I PK 47/02

Wyrok z dnia 18 grudnia 2002 r. I PK 47/02 Związane ze zwiększeniem zadań zmiany organizacyjne, które nie powo- dują zmniejszenia zatrudnienia, ale stwarzają konieczność zatrudnienia pra- cowników o wyższych kwalifikacjach, nie uzasadniają wypowiedzenia warun- ków pracy i płacy pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej bez zgody tego zarządu. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2002 r. sprawy z powództwa Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w K.G. o przywrócenie poprzednich warunków pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Legnicy z dnia 29 marca 2001 r. [...] 1. o d d a l i ł kasację 2. zasądził od pozwanego na rzecz powódki 100 zł (sto) tytułem zwrotu kosz- tów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2000 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bole- sławcu oddalił powództwo Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w K.G. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Sąd ustalił, że powódka zajmowała w Inspektoracie w B. stanowisko kierow- nika referatu realizacji dochodów, które zostało zlikwidowane. W miejsce tego refe- ratu utworzono dwa stanowiska do spraw dochodzenia należności, z których jedno zaproponowano powódce w wypowiedzeniu zmieniającym warunki pracy. Powódka jest członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej. Wypowiedzenia warun- ków pracy dokonano bez zgody zarządu związku zawodowego. Sąd uznał, że 2 zmiany organizacyjne uzasadniały wypowiedzenie powódce warunków pracy i płacy i nie ma podstaw do uwzględnienia żądania. Po rozpoznaniu apelacji powódki od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy wyrokiem z dnia 29 marca 2001 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok i przywrócił powódkę na poprzednie warunki pracy i płacy u poz- wanego w Inspektoracie w B. oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty postępowania. Sąd Okręgowy uznał, że w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji orzekł z naruszeniem prawa. Podstawą prawną wypowiedze- nia warunków pracy i płacy był przepis art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przy- czyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Dla skutecznego wypowiedzenia warunków pracy pracownikowi będącemu członkiem zakładowej organizacji związkowej jest konieczne łączne zaist- nienie dwóch warunków: wypowiedzenie jest konieczne z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy i dalsze zatrudnienie pracownika na dotychczasowym stanowisku nie jest możliwe. W niniejszej sprawie powyższe warunki nie zaistniały. Z art. 1 ust. 1 ustawy wynika, że jej przepisy stosuje się, gdy zakład pracy w związku ze zmniej- szeniem zatrudnienia spowodowanym przyczynami ekonomicznym, organizacyjnymi, produkcyjnymi lub technologicznymi rozwiązuje stosunki pracy z określoną grupą pracowników w określonym czasie. Zamierzone zmiany muszą się zatem wiązać z koniecznością ograniczenia zatrudnienia. Za taką wykładnią w przypadku indywi- dualnych zwolnień pracowników opowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 grudnia 1994 r., I PZP 52/94 (OSNAPiUS 1995 nr 9, poz. 107). Zagadnienie powyż- sze zostało szeroko omówione w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 października 1999 r., I PKN 238/99 (OSNAPiUS 2001 nr 3, poz.72). Sąd Okręgowy podzielił argumenty zawarte w tym uzasadnieniu. Prowadzą one do wniosku, że nie- zbędnym warunkiem zastosowania tej ustawy jest wystąpienie zmniejszenia zatrud- nienia obok przyczyn ekonomicznych, organizacyjnych, produkcyjnych lub technolo- gicznych po stronie zakładu pracy. Tymczasem z ustalonego w sprawie stanu fak- tycznego wynika, że zmiany organizacyjne u pozwanego nie pociągnęły za sobą zmniejszenia zatrudnienia a przeciwnie, zatrudnienie wzrosło zarówno w całym Od- dziale w K.G. jak i w Inspektoracie w B. Jeżeli zmiany organizacyjne nie łączą się ze zmniejszeniem zatrudnienia to brak jest podstaw do wypowiedzenia warunków pracy i płacy pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej organizacji związko- 3 wej w oparciu o art. 6 ust. 1 ustawy. Pogląd taki wyraził również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 181/97 (OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 298). Strona pozwana nie wykazała, aby z powodu zmian organizacyjnych nie było moż- liwe dalsze zatrudnienie powódki na stanowisku kierowniczym. Powódka ma bowiem odpowiednie kwalifikacje i wymagane wykształcenie aby objąć stanowisko kierow- nika powstałego w wyniku zmian samodzielnego referatu rozliczeń kont płatników składek i ubezpieczonych. Skoro nie wystąpiły przesłanki do zastosowania wobec powódki art. 6 ust. 1 powołanej ustawy wypowiedzenie warunków pracy i płacy nale- żało uznać za nieuzasadnione i wobec upływu okresu wypowiedzenia przywrócić powódkę do pracy na poprzednich warunkach na podstawie art. 45 § 1 i 42 § 1 k.p. Wyrok ten zaskarżył kasacją pozwany wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi drugiej bądź pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Jako pierwszą podstawę kasacji wskazał naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. Jako drugą podstawę kasacji przytoczył „niewyjaśnienie czy w skali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia (art. 3931 pkt 2 k.p.c.)”. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że warunki określone w art. 6 ust. 1 powo- łanej ustawy zostały spełnione. W Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych nastąpiły zmiany organizacyjne związane ze wzrostem zadań oddziałów i inspektoratów w zakresie rozliczania składek. Na tej podstawie zarządzeniem dyrektora pozwanego Oddziału z dnia 13 września 2000 r. wprowadzono nową strukturę inspektoratu w B., dokonując likwidacji referatu kierowanego przez powódkę i tworząc samodzielny re- ferat rozliczeń kont płatników składek i ubezpieczonych. Stanowisko kierownika tego referatu powierzono osobie o wyższych kwalifikacjach niż powódka. Obowiązywał bowiem wymóg wyższego wykształcenia a powódka ma wykształcenie średnie. Obowiązki, które wykonywał dotychczas referat kierowany przez powódkę liczący 7 osób powierzono dwu osobom, w tym jedno ze stanowisk zaproponowano powódce. Zatrudnienie w tej komórce organizacyjnej zostało zmniejszone o 5 osób, a czynno- ści dotychczas wykonywane zostały przekazane do innej komórki organizacyjnej, która jednocześnie znacznie poszerzyła zakres swojej działalności o czynności, które dotąd nie były wykonywane przez ZUS. Uznając, że wymóg art. 1 ust. 1 powołanej w kasacji ustawy nie został spełniony, Sąd Okręgowy nie wyjaśnił czy wymóg zmniej- 4 szenia zatrudnienia dotyczy konkretnej komórki organizacyjnej (referatu, wydziału), czy jednostki organizacyjnej (inspektoratu, oddziału ZUS), czy też zakładu pracy - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w skali kraju. Ustalając, że nie nastąpiło zmniej- szenie zatrudnienia w Inspektoracie ZUS w B. i Oddziale ZUS w K.G. Sąd Okręgowy nie wskazał, czy nie nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia w skali całego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem pozwanego stanowi to istotne naruszenie prze- pisów postępowania (art. 468 § 1 pkt 4 k.p.c.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia przepisów postępowania jest bezzasadny. Zarzut ten określony został jako niewyjaśnienie istotnych w sprawie okoliczności, co narusza przepis art. 468 § 1 pkt 4 k.p.c. Wskazany przepis nie mógł być naruszony przez Sąd drugiej instancji, gdyż nie ma on żadnego zastosowania w postępowaniu apelacyj- nym. Przepis art. 468 k.p.c. reguluje zasady przeprowadzenia postępowania wyja- śniającego przez sąd pierwszej instancji przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania sprawy. Naruszenie przepisów postępowania przez sąd pierwszej in- stancji nie jest usprawiedliwioną podstawą kasacyjną. Stanowisko Sądu Najwyższe- go co do bezzasadności tak sformułowanej podstawy kasacyjnej jest jednolite (na przykład wyrok z dnia 5 grudnia 1997 r., II UKN 375/97, OSNAPiUS z 1998 nr 19, poz. 578). Nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia prawa materialnego. Przepis art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) w ust. 1 wprowadza zakaz wypowiadania i rozwiązywania stosunków pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej bez zgody zarządu tej organi- zacji. Taki sam zakaz z mocy ust. 2 dotyczy zmiany warunków pracy i płacy na nieko- rzyść pracownika, chyba że dopuszczają to odrębne przepisy. Przepisem dopusz- czającym wypowiedzenie warunków pracy i płacy przy wyrównaniu wynagrodzenia za określony czas jest art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980). Zgodnie z tym przepisem zakład pracy może wypowiedzieć dotychczasowe warunki pracy i płacy pracownikom będącym członkami zarządu zakładowej organizacji związkowej 5 jeżeli z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 nie jest możliwe ich dalsze zatrudnienie na dotychczasowych stanowiskach pracy. Z mocy art. 1 ust. 1 przepisy powołanej ustawy, w tym także przepis art. 6, stosuje się do zakładów pracy, w których nastę- puje zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmia- nami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi. Warunkiem zastoso- wania art. 6 ust. 1 jest planowane zmniejszenie zatrudnienia w zakładzie pracy z przyczyn ekonomicznych lub w związku z określonymi zmianami. Ustawa zarówno w tytule jak i w poszczególnych przepisach używa terminu „zakład pracy” w takim znaczeniu, w jakim określenie to występowało w Kodeksie pracy w dacie wejścia w życie ustawy. Obecnie Kodeks pracy używa terminu „praco- dawca” i w art. 3 zawiera definicję tego pojęcia stanowiąc, że pracodawcą jest jed- nostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fi- zyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Odnosząc tę definicję do przepisu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy należy przyjąć, że warunkiem stosowania przepisów tej ustawy jest zmniejszenie zatrudnienia w jednostce organizacyjnej zatrudniającej pra- cownika lub pracowników, których dotyczy rozwiązanie lub zmiana umowy. Zgodnie z art. 67 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w skład Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mające- go osobowość prawną wchodzą: centrala i terenowe jednostki organizacyjne. Zakła- dem pracy zatrudniającym powódkę była zatem terenowa jednostka organizacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K.G. Inspektorat w B. Określenie, że przepisy ustawy o szczególnych warunkach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy stosuje się do zakładów pracy, w których następuje zmniejszenie zatrud- nienia, oznacza, że warunkiem zastosowania ustawy jest zmniejszenie liczbowe stanu zatrudnienia w całej jednostce organizacyjnej zatrudniającej pracownika obję- tego zwolnieniem lub zmianą warunków pracy i płacy. Nie jest zmniejszeniem za- trudnienia ograniczenie stanu ilościowego pracowników w jednej z komórek organi- zacyjnych przy zwiększeniu zatrudnienia w innych komórkach, zmniejszenie musi dotyczyć całego zakładu pracy. Nie jest przy tym istotne, czy nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia w centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub w innych jednostkach Zakładu, gdyż jednostki te nie były w stosunku do powódki „zakładem pracy”. W zakładzie pracy zatrudniającym powódkę nastąpiły zmiany organizacyjne dostosowujące struktury organizacyjne do zwiększonych zadań. Jeżeli następstwem tych zmian była niemożność zatrudniania powódki na dotychczasowym stanowisku 6 kierowniczym, to przyczyną przesunięcia jej na inne stanowisko nie było zmniejsze- nie liczby stanowisk kierowniczych i zmniejszenie stanu zatrudnienia, lecz brak zgod- nych z oczekiwaniami pozwanego kwalifikacji do pełnienia stanowiska kierowniczego przy zwiększonych i zmienionych jakościowo zadaniach. Zmiany organizacyjne zwią- zane ze zwiększeniem zadań, które nie pociągają za sobą zmniejszenia zatrudnienia lecz stwarzają konieczność zatrudnienia pracowników o wyższych niż dotychczas wymagane kwalifikacjach, nie uzasadniają wypowiedzenia warunków pracy i płacy pracownikowi będącemu członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy. Pogląd ten jest zgodny ze stanowiskiem Sądu Naj- wyższego wyrażonym w wyroku z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 181/97 (OSNAPiUS 1998 nr 10, poz. 298), stwierdzającym, że zmiany organizacyjne pole- gające wyłącznie na modyfikacji rodzaju i zakresu czynności na poszczególnych sta- nowiskach, bez zmniejszenia stanu zatrudnienia nie uzasadniają powołania się pra- codawcy na art. 6 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy. W uzasadnieniu tego wyroku podniesiono, że konieczność zmniejszenia zatrudnienia jest niezbędnym warunkiem wypowiedzenia definitywnego lub zmieniającego na podstawie przepisów tej ustawy w tym sensie, że jest ono albo przyczyną zmian, o których mowa w art. 1 ust. 1 albo skutkiem tych zmian, choćby niezamierzonym przez pracodawcę. W innym wyroku z dnia 16 czerwca 1999 r., I PKN 126/99 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 653), Sąd Naj- wyższy stwierdził, że niemożność zatrudnienia na dotychczasowym stanowisku nie jest tożsama z wyborem (choćby racjonalnym i zgodnym z interesem pracodawcy) innego pracownika do zajmowania tego stanowiska. Podzielając te poglądy należało przyjąć, że niemożność zatrudnienia pracownika podlegającego ochronie związkowej na dotychczasowym stanowisku tylko z tego powodu, że przestał on odpowiadać wymaganiom związanym z rozszerzeniem kompetencji nie wystarczy do zastosowa- nia art. 6 ust. 1 ustawy. Niewystarczające kwalifikacje są uzasadnioną przyczyną wypowiedzenia pracownikowi stosunku pracy, lecz w stosunku do członka zarządu zakładowej organizacji związkowej wypowiedzenie takie może być dokonane tylko za zgodą tego zarządu. Przywrócenie powódki na poprzednie warunki pracy i płacy nie narusza zatem wskazanych w kasacji przepisów prawa materialnego. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================