I PK 44/02

Wyrok z dnia 18 grudnia 2002 r. I PK 44/02 Aktualnym orzeczeniem lekarskim w rozumieniu art. 229 § 4 k.p. jest orzeczenie stwierdzające stan zdrowia pracownika w dacie, w której ma być dopuszczony do pracy. Zachowuje ono aktualność w okresie w nim wymienio- nym, jednak staje się nieaktualne w przypadku wystąpienia w tym okresie zda- rzeń, które mogą wskazywać na zmianę stanu zdrowia pracownika. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2002 r. sprawy z powództwa Heleny Marii G. przeciwko Międzywojewódzkiej Handlowej Spółdzielni Inwalidów w K. o przywrócenie do pracy i inne roszczenia, na skutek ka- sacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 23 października 2001 r. [...] 1. o d d a l i ł kasację 2. zasądził od pozwanej na rzecz powódki 1000 zł (jeden tysiąc) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2001 r. [...] Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie-Sąd Pracy oddalił powództwo Haliny Marii G. przeciwko Między- wojewódzkiej Handlowej Spółdzielni Inwalidów w K. o przywrócenie dotychczaso- wych warunków pracy i płacy, zapłatę wynagrodzenia, ustalenie okresu urlopu wypo- czynkowego, zapłatę ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy i przywrócenie do pracy. Sąd ustalił, że powódka będąca członkiem spółdzielni pracowała u pozwanej od 1974 r., przy czym od grudnia 1994 r. zajmowała stanowisko członka zarządu i za- stępcy kierownika ogólnego Spółdzielni. W okresie od 24 września 1998 r. do 17 li- stopada 1998 r. korzystała ze zwolnienia lekarskiego w związku z wypadkiem w dro- 2 dze z pracy. W dniu 28 grudnia 1998 r. lekarz zakładowy wydał orzeczenie o zdolno- ści do pracy na zajmowanym stanowisku z ograniczeniem pracy do ½ etatu i „bez stresów”. Od tego orzeczenia powódka złożyła odwołanie do Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w K., który poinformował ją, że sprawa ograniczenia czasu pracy jest sprawą między pracownikiem a pracodawcą. Od 28 grudnia 1998 r. po- wódka ponownie korzystała ze zwolnienia lekarskiego przez 177 dni. W dniu 24 czerwca 1999 r. otrzymała orzeczenie lekarskie z poradni medycyny pracy stwier- dzające, że jest zdolna do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku eko- nomistki, które to orzeczenie przedstawiła pozwanej. W dniu 25 czerwca 1999 r. rada nadzorcza pozwanej wypowiedziała powódce warunki pracy i płacy w ten sposób, że powierzyła jej obowiązki zastępcy kierownika ogólnego w wymiarze ½ etatu z wyna- grodzeniem wynoszącym połowę dotychczasowego wynagrodzenia. Jako podstawę prawną wypowiedzenia zmieniającego wskazano art. 229 § 4 Kodeksu pracy oraz art. 184 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego i powołano się na zaświadczenie lekarskie z dnia 28 grudnia 1998 r. Od tego wypowiedzenia powódka złożyła odwołanie do Sądu Pracy. Od 28 czerwca 1999 r. do 30 września 1999 r. powódka korzystała z urlopu wypoczynkowego. Po zakończeniu urlopu zgłosiła się do pracy, a w dniu 6 paździer- nika 1999 r. otrzymała zaświadczenie lekarskie o zdolności do wykonywania pracy na stanowisku zastępcy prezesa zarządu na okres jednego roku. W dniu 27 paź- dziernika 1999 r. walne zgromadzenie pozwanej podjęło uchwałę o zmianie statutu spółdzielni wprowadzającą jednoosobowy zarząd z wymogiem wyższego wykształ- cenia członka zarządu. W związku z tą zmianą rada nadzorcza uchwałą z dnia 16 grudnia 1999 r. zmieniła strukturę organizacyjną zarządu przez likwidację stanowiska zastępcy prezesa i zastępcy kierownika ogólnego spółdzielni. W dniu 30 grudnia 1999 r. pozwana wypowiedziała powódce spółdzielczą umowę o pracę powołując się na przyczyny statutowe, ekonomiczne i organizacyjne. Zdaniem Sądu orzeczenie le- karskie z dnia 28 grudnia 1998 r. stwierdzające przeciwwskazania do pracy w peł- nym wymiarze czasu pracy uzasadniało zmianę warunków pracy i płacy. Kolejne za- świadczenie lekarskie z dnia 25 czerwca 1999 r. zawierało niepełne informacje co do stanowiska zajmowanego przez powódkę. Likwidacja stanowiska pracy dokonana w wyniku zmiany statutu uzasadniała definitywne wypowiedzenie spółdzielczej umowy o pracę. Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy okazało się nie- uzasadnione, gdyż urlop został powódce udzielony w naturze. 3 Po rozpoznaniu apelacji powódki od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 21 października 2001 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że przywrócił powódkę do pracy u pozwanej i zasądził od pozwanej na jej rzecz kwotę 11.061,90 zł tytułem wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy, kwotę 5.529 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lutego 2000 r. oraz kwotę 2.250 zł tytułem kosztów postępowania, a w pozostałym zakresie oddalił apelację. Sąd Okręgowy uznał , że orzeczenie uznające za zgodne z prawem wypowiedzenie warunków pracy i płacy zapadło z naruszeniem art. 184 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze zm.). Przepis ten przewidujący szczególną ochronę trwałości spółdzielczego stosun- ku pracy pozwala na wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy i płacy w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwier- dzonej orzeczeniem lekarskim. Uznając, że orzeczenie lekarskie z dnia 28 grudnia 1998 r. upoważniało do zmiany warunków pracy i płacy, Sąd pierwszej instancji po- minął okoliczność, że w dacie wypowiedzenia zmieniającego orzeczenie to było nie- aktualne, a powódka przedstawiła w dniu 25 czerwca 1999 r. orzeczenie lekarskie stwierdzające zdolność do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku. W dacie dokonania wypowiedzenia warunków pracy i płacy nie istniały przyczyny uza- sadniające to wypowiedzenie. Nieprawidłowe było również uznanie za uzasadnione i zgodne z prawem wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę. Zgodnie z art. 187 Prawa spółdzielczego spółdzielnia może rozwiązać spółdzielczą umowę o pracę w czasie trwania członkostwa w razie zmniejszenia na podstawie uchwały rady spół- dzielni zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością oraz przyznania członkowi prawa do emerytury. Warunki takie nie zaistniały w pozwanej Spółdzielni, gdyż rada nadzorcza nie podejmowała uchwały o zmniejszeniu zatrudnienia podyk- towanym gospodarczą koniecznością. Z protokołu posiedzenia rady nadzorczej wy- nika, że w dniu 16 grudnia 1999 r. podjęta została uchwała dotycząca zmiany sche- matu organizacyjnego Spółdzielni poprzez wprowadzenie zarządu jednoosobowego, skutkiem czego była likwidacja stanowiska pracy powódki. Sama likwidacja stanowi- ska pracy nie przesądza o zasadności wypowiedzenia członkowi spółdzielni stosun- ku pracy. W spółdzielczym stosunku pracy istnieje zasada pierwszeństwa zastoso- wania wypowiedzenia warunków pracy i płacy przed wypowiedzeniem definitywnym, co wynika z art. 184 § 1 pkt 1 Prawa spółdzielczego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 kwietnia 1996 r., I PRN 35/96 (OSNAPiUS nr 21, poz. 4 319), stwierdzając, że w spółdzielczym stosunku pracy w przypadku gospodarczej konieczności zmniejszenia zatrudnienia i zlikwidowania konkretnego stanowiska pracy należy dokonać członkowi spółdzielni wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Gdyby to było niemożliwe lub spółdzielca bezpodstawnie odmówił przyjęcia odpo- wiednich warunków pracy, możliwe jest dokonanie wypowiedzenia definitywnego. Z tych przyczyn należało na podstawie art. 188 § 1 Prawa spółdzielczego przywrócić powódkę do pracy na warunkach obowiązujących przed dokonaniem wypowiedzenia zmieniającego w dniu 25 czerwca 1999 r. i na podstawie art. 188 § 2 i 3 Prawa spół- dzielczego zasądzić wynagrodzenie za okres pozostawania bez pracy oraz wyna- grodzenie z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia i skróconego wymiaru czasu pracy. W tym zakresie Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok. Natomiast roszcze- nie o ekwiwalent za urlop wypoczynkowy i wyrównanie wynagrodzenia za urlop Sąd uznał za nieuzasadnione i w tej części oddalił apelację powódki. Wyrok ten w części uwzględniającej apelację powódki zaskarżyła kasacją po- zwana i opierając kasację na obu podstawach określonych w art. 3931 k.p.c. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Kra- kowie do ponownego rozpoznania. Jako naruszenie prawa materialnego pozwana wskazała błędne zastosowanie art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 188 § 1 Prawa spół- dzielczego polegające na braku wymaganego orzeczenia co do warunków przywró- cenia, a ponadto błędną wykładnię art. 229 § 4 k.p., wywodzącą, że aktualne orzeczenie lekarskie to orzeczenie oznaczone aktualną datą, pomimo że aktualność ta zawiera w swoim semantycznym i normatywnym brzmieniu również elementy for- malnej ważności przewidziane w § 3 ust. 1 i 2 oraz § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia Mi- nistra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadze- nia badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332). Jako drugą podstawę kasacji pozwana wskazała naruszenie art. 223 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę materiału dowodo- wego w postaci ustalenia, że uchwała Rady Nadzorczej Spółdzielni z dnia 16 grudnia 1999 r. nie zawierała elementów gospodarczej konieczności, podczas gdy treść rze- czonej uchwały jak wynika z zeznań byłych członków Rady Nadzorczej - implikuje ocenę, że uchwała podjęta została z gospodarczej konieczności, a obraza tej normy miała wpływ na treść orzeczenia, albowiem stała się ona podstawą przywrócenia pracownika do pracy. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedmiotem wyrokowania przez Sąd drugiej instancji w zakresie objętym ka- sacją były dwa niezależne od siebie roszczenia. Pierwsze dotyczyło uznania za bez- skuteczne wypowiedzenia warunków pracy i płacy, które po upływie okresu wypo- wiedzenia przekształciło się w roszczenie o przywrócenie dotychczasowych warun- ków pracy i płacy z wyrównaniem wynagrodzenia. Drugie roszczenie dotyczyło uznania za bezskuteczne wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę i po upływie okresu wypowiedzenia zostało potraktowane jako żądanie przywrócenia do pracy i zasądzenia wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy. Sąd Okręgowy uwzględnił oba roszczenia wydając jedno orzeczenie przywracające powódkę do pracy. Podstawą prawną orzeczenia przywracającego do pracy jest przepis art. 188 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288). Stanowi on, że w razie naruszenia przez spółdzielnię prze- pisów art. 184, art. 187 i art. 191 członkowi spółdzielni służy roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków, a jeżeli spółdzielcza umowa o pracę uległa już rozwiązaniu - roszczenie o przywróce- nie do pracy na poprzednich warunkach. Z kolei przepis art. 45 § 1 Kodeksu pracy stanowi, że sąd pracy orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa ule- gła już rozwiązaniu - o przywróceniu do pracy na poprzednich warunkach. Katego- ryczne brzmienie obu przepisów co do przywrócenia do pracy na poprzednich wa- runkach wyklucza możliwość orzeczenia przywrócenia do pracy na innych warun- kach niż obowiązujące przed dokonaniem wypowiedzenia. Orzeczenie przywraca- jące do pracy z powodu sprzecznego z prawem wypowiedzenia warunków pracy i płacy oraz sprzecznego z prawem wypowiedzenia definitywnego oznacza z mocy prawa przywrócenie do pracy na warunkach obowiązujących przed dokonaniem pierwszego wypowiedzenia. Określenie warunków, na jakich powódka została przy- wrócona do pracy, powinno być zamieszczone w sentencji wyroku, na co słusznie zwraca się uwagę w kasacji. Jednak nieścisłości w tym zakresie mogłyby być wyja- śnione w drodze wykładni wyroku, gdyby orzeczenie było dla stron niezrozumiałe. Z treści zarzutów kasacji wynika jednak, że jest dla pozwanej zrozumiałe, iż oba żąda- nia w zakresie przywrócenia do pracy zostały przez Sąd drugiej instancji uwzględ- nione. Oddalenie apelacji dotyczy tylko roszczeń pieniężnych z tytułu ekwiwalentu za 6 urlop wypoczynkowy. Kwestionując zasadność uwzględnienia obu roszczeń powódki pozwana powołuje się na naruszenie prawa materialnego w zakresie oceny prawi- dłowości wypowiedzenia zmieniającego i naruszenie prawa procesowego w zakresie ustaleń co do braku przyczyn wypowiedzenia definitywnego. W zakresie pierwszego roszczenia pozwana powołuje się na podstawę wypo- wiedzenia zmieniającego określoną w art. 184 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego. Prze- pis ten stanowi, że wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy i płacy jest dopuszczalne w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczaso- wej pracy stwierdzonej orzeczeniem lekarskim. Zdaniem pozwanej utrata przez po- wódkę zdolności do dotychczasowej pracy została stwierdzona zaświadczeniem le- karskim z dnia 28 grudnia 1998 r., a Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 229 § 4 k.p. uznał to zaświadczenie za nieaktualne. Zarzut ten jest nieuzasadniony. Przepis art. 229 § 4 k.p. stanowi, że pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego. Aktualnym orzeczeniem lekarskim w rozumieniu tego przepisu jest orzeczenie wydane po przeprowadzeniu badań w trybie określo- nym przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzenia badań lekarskich pracowników, zakresu profi- laktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawa- nych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy, stwierdzające stan zdrowia pra- cownika w dniu, w której pracownik ma być dopuszczony do pracy. Orzeczenie wy- dane przed dopuszczeniem pracownika do pracy zachowuje aktualność w okresie wymienionym w tym orzeczeniu, jednak staje się nieaktualne w przypadku wystąpie- nia w tym okresie zdarzeń, które mogą wskazywać na zmianę w stanie zdrowia. Taką sytuację przewiduje przepis art. 229 § 2 k.p., który stanowi, że w przypadku niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni spowodowanej chorobą pracownik podlega kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku. Orzeczenie z dnia 28 grudnia 1998 r. stwier- dzające ograniczenie zdolności do pracy powódki stało się nieaktualne, kiedy po- wódka po jego wydaniu stała się całkowicie niezdolna do pracy z powodu choroby. Wyniki trwającego sześć miesięcy leczenia w zakresie odzyskania całkowicie lub częściowo zdolności do dotychczas wykonywanej pracy mogły być ustalone tylko na podstawie orzeczenia lekarskiego wydanego na podstawie badania przeprowadzo- nego po zakończeniu korzystania przez powódkę ze zwolnienia lekarskiego. Orze- czenie zostało wydane w dniu 25 czerwca 1999 r. i powódka została uznana tym 7 orzeczeniem za zdolną do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli pozwana nie zgadzała się z treścią wydanego przez lekarza zaświadczenia, mogła na podsta- wie § 5 ust. 1 powołanego rozporządzenia wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania. Nie mogła natomiast wbrew treści tego zaświadczenia uznać, że powódka utraciła częściowo zdolność do wykonywania dotychczasowej pracy. Słusznie Sąd Okręgowy uznał, że określone w art. 184 § 1 pkt 2 Prawa spół- dzielczego warunki uzasadniające dokonanie wypowiedzenia zmieniającego nie zo- stały spełnione, skoro utrata zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy nie została stwierdzona aktualnym zaświadczeniem lekarskim. W zakresie drugiego roszczenia pozwana kwestionuje ustalenia faktyczne za- rzucając, że zostały one dokonane z naruszeniem art. 223 § 1 k.p.c. Tak sformuło- wany zarzut jest całkowicie bezzasadny, gdyż przepis art. 223 § 1 k.p.c. nie miał w tej sprawie zastosowania. Reguluje on zasady, jakim powinna odpowiadać ugoda sądowa. Sytuacja, w której przepis ten ma zastosowanie, w ogóle w niniejszej spra- wie nie wystąpiła. Przy przyjęciu, że przy przytoczeniu podstaw kasacyjnych nastąpił błąd pisarski i skarżącemu chodziło o naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., zarzut narusze- nia prawa procesowego nie może być uwzględniony. Pozwana zarzuca błąd w oce- nie dowodów twierdząc, że wykazała, iż uchwała rady nadzorczej Spółdzielni w za- kresie zmiany statutu, zmniejszenia składu osobowego zarządu i likwidacji stanowi- ska powódki została podyktowana gospodarczą koniecznością, chociaż zwrot ten nie został użyty w uchwale. Brak w uchwale stwierdzenia gospodarczej konieczności do- konania zmian w składzie zarządu oznacza, że rada ta nie wskazała takich przyczyn dokonania zmian. Niezależnie od tego kwestia zmniejszenia zatrudnienia w Spół- dzielni spowodowanego gospodarczą koniecznością nie była w ogóle przedmiotem wskazanej uchwały. Uchwała dotyczyła jedynie zmniejszenia składu zarządu. Zgod- nie z art. 187 Prawa spółdzielczego spółdzielnia może rozwiązać z członkiem spół- dzielczą umowę o pracę w razie zmniejszenia uchwałą rady spółdzielni stanu zatrud- nienia podyktowanego gospodarczą koniecznością. Skoro rada spółdzielni nie pod- jęła uchwały o zmniejszeniu stanu zatrudnienia w spółdzielni z powodu gospodarczej konieczności, wypowiedzenie powódce umowy o pracę na podstawie powołanego przepisu było niedopuszczalne. W sytuacji, gdy zmiany organizacyjne podyktowane potrzebami gospodarczymi dotyczą niektórych stanowisk lub komórek organizacyj- nych spółdzielni, dopuszczalne jest jedynie wypowiedzenie członkowi spółdzielni wa- runków pracy i płacy na podstawie art. 184 § 1 pkt 1 Prawa spółdzielczego. Przepis 8 ten dopuszcza wypowiedzenie zmieniające w przypadku likwidacji działu pracy, w którym członek jest zatrudniony lub likwidacji zajmowanego przez członka stanowi- ska pracy. Likwidacja dotychczasowego stanowiska pracy nie uzasadnia zatem defi- nitywnego wypowiedzenia członkowi spółdzielni umowy o pracę, a jedynie pozwala na dokonanie wypowiedzenia zmieniającego. Prawidłowo ustalony stan faktyczny pozwalał zatem na uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za sprzeczne z prawem. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================