stwierdzenia choroby zawodowej następuje w trybie określonym na podstawie art. 231 Kodeksu pracy (obecnie 237 § 1 KP). Jednym z wymogów ustalenia prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie jest sporzą- dzenie protokołu powypadkowego. W postępowaniu przed organem rentowym zain- teresowany ma obowiązek złożyć protokół powypadkowy. Wynika to z przepisu § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199). Przepis ten stanowi, że do wniosku o świadczenia, których wypłacanie uzależnione jest od stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, należy dołączyć między innymi protokół powypadkowy. Ten sam wymóg z mocy § 17 ust. 3 i § 18 dotyczy członków rodziny domagających się świadczeń z tytułu śmierci pracownika. Treść protokołu powypadkowego nie jest wiążąca przy ustalaniu prawa do świadczeń. Jed- nak brak takiego protokołu może być podstawą odmowy wydania decyzji przyznają- cej świadczenie. Pracownik lub członkowie jego rodziny mają interes prawny w uzy- skaniu orzeczenia sądowego zastępującego protokół powypadkowy, jeżeli chcą uzy- skać świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym. Ograniczenia w postę- powaniu dowodowym toczącym się przed organem rentowym nie obowiązują w po- stępowaniu sądowym. Jeżeli zainteresowany uzyska odmowną decyzję organu ren- towego i złoży odwołanie do sądu, nie ma już interesu prawnego w uzyskaniu oma- wianego orzeczenia, ponieważ wszystkie ustalenia faktyczne uzasadniające prawo do świadczeń zostaną poczynione w postępowaniu sądowym. Oddalenie powództwa z powodu braku interesu prawnego tylko z tego powo- du, że do świadczeń zobowiązany jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych a nie za- kład pracy, bez sprawdzenia, czy toczy się lub zostało zakończone postępowanie o te świadczenia, było błędem. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, uznając kasację za uzasadnioną, na podstawie art. 39313 § 1 KPC uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. ========================================