postanowieniem z dnia 22 lutego 2002 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC:
„Czy nieuzyskanie przez kierownika wojewódzkiego urzędu pracy, na jego żą- danie, informacji określonych w § 10 pkt 1-5 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 marca 1994 r. w sprawie trybu składania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, prze- kazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń (Dz.U. Nr 31 z 1994 r., poz. 114) od podmiotów wymienionych w art. 7 ust. 1 Ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco- dawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 z późn. zm.), które w/w podmioty obowiązane są przedstawić z mocy § 10 cytowanego wyżej Rozporządzenia, zwalnia kierownika wojewódzkiego urzędu pracy z dalszych działań względem tych podmiotów w celu uzyskania niezbędnych do wypłaty świadczeń informacji i czy sytuacja taka uprawnia pozwanego w sprawie z powództwa pracownika przeciwko Funduszowi Gwaranto- wanych Świadczeń Pracowniczych o świadczenia z Funduszu do przerzucania na pracownika ciężaru dowodu w zakresie okoliczności uprawniających do wypłaty tych świadczeń, o których mowa w § 10 pkt 1-5 cytowanego wyżej Rozporządzenia ?” p o d j ą ł uchwałę:
Nieuzyskanie przez dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy, który otrzy- mał wniosek określony w § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So- cjalnej z dnia 4 marca 1994 r. w sprawie trybu składania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń (Dz.U. Nr 31, poz. 114), informacji określonych w jego § 10 pkt 1-5 od podmio- tów wymienionych w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85) - nie zwalnia z obowiązku wypłaty świadczeń pra- cowniczych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, który powstaje niezwłocznie po stwierdzeniu, że wniosek obejmuje roszczenia pod- legające zaspokojeniu ze środków Funduszu.
U z a s a d n i e n i e Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w następują- cym stanie faktycznym sprawy. W dniu 9 listopada 1994 r. powódki skierowały do Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wniosek o wypłatę świad- czeń. Spotkały się z odmową albowiem pozwany Fundusz Gwarantowanych Świad- czeń Pracowniczych, pomimo podjętych pisemnych prób, nie uzyskał od byłego pra- codawcy powódek informacji niezbędnych do wypłaty świadczeń w trybie § 10 rozpo- rządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 marca 1994 r. w sprawie trybu składania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokony- wania wypłat świadczeń. Sąd Pracy oddalił powództwa o wypłatę świadczeń z Fun- duszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, uznając, że powódki nie udo- wodniły tytułu prawnego do nabycia tych świadczeń.
Swoje wątpliwości dotyczące wpływu, znaczenia i skutków prawnych zastoso- wania trybu przewidzianego w § 10 rozporządzenia Ministra Pracy i Spraw Socjal- nych na rozkład ciężaru dowodu w procesie o wypłatę świadczeń z Funduszu Sąd Okręgowy zawarł w treści zagadnienia przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. W ocenie Sądu drugiej instancji, powoływany akt wykonawczy nie zawiera instrumentów prawnych wymuszających uzyskanie informacji koniecznych do nabycia świadczeń z Funduszu, jakkolwiek § 10 pkt 1-5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej posługuje się kategorycznym sformułowaniem, „iż pod- miot określony w stosownym artykule ustawy przedstawia w terminie 7 dni informa- cje”. Nie można jednak pogodzić się z sytuacją, w której niewykonanie przez byłego pracodawcę powinności udzielenia informacji prowadzi do przerzucenia na powódki ciężaru udowodnienia okoliczności uprawniających je do nabycia świadczeń z Fun- duszu, skoro „pracownik nie ma żadnego władztwa w zakresie możliwości uzyskania stosownego poświadczenia prawdziwości swoich roszczeń od byłego pracodawcy, w tym daty zaprzestania przez niego działalności, daty niewypłacalności itp.”. Stosowa- na w takich przypadkach praktyka Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowni- czych, polegająca na odsyłaniu pracowników na drogę sądową, jest pozbawiona podstaw prawnych, a ponadto powoduje „niemożność wystąpienia do Funduszu z wnioskami w przewidzianych Ustawą terminach”. Oznacza to, że Fundusz nie może poprzestać jedynie na zażądaniu od byłego pracodawcy wymaganych informacji, a w każdym razie „milczenie zapytanego podmiotu nie może powodować przerzucenia ciężaru uwodnienia okoliczności, objętych bezskutecznym zapytaniem na pracowni- ka”. Z drugiej strony „omawiana regulacja nie przewiduje żadnych skutków prawnych nieudzielenia tych informacji przez wezwany do wyjaśnień podmiot oraz żadnych dalszych obowiązków Funduszu w tym przedmiocie”. Takie same wątpliwości odno- szą się również do aktualnie obowiązującej treści § 10 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 1995 r. w sprawie trybu składania wykazów i wnio- sków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń (Dz.U. Nr 91, poz. 452 ze zm.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozpoznania zagadnienie prawne co do zasady kwalifikowało się do odmowy udzielenia odpowiedzi. Po pierwsze - ze względu na niestaranny sposób zredagowania zagadnienia oraz jego lakoniczne przedstawienie i uzasadnienie, które przerzucało na Sąd Najwyższy obowiązek zba- dania dotychczasowego przebiegu sprawy i przeanalizowania norm prawnych, które miały w niej zastosowanie. Po drugie, Sąd drugiej instancji w wyroku z dnia 3 stycz- nia 1997 r., uchylającym wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy do ponownego rozpo- znania, sformułował wiążące oceny prawne i wskazania co do dalszego przebiegu postępowania (art. 386 § 6 KPC), które Sąd pierwszej instancji bezpodstawnie zigno- rował, powielając bezzasadne stanowisko zawarte w pierwszym wyroku tego Sądu, oddalającym powództwa wielu pracowników niewypłacalnego pracodawcy. W judy- katurze wyrażany jest pogląd, że Sąd drugiej instancji nie może przedstawiać Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego, co do którego sam już jest związany oceną prawną zawartą w wyroku uchylającym wyrok sądu pierwszej instancji, albowiem - w myśl art. 386 § 6 KPC - ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiążą zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy czyn nie dotyczy to tylko przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu praw- nego, co nie miało miejsca w przedmiotowej sprawie (por. postanowienie Sądu Naj- wyższego z dnia 3 grudnia 1971 r., III CZP 777/71, LEX 7030). Wyrażenie przez sąd drugiej instancji własnej wiążącej oceny prawnej oznacza zatem, że sąd ten nie ma w rozstrzyganej sprawie poważnych wątpliwości prawnych, które mógłby przedstawić Sądowi Najwyższemu jako zagadnienie prawne w trybie art. 390 § 1 KPC. Pomimo zasygnalizowanych uwarunkowań Sąd Najwyższy podjął się roz- strzygnięcia problematyki prawnej dotyczącej obowiązku wypłaty przez Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (powoływany dalej jako Fundusz) świadczeń (roszczeń) pracowniczych podlegających zaspokojeniu ze środków tego Funduszu, z uwagi na rażącą długotrwałość dotychczasowego postępowania sądo- wego (pozew z dnia 3 maja 1995 r.), kierując się ponadto potrzebą przerwania bez- zasadnych praktyk stosowanych przez jednostki organizacyjne Funduszu, które - wbrew przepisom ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowni- czych w razie niewypłacalności pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85, powoływanej dalej jako ustawa z 29 grudnia 1993 r. lub ustawa) - bezpod- stawnie wymagają od pracowników prawomocnych orzeczeń sądów pracy potwier- dzających ich niezaspokojone przez niewypłacalnych pracodawców roszczenia pra- cownicze, które podlegają zaspokojeniu ze środków Funduszu (art. 6 i 6a ustawy). Ustawa z 29 grudnia 1993 r. wprowadza dwa tryby uruchomienia środków z Funduszu w celu zaspokojenia roszczeń pracowników wobec niewypłacalnego pra- codawcy. Pierwszy z nich polega na sporządzeniu w ciągu jednego miesiąca od dnia wystąpienia niewypłacalności pracodawcy (art. 3 ustawy) zbiorczego wykazu nieza- spokojonych roszczeń pracowniczych przez niewypłacalnego pracodawcę bądź przez syndyka, likwidatora lub inną osobę sprawującą zarząd majątkiem niewypła- calnego pracodawcy, i przekazaniu go właściwej jednostce organizacyjnej Funduszu (kierownikowi Biura Terenowego, art. 7 ust. 1, 1a lub 1b ustawy). Kierownik Biura Te- renowego Funduszu właściwego ze względu na siedzibę niewypłacalnego praco- dawcy stwierdza wyłącznie zgodność wykazu lub wykazu uzupełniającego z przepi- sami ustawy, po czym przekazuje niezwłocznie środki finansowe podmiotowi okre- ślonemu w art. 7 ust. 1 ustawy, który wypłaca uprawnionym osobom świadczenia przewidziane w ustawie (art. 7 ust. 2). Ponadto wypłata niezaspokojonych świadczeń pracowniczych może nastąpić także na podstawie wniosku zgłoszonego przez uprawnione osoby, które określa art. 5 ustawy, w przypadku gdy podmiot reprezen- tujący pracodawcę z jakichkolwiek przyczyn nie składa zbiorczego wykazu niezaspo- kojonych roszczeń pracowniczych. Taki wniosek lub wnioski indywidualne osób uprawnionych składa się w ciągu dwóch tygodni po upływie miesięcznego terminu od dnia wystąpienia niewypłacalności pracodawcy, a kierownik Biura Terowego Fundu- szu ma obowiązek wypłaty niezaspokojonych świadczeń pracowniczych niezwłocz- nie po stwierdzeniu, że wniosek obejmuje roszczenia podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu (art. 7 ust. 3 ustawy). W postępowaniu sprawdzającym zgodność zbiorczych wykazów lub indywidualnych wniosków osób uprawnionych z przepisami ustawy wskazany organ Funduszu weryfikuje wyłącznie to, czy przedmiot wykazów lub wniosków obejmuje roszczenia podlegające zaspokojeniu ze środków funduszu w rozumieniu art. 6 i 6a ustawy, stosując w tym celu odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, z wyjątkiem przepisów dotyczących wydawania decyzji i postanowień (art. 7 ust. 4 ustawy). Z mocy tego wyraźnego ustawowego nakazu właściwy organ Funduszu samodzielnie dokonuje sprawdzenia, czy zbiorcze wykazy bądź indywidualne wnioski osób uprawnionych są zgodne z przepisami ustawy, a w szczególności czy obejmują roszczenia podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu. Podstawowym sposobem potwierdzenia, że indywidualne wnio- ski obejmują takie roszczenia było zażądanie przez dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy - który otrzymał wnioski - od podmiotów reprezentujących niewypłacalnego pracodawcę przedstawienia w terminie 7 dni informacji, o których mowa w § 10 pkt. 1-5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 marca 1994 r. w spra- wie trybu składania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń, dotyczących daty niewypłacalności pracodaw- cy, łącznej kwoty niezaspokojonych roszczeń pracowniczych, kwoty niezaspokojo- nych roszczeń w stosunku do osoby uprawnionej, obciążenia wynagrodzenia pra- cownika należnościami alimentacyjnymi potrącanymi na zasadach określonych w Kodeksie pracy oraz źródła finansowania zasiłków chorobowych. W aktualnym stanie prawnym żądanie takie kieruje kierownik wojewódzkiej jednostki organizacyjnej właściwej w sprawach zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu (§ 10 rozporzą- dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 1995 r. w sprawie trybu skła- dania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokony- wania wypłat świadczeń).
W żadnym razie nieuzyskanie takich informacji z jakichkolwiek przyczyn doty- czących podmiotu reprezentującego niewypłacalnego pracodawcę nie zwalnia orga- nów Funduszu z obowiązku prowadzania postępowania wyjaśniającego, o którym mowa w art. 7 ust. 3 i 4 ustawy. Oceniając ten ustawowy tryb postępowania, Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu swojego kasatoryjnego wyroku z dnia 3 stycznia 1997 r. trafnie i wiążąco wskazał, że właściwy organ był zobowiązany do wszech- stronnej oceny innych dowodów dotyczących niezaspokojonych roszczeń pracowni- czych, dochodzonych na podstawie przepisów ustawy z 29 grudnia 1993 r., z wyko- rzystaniem do tego celu odpowiednich przepisów Kodeksu postępowania administra- cyjnego, w tym art. 75, 77 i 80 tego Kodeksu.
W konsekwencji oczywiście błędne jest stanowisko Funduszu, poparte bez- podstawnymi, bezzasadnymi i uporczywymi twierdzeniami Sądu pierwszej instancji, że „Nonsensem byłoby przyjęcie, iż każdy organ administracji mógłby dla własnych potrzeb dokonywać samodzielnie ustaleń z zakresu stosunku pracy, łączącego każ- dorazowego uczestnika postępowania administracyjnego z jego pracodawcą, w tym ustaleń dotyczących jego należności pracowniczych. Nie trzeba dowodzić, iż taka sytuacja wprowadziłaby niewyobrażalny chaos w stosunkach pracy i stanowiłaby ob- razę porządku prawnego”. Tymczasem żaden obowiązujący przepis ustawy z 29 grudnia 1993 r. nie uzależnia wypłaty niezaspokojonych świadczeń pracowniczych od uprzedniego wszczęcia postępowania przeciwko niewypłacalnemu pracodawcy i przedłożenia prawomocnego orzeczenia sądu pracy zasądzającego dochodzone należności wraz z dokumentem potwierdzającym bezskuteczność egzekucji takiego wyroku. Przeciwnie - właściwy organ Funduszu z mocy wyraźnych przepisów ustawy jest zobowiązany do samodzielnej weryfikacji zgłoszonych jako niezaspokojone przez niewypłacalnego pracodawcę roszczeń zawartych w indywidualnych wnio- skach osób uprawnionych. Pozytywny wynik takiego sprawdzenia zobowiązuje Fun- dusz do niezwłocznej wypłaty świadczeń podlegających zaspokojeniu ze środków Funduszu (art. 7 ust. 3 zdanie drugie ustawy). Natomiast wynik negatywny prowadzi do odmowy wypłaty świadczenia pracowniczego w całości lub w części, o czym kie- rownik Biura Terenowego Funduszu zawiadamia niezwłocznie na piśmie osobę za- interesowaną, podając uzasadnienie tej odmowy (art. 8 ust. 1 ustawy), a spory na tym tle rozstrzyga sąd właściwy w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 8 ust. 2 ustawy). W tego rodzaju sporach legitymację czynną ma osoba, która złożyła zbior- czy wykaz nie zaspokojonych roszczeń pracowniczych (art. 7 ust. 1 ustawy) i została zawiadomiona o odmowie wypłaty tych świadczeń (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1995 r., I PZP 4/95, OSNAPIUS 1995 r. nr 16, poz. 203), bądź osoba uprawniona, o której mowa w art. 5 ustawy, która złożyła indywidualny wniosek o wpłatę niezaspokojonych przez niewypłacalnego pracodawcę roszczeń pracowni- czych w trybie art. 7 ust. 3 ustawy, natomiast biernie legitymowany jest Fundusz. Spory takie z mocy wyraźnego przepisu prawa (art. 8 ust. 2 ustawy) zostały poddane właściwości rzeczowej sądów pracy, w konsekwencji należy je traktować jako sprawy z zakresu prawa pracy, podlegające rozpatrzeniu w trybie przepisów Kodeksu postę- powania cywilnego, które nie wykluczają udziału podmiotu reprezentującego niewy- płacalnego pracodawcę w sprawie dotyczącej odmowy Funduszu uwzględnienia in- dywidualnych wniosków osób uprawnionych.
Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do sformułowania stano- wiska, dostosowanego do stanu prawnego określonego w przedstawionym zagad- nieniu prawnym, że nieuzyskanie przez dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy, który otrzymał wniosek określony w 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So- cjalnej z dnia 4 marca 1994 r. w sprawie trybu składania wykazów i wniosków o wy- płatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przeka- zywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń, informacji określonych w jego 10 pkt 1-5 od podmiotów wymienionych w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy - nie zwalnia z obowiązku wypłaty świadczeń pracowniczych z Fundu- szu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, który powstaje niezwłocznie po stwierdzeniu, że wniosek obejmuje roszczenia podlegające zaspokojeniu ze środków Funduszu.
========================================