II PK 276/04

Wyrok z dnia 15 czerwca 2005 r. II PK 276/04 Umowa o pracę zawarta z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpo- wiedzialnością przez zgromadzenie wspólników, a nie przez pełnomocnika po- wołanego uchwałą zgromadzenia wspólników, jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 210 k.s.h.). Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Maria Tyszel, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2005 r. sprawy z powództwa Pawła M. przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. o przywrócenie do pracy i zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 28 maja 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 maja 2004 r. [...] oddalił apelację powoda - Pawła M. od wyroku Sądu Rejo- nowego-Sądu Pracy w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 23 marca 2004 r. [...] odda- lającego jego powództwo przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. (zwanej nadal pozwaną spółką) o przywrócenie do pracy i zapłatę oraz zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 900 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za instancję od- woławczą. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził w szczególności, że Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grodzisku Wielkopolskim przeprowadził przewód są- dowy w sposób prawidłowy, a zebrane dowody poddał wnikliwej i obiektywnej oce- nie, stąd też ustalenia faktyczne i wywody prawne przedstawione w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji Sąd Okręgowy przyjął za własne. W szczególności, Sąd Okręgowy uznał, iż - w związku z żądaniem powoda, który w uzasadnieniu po- wództwa podał, iż na mocy ustnej umowy o pracę zawartej pomiędzy pozwaną 2 spółką a powodem-członkiem zarządu tej spółki, pozwana spółka była zobowiązana do wypłaty na rzecz powoda wynagrodzenia i nie wywiązała się z tego we wskaza- nym w pozwie okresie, natomiast rozwiązała z powodem umowę o pracę w ostatnim dniu urlopu wypoczynkowego, wskazując iż powód porzucił pracę - Sąd pierwszej instancji dokonał właściwej interpretacji art. 210 k.s.h., a także „właściwie nakreślił rolę norm zawartych w art. 163 k.s.h. oraz art. 210 k.s.h. Pierwszy z nich jako ele- ment niezbędny do powstania spółki, a więc i zaciągania przez nią zobowiązań wskazuje m.in. moment wpisu do KRS, drugi zaś spełnia szczególnie istotną rolę zarówno z punktu widzenia potrzeby ochrony interesów spółki, zagrożonych ze strony działań podejmowanych przez członków jej zarządu, jak i z uwagi na koniecz- ność ochrony interesów osób trzecich. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (...) za- warcie umowy o pracę przez spółkę z naruszeniem art. 203 Kodeksu handlowego (art. 210 k.s.h.) powoduje jej nieważność (art. 58 § 1 k.c.). Art. 210 k.s.h. musi być traktowany jako lex specialis dla art. 31 § 1 k.p. oraz art. 29 § 1 k.p. Skoro zatem w pozwanej spółce nie było organu w postaci rady nadzorczej, to dla ważności umów z poszczególnymi członkami zarządu winna ona była ustanowić mocą uchwały zgro- madzenia pełnomocnika dla tej czynności prawnej. Wobec powyższego, wywód powoda, że „jeżeli zgromadzenie wspólników, jako najwyższa władza Spółki, ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu, to tym bardziej może tą umowę zawrzeć samodzielnie” jest w ocenie Sądu odwo- ławczego całkowicie pozbawiony podstaw. Skoro bowiem pozwana spółka nie była należycie reprezentowana, to nie mogła w świetle art. 210 k.s.h. zawierać jakiejkol- wiek umowy z osobą, która pełniła funkcje członka zarządu. Wobec powyższego nie mogą tu mieć żadnego znaczenia ustne obietnice z założycielami pozwanej Spółki w przedmiocie zatrudnienia powoda, bądź też wypłacenia mu określonego wynagro- dzenia, skoro osoby te nie mogły zawierać z powodem - jako członkiem zarządu ja- kichkolwiek umów. Fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia za pracę otrzy- mywanego przez powoda, wykorzystane prawo do urlopu, podjęcie przez pozwane- go decyzji o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia w dniu 16.IX.2003 r. ani nawet wydanie świadectwa pracy nie mogą świadczyć o skutecznie zawartym pomiędzy stronami stosunku pracy, skoro czynność prawna, w wyniku której ów stosunek miał być zawarty była bezwzględnie nieważna. Sąd Rejonowy w sposób nie budzący wątpliwości Sądu II instancji wykazał, iż powód nie był nikomu podległy w Polsce, sam decydował o kluczowych dla siebie kwestiach i nie miał 3 zwierzchnika w swoim miejscu pracy. W ocenie Sądu Okręgowego nawet gdyby nie był on członkiem zarządu, a umów pomiędzy nim a spółką nie obowiązywał szcze- gólny reżim kontraktowania z art. 210 k.s.h., to trudno z istnienia powyższych faktów wywodzić wniosek o istnieniu stosunku pracy, skoro zależały one wyłącznie od woli powoda.” W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pełnomocnik powoda zarzucił naruszenie: po pierwsze - art. 210 k.s.h. i art. 58 § 1 k.c. oraz niezastosowa- nie art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., ponieważ w opinii powoda „Zgromadzenie Wspólników pozwanej Spółki uchwałą z dnia 8 sierpnia 2002 r. zawarło z powodem umowę o pracę, ze skutkiem od dnia 1 lipca 2002 r., na czas nieokreślony”; po drugie - popełnienie przez Sąd drugiej instancji istotnych błędów „w ustaleniach faktycznych oraz w prawidłowej ocenie roszczeń powoda, czemu dał wyraz na str. 13-14 uzasad- nienia wyroku. Zarówno w pozwie, jak i w apelacji powód swoje roszczenia opiera na dwóch podstawach faktycznych - pierwszy okres od dnia 15 marca 2002 r., tj. od dnia zawarcia aktu notarialnego, którym Spółka została założona do 30 czerwca 2002 r. - drugi okres od 1 lipca 2002 r., tj. od kiedy na mocy Zgromadzenia Wspólni- ków z dnia 8 sierpnia 2002 r. obowiązywała strony umowa o pracę”. Równocześnie, jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik powo- da wskazał „istotny problem prawny na gruncie art. 210 k.s.h. (...) zdaniem powoda jeżeli Zgromadzenie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o pracę z tym członkiem zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna. Należy podkreślić, że intencją ustawodawcy było uniemożliwienie zawierania umów o pracę między członkami zarządu i przekazanie uprawnień do ich zawierania radzie nadzorczej i Zgromadzeniu Wspólników poprzez ustanowienie pełnomocnika.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o „1. zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie powództwa powoda w całości, 2. Zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancje oraz kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne”, względnie o „uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego roz- poznania Sądowi Okręgowemu w Poznaniu.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 4 Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów pow- szechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego 2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw (art. 39311 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Oznacza to, że w sytuacji, gdy w ka- sacji podniesione zostały wyłącznie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, Sąd Najwyższy rozpoznając kasację związany jest ustaleniami fak- tycznymi oraz oceną zebranego materiału dowodowego dokonaną w tej sprawie przez sąd drugiej instancji. W rozpoznawanej sprawie w kasacji nie zostały powołane podstawy kasacji mające wskazywać na naruszenie przepisów postępowania (art. 3933 § 1 pkt 2 w związku z art. 3931 pkt 2 k.p.c.), podniesiony został wyłącznie zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, a w szczególności zarzut naruszenia art. 210 k.s.h. w związku z art. 58 § 1 k.c., a w konsekwencji także zarzut niezastosowania w sprawie art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., bowiem w opinii powoda: „jeżeli Zgromadze- nie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o pracę z tym członkiem zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna.” Przepis art. 210 k.s.h. stanowi, że „w umowie między spółką a członkiem za- rządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik po- wołany uchwałą zgromadzenia wspólników.” Przepis ten - podobnie, jak poprzedza- jący go art. 209 k.s.h. oraz następujący po nim art. 211 k.s.h. - odnosi się do sytuacji, w której możliwa jest kolizja interesów pomiędzy spółką z ograniczoną odpowiedzial- nością i członkiem jej zarządu; z tej właśnie przyczyny, ustawodawca expressis ver- bis przesądził o tym, że jeżeli w spółce tej nie została ustanowiona rada nadzorcza (co jest możliwe w świetle dyspozycji art. 213 § 1 k.s.h.), to wówczas umowę pomię- dzy członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością a tą spółką może zawrzeć wyłącznie reprezentujący tę spółkę „pełnomocnik powołany uchwałą zgro- madzenia wspólników.” Trafnie wywodzi Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżo- nego wyroku, że art. 210 k.s.h. (podobnie, jak uprzednio art. 203 k.h.) ma w tym za- kresie znamiona lex specialis względem ogólnie obowiązującej regulacji prawnej wy- 5 nikającej z art. 31 § 1 oraz art. 29 § 1 k.p. Tym samym, niedopuszczalne i sprzeczne z dyspozycją art. 210 k.s.h. jest - przedstawione w uzasadnieniu rozpoznawanej ka- sacji - wnioskowanie a fortiori (argumentum a minori ad maius), wedle którego, skoro umowę z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może zawrzeć pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników, to tym bardziej może to uczynić samo zgromadzenie wspólników. Przeciwnie, umowa o pracę zawarta przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z członkiem zarządu tej spółki z narusze- niem wymagania formalnego, o którym mowa w art. 210 k.s.h., jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że: (a) powód był członkiem zarządu pozwanej spółki w organizacji począwszy od dnia 15 marca 2002 r. i brał czynny udział w pracach zmierzających do jej rejestracji, co nastąpiło w dniu 6 maja 2002 r.; w tej też dacie pozwana spółka z ograniczoną odpowiedzialnością powstała (art. 163 k.s.h.), a jednym z dwóch członków zarządu pozwanej spółki został powód (por. wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego); (b) z kolei, w dniu 8 sierpnia 2002 r. zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki podjęło uchwałę, mocą której między innymi: ba - ustaliło zakres zadań dwóch członków zarządu tej spółki, w tym zakres zadań powoda; bb - ustaliło wysokość wynagrodzenia oraz minimal- nych tantiem rocznych dla powoda jako członka zarządu spółki, począwszy od dnia 1 lipca 2002 r.; bc - zdecydowało o zatrudnieniu przez spółkę jej dwóch udziałowców i równocześnie wskazało osobę, która została upoważniona do podpisania wszelkich umów, ale wyłącznie z dwoma imiennie wskazanymi w protokole udziałowcami po- zwanej spółki („Protokół ze zgromadzenia udziałowców HKL Polska w J. w dniu 08- 08-02”). Natomiast, zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki nie podjęło uchwały w sprawie powołania pełnomocnika w celu zawarcia z powodem (jako członkiem zarządu spółki) umowy o pracę, a tym samym - w świetle obowiązu- jących wymagań formalnych określonych w art. 210 k.s.h. - nie mogło dojść i nie do- szło do zawarcia umowy o pracę pomiędzy powodem (jako członkiem zarządu po- zwanej spółki) a pozwana spółką, co też trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny w uzasad- nieniu zaskarżonego wyroku. Oznacza to, że przyznane powodowi (jako członkowi zarządu pozwanej spółki) począwszy od dnia 1 lipca 2002 r. wynagrodzenie oraz tantiemy roczne w żadnym razie nie mogły być traktowane jako składniki należnego powodowi wynagrodzenia w ramach „umowy o pracę”, lecz stanowiły one wyłącznie należne mu wynagrodzenie z tytułu jego działalności oraz czynności podejmowanych 6 na rzecz pozwanej spółki w ramach sprawowanej przezeń funkcji członka zarządu tej spółki. Trafności powyższej oceny prawnej nie podważają również takie okoliczności faktyczne sprawy, jak: (a) fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia otrzymywa- nego przez powoda od pozwanej spółki; (b) wykorzystane przez powoda prawo do urlopu; (c) podjęcie przez pozwaną spółkę decyzji w sprawie rozwiązania z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia; (d) wydanie powodowi przez pozwaną spółkę świadectwa pracy. Bowiem uchybienie wymaganiu formalnemu określonemu w art. 210 k.s.h. w żadnym razie nie może być konwalidowane poprzez jakiekolwiek inne czynności dorozumiane. Bez znaczenie jest w konsekwencji także i to, czy powód (będąc członkiem zarządu pozwanej spółki) miał czy też nie miał zwierzchnika w swoim miejscu pracy, bowiem - na co trafnie zwrócono uwagę w piśmiennictwie prawniczym - status pracowniczy osób sprawujących funkcje organów zarządzają- cych zakładami pracy (w danym wypadku: funkcję członka zarządu pozwanej spółki) nie wynika z faktu spełniania przez te osoby wszystkich cech stosunku pracy z art. 22 § 1 k.p., lecz z decyzji ustawodawcy o włączeniu tych osób do kategorii pracowni- ków, pomimo braku podporządkowania kierownictwu pracodawcy, jednakże zawsze pod warunkiem, że w konkretnym wypadku spełnione zostały prawem określone wymagania formalne (por. Z. Hajn: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000 nr 12, poz. 177). I tak, w rozpoznawanej sprawie rozstrzygające znaczenie ma to, że zgromadzenie wspólników (udziałowców pozwanej spółki) nigdy nie podjęło uchwały o powołaniu pełnomocnika w celu zawar- cia umowy z powodem jako członkiem zarządu pozwanej spółki, a tym samym nie został spełniony wynikający z art. 210 k.s.h. bezwzględny wymóg prawny umożli- wiający zawarcie umowy o pracę pomiędzy spółką a członkiem zarządu tej spółki. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================