III PZP 4/03

Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Olsztynie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnię- cia następujące zagadnienie prawne: „Czy jednorazowa odprawa przewidziana w art. 49 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) - przy sformułowaniu zawartym w art. 50 ust. 3 tejże ustawy mówiącym, iż „pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna okre- ślona w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz- wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 1990 r., Nr 4 poz. 19 ze zm.), ani żadne inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy - pochłania również odszkodowanie z § 6 Ponadzakładowego Układu Zbioro- wego dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe" zawartego w dniu 4 stycznia 1999 r.” Zagadnienie prawne powstało w związku ze sprawą z powództwa Romana S. przeciwko przedsiębiorstwu państwowemu „Polskie Koleje Państwowe" Zakład Tabo- ru Kolejowego w O. o zapłatę kwoty 7.481,82 zł jako odszkodowania przewidzianego § 6 układu zbiorowego pracy za skrócenie okresu wypowiedzenia. Wyrokiem z dnia 3 października 2002 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie oddalił powództwo. U strony pozwanej obowiązywał ponadzakładowy układ zbiorowy pracy dla pracowników przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe", zawarty w dniu 4 stycznia 1999 r. (zwany w dalszym ciągu UZP PKP). Od dnia 1 stycznia 2000 r. obowiązywał § 6 tego układu o treści „1. Jeżeli rozwiązanie z pracownikiem sto- sunku pracy zawartego na czas nie określony następuje z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, określonych w art. 361 KP, a strony stosunku pracy ustalą wcze- śniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy, to pracownikowi przy- sługuje odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia obliczo- nego jak za urlop wypoczynkowy. 2. Odszkodowanie, o którym mowa w ustępie 1 3 przysługuje pracownikowi, który przepracował w przedsiębiorstwie PKP nieprzerwa- nie co najmniej ostatnie 10 lat". Ustawą z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywaty- zacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe", powoływana w dalszym ciągu jako „ustawa o komercjalizacji PKP" lub krótko: „ustawa”) pracownicy, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000-2002 z przyczyn doty- czących zakładu pracy w PKP lub PKP S.A. oraz innych wymienionych w ustawie zakładach pracy, a którzy spełniali warunki umożliwiające uzyskanie prawa do eme- rytury, urlopu kolejowego lub świadczenia przedemerytalnego, uzyskali prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej (art. 48). Wysokość jednorazowej odprawy pie- niężnej wynosiła 30.000 zł lub 20.000 zł, w zależności od stopy bezrobocia na obsza- rze powiatu, gdzie pracownik miał stałe miejsce zamieszkania (art. 49). Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy jednorazowa odprawa przysługuje pracownikowi, który był za- trudniony u pracodawców określonych art. 49 łącznie i nieprzerwanie co najmniej 5 lat, niezależnie od formy stosunku pracy przed dniem wypowiedzenia lub rozwiąza- nia stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. W myśl ust. 2 odprawa pieniężna, o której mowa w art. 49, nie przysługuje pracownikom w okolicznościach, o których mowa w art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych za- sadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących za- kładu pracy. Wreszcie ustęp 3 tego przepisu stanowi, że pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna określona w art. 8 ust. 1 ustawy, o której mowa w ust. 2, ani żadne inne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Powód Roman S. był zatrudniony u pozwanego pracodawcy od 1 września 1967 r. do dnia 20 grudnia 2000 r. Stosunek pracy został rozwiązany w drodze poro- zumienia stron z przyczyn dotyczących zakładu pracy, tj. restrukturyzacji zatrudnie- nia, zmniejszenia zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych oraz w związku ze zmia- nami organizacyjnymi, produkcyjnymi i technologicznymi na podstawie art. 11 ustawy o zwolnieniach grupowych. Powód otrzymał jednorazową odprawę przewidzianą art. 49 ustawy o komercjalizacji PKP w wysokości 30.000 zł. Zdaniem Sądu Pracy, unormowanie art. 50 ust. 3 ustawy wyłącza możliwość przyznania pracownikowi, który otrzymał jednorazową odprawę pieniężną, innych świadczeń związanych z ustaniem stosunku pracy, w tym odszkodowania przewi- dzianego § 6 UZP PKP. 4 W apelacji powód zarzucił naruszenie art. 9 KP. Ponadto dochodzone rosz- czenie - jego zdaniem - nie ma charakteru roszczenia z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, w związku z czym nie ma do niego zastosowania art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP. Rozpoznając sprawę, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że istniejąca re- gulacja prawna w zakresie świadczeń należnych pracownikom zwalnianym z przed- siębiorstwa PKP z przyczyn dotyczących zakładu pracy nasuwa zasadnicze wątpli- wości prawne w zakresie wzajemnej relacji między § 6 UZP PKP a art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP. Również praktyka sądów, rozpoznających analogiczne sprawy o odszkodowanie przewidziane § 6 UZP PKP, jest rozbieżna. Niektóre sądy zasądzają odszkodowanie przewidziane § 6 układu, przyjmując, że przepis art. 50 ust. 3 ustawy nie wyłącza prawa do tego świadczenia, które ma charakter szczególny i jest związane z rozwiązaniem stosunku pracy bez zachowania okresu wypowiedze- nia. Inne sądy, oddalając powództwa pracowników, przyjmują, że świadczenie to mieści się w pojęciu świadczeń z tytułu ustania stosunku pracy, o których mowa w art. 50 ust. 3. Zdaniem Sądu Okręgowego, opierając się na brzmieniu § 6 UZP PKP można twierdzić, że przewidziane tym przepisem odszkodowanie jest świadczeniem przysługującym z tytułu wyrażenia przez pracownika zgody na skrócenie okresu wy- powiedzenia. Ponadto należy uwzględnić zasadę przewidzianą art. 9 KP, co upraw- niałoby wniosek, że skoro układ zawiera rozwiązania korzystniejsze, wprowadzone wolą stron układu, ustawodawcy nie przysługuje prawo dokonywania ich zmiany. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozważenia wymagają dwie kwestie. Pierwsza dotyczy odpowiedzi na pyta- nie, czy przewidziane § 6 UZP PKP odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu roz- wiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Jedynie bowiem w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie zachodziłaby potrzeba określenia relacji między tą regulacją, a unormowaniem przewidzianym art. 50 ust. 3 ustawy o komer- cjalizacji PKP. W takim też wypadku aktualna stałaby się odpowiedź na pytanie, czy przewidziana art. 50 ust. 3 zasada, iż pracownikom, którzy otrzymali jednorazową odprawę w myśl art. 48 tej ustawy, nie przysługują żadne inne świadczenia z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, obejmuje rów- nież świadczenia przewidziane prawem autonomicznym, tj. § 6 UZP PKP. 5 Zdaniem Sądu Okręgowego, z treści § 6 układu wynika, że przewidziane nim odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu wyrażenia przez pracownika zgody na skrócenie okresu wypowiedzenia, tzn. innym świadczeniem niż świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy. Argumentu potwierdzającego trafność takiej interpretacji dostarczają - zdaniem Sądu - postanowienia § 7 ust. 1 i 2 układu, przewidujące dłuż- sze niż ustawowe okresy wypowiedzenia dla rozwiązania umowy o pracę z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, określonych w ustawie o zwolnieniach grupowych oraz obowiązek kierownika jednostki organizacyjnej skrócenia na wniosek pracowni- ka okresu wypowiedzenia, co najmniej do odpowiadającego wymiarowi określonemu w Kodeksie pracy, o ile nie ustalono wcześniejszego terminu rozwiązania umowy na podstawie art. 36 § 6 KP, wypłacając pracownikowi odszkodowanie za pozostałą część okresu wypowiedzenia. Pogląd taki nie jest trafny. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że § 6 ust. 1 6 UZP PKP składa się z dwu części, podczas gdy Sąd Okręgowy skoncentrował się na części drugiej prze- pisu, pomijając jego część pierwszą, formułującą ogólną zasadę, że świadczenie nim przewidziane przysługuje, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy następuje z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy. Zdanie drugie przepisu natomiast jedynie zawęża zakres jego zastosowania do sytuacji, kiedy strony, rozwiązując umowę ustalą wcze- śniejszy niż jeden miesiąc termin rozwiązania stosunku pracy. Argument odwołujący się do § 7 UZP PKP również nie jest trafny. Zdaniem Sądu Najwyższego powołany przepis nie tylko nie przemawia na rzecz poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy, lecz przeciwnie, potwierdza on wniosek wynikający z literalnego brzmienia § 6, że przewidziane nim odszkodowanie jest świadczeniem z tytułu rozwiązania umowy o pracę. Odszkodowanie przewidziane § 7 ust. 26 UZP PKP przysługuje z tytułu skró- cenia okresu wypowiedzenia i jego wysokość zależy od rozmiarów skrócenia okresu wypowiedzenia. Tymczasem odszkodowanie przewidziane § 6 układu przysługuje zawsze w stałej wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia obliczonego jak za urlop wypoczynkowy, niezależnie od długości okresu wypowiedzenia, pod warunkiem że strony ustaliły termin rozwiązania stosunku pracy krótszy niż jeden miesiąc. Jest to odszkodowanie z tytułu rozwiązania stosunku pracy, gdyż pokrywa szkodę jaką pracownik ponosi wskutek utraty możliwości zarobkowania w czasie przysługującego okresu wypowiedzenia, a zarazem, uwzględniając okoliczność, że przysługuje w wy- sokości przekraczającej maksymalny określony układem zbiorowym pracy (§ 7 ust. 6 1) okres wypowiedzenia, stanowi odszkodowanie z tytułu utraty przez pracownika miejsca pracy niezwłocznie, tj. w terminie poniżej jednego miesiąca. Przystępując do rozważenia drugiej wymienionej na wstępie kwestii należy przede wszystkim wskazać na brzmienie art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP, według którego pracownikom, o których mowa w art. 48, nie przysługuje odprawa pieniężna określona art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. „ani żadne inne świad- czenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy". Brzmienie przepisu jest stanowcze i nie pozostawia wątpliwości, że przepis ten od- nosi się do świadczeń przewidzianych prawem ustawowym, co dodatkowo zostało wzmocnione przez wyraźne wyłączenie odprawy z art. 8 ustawy o zwolnieniach gru- powych. Co się natomiast tyczy prawa układowego, przedstawiający zagadnienie prawne Sąd Okręgowy wyraził wątpliwość, czy ustawodawca ma prawo ingerencji w postanowienia układu zbiorowego pracy przyznające pracownikom określone świad- czenia, zwłaszcza w sytuacji, kiedy po wydaniu ustawy strony nie zmieniły postano- wienia układowego w kierunku jego dostosowania do regulacji ustawowej względnie nie wypowiedziały układu (jego postanowień). Wątpliwości te, zdaniem Sądu Okrę- gowego, pogłębia obowiązywanie art. 9 KP. Według tego przepisu postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych. Wymienione kwestie wymagają rozważenia w kontekście charakteru (mocy prawnej) prawa ustawowego w relacji do prawa autonomicznego (układowego). Z tego punktu widzenia normy prawa ustawowego dzielą się na trzy grupy: na normy imperatywne (ściśle bezwzględnie obowiązujące), normy jednostronnie bezwzględnie obowiązujące (zwane też granicznie zastępującymi) oraz normy względnie obowią- zujące. Te pierwsze nie zezwalają na odstępstwa w prawie autonomicznym, a sprzeczne z nimi postanowienia nie mają mocy prawnej, drugie natomiast, określając minimum uprawnień pracowniczych zezwalają na korzystniejsze ich uregulowanie np. w układzie zbiorowym pracy, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 9 KP. Uwzględ- niając przyjęte w nauce prawa kryteria rozróżnienia rodzajów norm prawa ustawowe- go (brzmienie przepisu oraz jego funkcję), należy dojść do wniosku, że norma art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP ma charakter normy ściśle bezwzględnie obo- wiązującej. Nie jest trafny pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, że ustawodawcy nie przysługuje prawo 7 ingerencji w treść układu zbiorowego pracy ze względu na to, iż układ jest aktem ob- jętym wolą stron tego układu. Stojąc na gruncie normatywnego charakteru norm układu zbiorowego pracy, stanowisko takie jest nie do pogodzenia z hierarchiczną budową systemu źródeł prawa pracy i nadrzędną rolą ustawy w tym systemie. Oko- liczność, iż strony układu po wejściu w życie przepisów ustawy o komercjalizacji PKP nie zmieniły spornego przepisu, ani nie wypowiedziały układu (odpowiedniej jego części), nie uzasadnia przyjęcia jego obowiązywania na zasadzie korzystności, przewidzianej art. 9 KP. Rezultaty dokonanej powyżej dogmatyczno-prawnej analizy relacji zachodzą- cych między przepisem § 6 UZP PKP a art. 50 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP znajdują dodatkowe uzasadnienie w wykładni funkcjonalnej i systemowej. Odszko- dowanie przewidziane § 6 UZP PKP zostało wprowadzone z mocą od dnia 1 stycznia 2000 r. Stanowiło ono szczególne świadczenie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, określonych w art. 361 KP. Jednorazowa odprawa pieniężna, wprowadzona ustawą z dnia 8 września 2000 r. stanowi również świadczenie na rzecz pracowników, z którymi rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w latach 2000-2002 z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Niewątpliwie, wydając ustawę o komercjalizacji PKP, ustawodawca miał świadomość obowiązywania § 6 UZP PKP i przewidzianego tym przepisem odszkodowania z tytułu rozwiązania sto- sunku pracy w warunkach określonych tym przepisem. Ustawa miała charakter szczególny, ograniczony do przedsiębiorstwa PKP, co tym bardziej uzasadnia przy- jęte założenie. Przyjęcie poglądu, że ustawodawca zaakceptował przyznanie dwu- krotnie świadczenia z tego samego tytułu wymagałoby w tych warunkach wyraźnego przepisu ustawy, tym bardziej że jednorazowa odprawa została ukształtowana znacznie korzystniej niż odszkodowanie z § 6 układu, względnie co najmniej niezaję- cia przez ustawodawcę żadnego wyraźnego stanowiska w tej kwestii. Tymczasem ustawodawca w sposób bardzo zdecydowany wyłączył w art. 50 ust. 3 ustawy moż- liwość zbiegu świadczeń, stwierdzając, iż pracownikom, którzy mają prawo do jedno- razowej odprawy pieniężnej, nie przysługują żadne inne świadczenia z tytułu rozwią- zania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przyto- czonej sentencji. ========================================