I PZP 21/96

Wyrok Sądu pierwszej instancji w części oddalającej powództwo zaskarżył również powód, który w rewizji z dnia 29 maja 1996 r. zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 7, 8 i 10 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, a także przepisu art. 481 KC - przez oddalenie powództwa w części dotyczącej odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego ze strony pozwanego Funduszu. Powód podniósł, że jest bezsporne, iż gwarancja wypłaty ze środków Funduszu obejmuje tylko niezaspokojone przez pracodawcę należności główne. Jeżeli jednak Fundusz nie zaspokoi pracownika pomimo spełnienia przesłanek warunkujących wypłatę dochodzonego świadczenia, to staje się on dłużnikiem ze wszelkimi tego skutkami, między innymi w zakresie wypłaty ustawowych odsetek. Twierdzenia tego nie podważa - zdaniem powoda - przepis § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 1995 r. w sprawie trybu składania wykazów i wniosków o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania wypłat świadczeń (Dz. U. Nr 91, poz. 452). Powołany przepis stanowi, że jeśli w okresie między złożeniem zbiorczego wykazu, wykazu uzupełniającego lub wniosku indywidualnego a dniem wypłaty świadczeń nastąpił wzrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 4 ust. 2 ustawy, to dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy dokonuje odpowiedniej weryfikacji kwot wcześniej zaakceptowanych do wypłaty. Z cytowanego przepisu wynika - zdaniem powoda - jedynie to, że tzw. weryfikacja kwoty świadczenia zwiększa należność główną, przez co zmniejsza się automatycznie roszczenie pracownika wobec upadłego pracodawcy. Weryfikacja nie pozbawia natomiast powoda możliwości wykorzystania innych uprawnień, wynikających z ogólnych reguł zobowiązań, w tym zwłaszcza ustawowych odsetek z art. 481 KC. W przeciwnym razie skutki zawinionych zachowań Funduszu byłyby częściowo przerzucane na pracownika, co jest sprzeczne z istotą waloryzacji, a ponadto nie daje się pogodzić z konstytucyjną zasadą państwa prawnego. W konkluzji swojej rewizji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w jego pkt I przez zasądzenie ustawowych odsetek za czas od dnia 27 października 1995 r. do dnia zapłaty. Rozpatrujący obie rewizje Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Toruniu doszedł do przekonania, ze istota sporu tkwi w zagadnieniu prawnym budzącym poważne wątpliwości i postanowieniem z dnia 13 czerwca 1996 r. [...] przekazał je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 KPC w brzmieniu przytoczonym w sentencji uchwały . Bardzo obszerne uzasadnienie tego postanowienia zawiera przede wszystkim relację o ustaleniach faktycznych i wywodach prawnych Sądu pierwszej instancji. W stosunku do konkluzji tych wywodów Sąd Wojewódzki zgłasza wyraźne zastrzeżenia wyrażone w twierdzeniu o posłużeniu się rozszerzającą interpretacją przepisu art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Z treści art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie wynika bowiem, aby ustawodawca rozróżniał odprawy dla dyrektora przedsiębiorstwa państwowego odwołanego z przyczyn dotyczących pracodawcy i z przyczyn dotyczących odwoływanego. Powołany przepis odnosi się do odwołania w ogólności i wymienia jedynie sytuacje, gdy odprawa nie przysługuje z uwagi na przyczynę odwołania. Kategorię odprawy pieniężnej w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy wprowadziła dopiero późniejsza - względem ustawy o przedsiębiorstwach - ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o tzw. grupowych zwolnieniach. Do tej ustawy odwołuje się zatem przepis art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, co wyraźnie wynika z jego brzmienia. Za takim stanowiskiem przemawia - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - również celowościowa wykładnia powołanego ostatnio przepisu. Uczestniczący w rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik powoda wniósł o udzielenie na zadane pytanie odpowiedzi twierdzącej. Podobnie wypowiedział się prokurator, jednakże z zastrzeżeniem, że zakres odpowiedzi byłby wyraźnie ograni- czony do odwołania dyrektora z przyczyn dotyczących pracodawcy. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r., Nr 1, poz. 1 ze zm.), powoływana dalej jako ustawa, uregulowała zasady i zakres gwarancji zaspokojenia roszczeń pracownika ze środków specjalnie w tym celu utworzonego Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w sytuacji, gdy ze względu na swą niewypłacalność nie może tego uczynić pracodawca. Rodzaje tych roszczeń, jak też ich skala były w pierwotnym brzmieniu art. 6 ust. 2 ustawy bardzo ograniczone. Powołany przepis nie obejmował między innymi roszczeń przysługujących pracownikom na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.), powoływanej dalej jako ustawa o grupowych zwolnieniach. Zmianę tej sytuacji spowodowało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 11 stycznia 1995 r. w sprawie rozszerzenia zakresu świadczeń pracowniczych podlegających zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (Dz. U. Nr 7, poz. 35). Kolejnego rozszerzenia zakresu chronionych roszczeń oraz podwyższenia ich wysokości dokonała ustawa noweliza- cyjna z dnia 28 czerwca 1995 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 435). Weszła ona w życie w dniu 12 sierpnia 1996 r., względnie w dniu ogłoszenia, tj. w dniu 28 lipca 1996 r. (art. 1 pkt 9 i art. 2 ust. 6), a nawet od dnia 1 marca 1996 r. (art. 1 pkt 16). Znowelizowany przepis art. 6 ust. 2 ustawy stanowi obecnie w pkt 3, że zas- pokojeniu ze środków Funduszu podlegają należności główne z tytułu przysługujących pracownikowi na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy między innymi.: odprawy pieniężne w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn doty- czących pracodawcy (lit. h) oraz odszkodowania, o którym mowa w art. 7 a ustawy o grupowych zwolnienia (lit. i). W odróżnieniu od brzmienia art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. i ustawy, zawężającego zakres zastosowania tego przepisu jedynie do odszkodowań z art. 7 a ustawy o grupowych zwolnieniach, ograniczenia takiego nie zawiera przepis art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h ustawy. Nie ma zatem podstaw do twierdzenia, że określona w tym przepisie odprawa pieniężna obejmuje wyłącznie odprawę przewidzianą w art. 8 ustawy o grupowych zwolnieniach. Gdyby tak rzeczywiście chciał prawodawca, to sposób sformułowania przepisów art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h oraz lit. i powinien być identyczny. Inna sprawa, że dwukrotne powoływanie tej samej ustawy w jej pełnym brzmieniu (z datą, tytułem, miejscem publikacji pierwotnego tekstu i jego kolejnych zmian) w sąsiadujących ze sobą przepisach byłoby nieracjonalne z punktu widzenia techniki legislacyjnej. Prawidłowa konstrukcja ustawy nakazywałaby podobną konkretyzację zakresu zastosowania przepisów zamieścić w przepisie wcześniejszym, a następnie odesłać do niej w kolejnym przepisie. Zawężania zakresu zastosowania przepisu art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h ustawy nie usprawiedliwia więc również jej systematyka. Z językowej i systemowej wykładni analizowanego przepisu wynika zatem, że zaspokojeniu ze środków Funduszu podlega na tej podstawie należność główna z tytułu każdej odprawy pieniężnej, do której uprawnienie w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy aktualizuje się na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy, czyli przepisów ustaw lub aktów wykonawczych, a z wyłączeniem ewentualnych postanowień konsensualnych źródeł tej gałęzi prawa. Przykładem takiej odprawy może być odprawa w wysokości sześciomiesięcz- nego wynagrodzenia, przysługująca na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80 ze zm.) pracownikowi odwołanemu ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa. Ustawa ta, powoływana dalej jako ustawa o przedsiębiorstwach, kształtuje uprawnienie do odprawy jako ogólną regułę (art. 39 ust. 1), po czym dokonuje w niej szeregu wyjątków, polegających na wskazaniu przyczyn odwołania, przy zaistnieniu których odprawa nie przysługuje (art. 39 ust. 2), względnie na wskazaniu zdarzeń, które skutek taki powodują po ustaniu stosunku pracy (powołanie na stanowisko tymczasowego kierownika przedsiębiorstwa lub przyjęcie obowiązków zarządcy komisarycznego bądź zarządcy przedsiębiorstwa - art. 39 ust. 3). Uprawnienie do odprawy przysługuje więc we wszystkich innych sytuacjach odwołania dyrektora, zaś podział tych sytuacji na powodujące rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn dotyczących jednej bądź drugiej ze stron jest w warunkach wypłacalności pracodawcy prawnie obojętny. Wspomniany podział nabiera natomiast doniosłości w razie niemożności zas- pokojenia roszczenia o odprawę przez pracodawcę z powodu jego niewypłacalności w rozumieniu art. 3 ustawy. Należność główna z tytułu odprawy należnej odwołanemu dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego podlega bowiem zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o tyle, o ile rozwiązanie stosunku pracy z powołania nastąpiło z przyczyn dotyczących pracodawcy, co w razie sporu powinien na ogólnych zasadach wykazać zainteresowany pracownik (art. 6 KC). Dotyczy to również odwołania na podstawie art. 66 ust. 2 ustawy o przedsiębiors- twach w bezpośrednim następstwie wszczęcia postępowania naprawczego i us- tanowienia nad przedsiębiorstwem zarządu komisarycznego. W takiej sytuacji chodzi w szczególności o wykluczenie ewentualności, że wszczęcie postępowania naprawczego i ustanowienie zarządu komisarycznego nastąpiło na podstawie art. 65 ust. 1 a ustawy o przedsiębiorstwach, a więc wskutek przekroczenia wskaźników przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, ustalonych przez Komisję Trójstronną do Spraw Społeczno-Gospodarczych lub Radę Ministrów w trybie przepisów ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń w podmiotach gospodarczych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1995 r., Nr 1, poz. 2 ze zm.) i spowodowanego tym pogorszenia sytuacji finansowej przedsiębiorstwa (art. 37 a ust. 1 pkt 4 ustawy o przedsiębiorstwach). W takim bowiem wypadku odwołanie dyrektora jest równoznaczne z niezwłocznym rozwiązaniem stosunku pracy z winy pracownika i nie rodzi uprawnienia do odprawy. Wszczęcie postępowania naprawczego i ustanowienie zarządu komisarycznego następuje poza tym w razie prowadzenia działalności ze stratą (art. 65 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach), co może być wyjątkowo kwalifikowane jako przyczyna odwołania dotycząca dyrektora, lecz nie powinno prowadzić do przerzucania nań ryzyka gospodarczego, które w stosunku pracy obarcza pracodawcę. Zainteresowany pokryciem odprawy ze środków Funduszu musi wreszcie wykazać, że po odwołaniu ze stanowiska dyrektora nie przyjął obowiązków zarządcy komisarycznego. Z dotychczasowych rozważań wynika, że Sąd Najwyższy nie podzielił wątp- liwości Sądu Wojewódzkiego odnośnie do wykładni art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h ustawy, dokonanej w wyroku Sądu pierwszej instancji. Wykładnia ta nie wykracza poza styli- zację powołanego przepisu, a poza tym ma oparcie w systematyce ustawy. Wbrew sugestii Sądu Wojewódzkiego, nie uzasadnionej zresztą jakąkolwiek argumentacją, do innych wniosków nie prowadzi też wykładnia celowościowa. Ochrona roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy powinna być bowiem szybka i skuteczna oraz niezależna od pozycji pracownika w społecznej hierarchii zakładu pracy. Zaspokojeniu ze środków Funduszu muszą więc, na jednakowych zasadach, podlegać odprawy przysługujące szeregowym pracownikom przedsiębiorstwa na podstawie ustawy o grupowych zwolnieniach, jak też odprawa przysługująca jego dyrektorowi na podstawie ustawy o przedsiębiorstwach, tym bardziej, że jej kolejne nowelizacje wykluczyły możliwość zbiegu prawa do obu odpraw. Ze względów wyżej podanych, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały. ========================================