II UZ 38/11

UZASADNIENIE Ubezpieczona Z. W. wniosła do Sądu Okręgowego – Sądu Ubezpieczeń Społecznych odwołanie w związku z bezczynnością Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który nie wykonał postanowienia tegoż Sądu z dnia 20 września 2007 r. i nie wydał decyzji w sprawie o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia 20 listopada 2009 r. oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że decyzją z dnia 8 marca 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał ubezpieczonej Z. W. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 31 sierpnia 2008 r. Rozpoznając odwołanie ubezpieczonej od powyższej decyzji postanowieniem z dnia 20 września 2 2007 r. Sąd Okręgowy uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania, umarzając postępowanie sądowe. Następnie organ rentowy skierował sprawę do lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z dnia 6 sierpnia 2008 r. uznał, że Z. W. jest częściowo niezdolna do pracy do dnia 31 sierpnia 2011 r. Odmiennej oceny zdolności do pracy dokonała komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia 27 października 2008 r. przyjmując, że ubezpieczona jest częściowo niezdolna do pracy do dnia 31 października 2009 r. Wówczas decyzją z dnia 17 listopada 2008 r. organ rentowy przyznał Z. W. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 31 października 2009 r. Kolejną decyzją z dnia 25 listopada 2008 r., wykonując postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 20 września 2007 r., organ rentowy przyznał ubezpieczonej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy od dnia 21 lipca 2006 r. do dnia 31 października 2009 r. Sąd Okręgowy w dokonanych wywodach prawnych stwierdził, że odwołanie jest bezpodstawne, ponieważ organ rentowy wydał decyzję w dniu 25 listopada 2008 r., czyli przed złożeniem przez ubezpieczoną skargi na bezczynność organu rentowego. Przedmiotowa decyzja rozpoznaje wniosek ubezpieczonej z dnia 16 września 2005 r. w przedmiocie przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy i od tej decyzji ubezpieczonej przysługiwało prawo złożenia odwołania. Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez odmowę przeprowadzenia rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji ZUS dla osób zagrożonych całkowitą lub częściową niezdolnością do pracy albo osób pobierających rentę okresową stosownie do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 października 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na rehabilitację leczniczą oraz art. 4779 § 4 k.p.c. poprzez niewydanie przez organ rentowy decyzji, do której wydania został zobligowany przez Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 20 września 2007 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 18 maja 2011 r. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił odwołanie. 3 Sąd drugiej instancji w pierwszej kolejności wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 4779 § 4 k.p.c., jeżeli organ rentowy nie wydał decyzji w terminie dwóch miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia roszczenia w sposób przepisany, odwołanie można wnieść w każdym czasie po upływie tego terminu. Jeżeli odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy, sąd w razie uwzględnienia odwołania zobowiązuje organ rentowy do wydania decyzji w określonym terminie, zawiadamiając o tym organ nadrzędny, lub orzeka co do istoty sprawy; jednocześnie sąd stwierdza, czy niewydanie decyzji przez organ rentowy miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 47714 § 1 k.p.c.). Odwołanie w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy, przysługuje wówczas gdy, mimo złożenia wniosku przez ubezpieczonego, organ rentowy w terminie dwóch miesięcy od jego zgłoszenia nie wydał decyzji załatwiającej wniosek. W sytuacji, gdy organ rentowy wydał i wykonał decyzję, a jedynie nie doręczył jej zainteresowanemu, odwołanie w związku z bezczynnością organu rentowego podlega odrzuceniu, co wynika jednoznacznie z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2001 r., II UKN 560/00 (OSNP 2003 nr 13, poz. 322). Sąd drugiej instancji podniósł, że postanowieniem z dnia 20 września 2007 r. Sąd Okręgowy - Sąd Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzję organu rentowego z dnia 8 marca 2007 r., wydaną na skutek wniosku ubezpieczonej z dnia 30 czerwca 2006 r. i przekazał sprawę Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania, umarzając postępowanie sądowe. W dniu 25 listopada 2008 r. organ rentowy wydał stosowną decyzję, przyznając ubezpieczonej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy od dnia 21 lipca 2006 r. do dnia 31 października 2009 r., jednocześnie wskazując w tej decyzji, że wykonuje w ten sposób „wyrok z dnia 20 września 2007 r." Powyższe okoliczności świadczą o tym, że organ rentowy nie był w sprawie bezczynny i wydał stosowną decyzję. Co prawda w aktach rentowych brak jest dowodu doręczenia tej decyzji ubezpieczonej, jednak nie może to świadczyć o nieistnieniu decyzji, a jedynie może mieć znaczenie przy badaniu początku biegu terminu do wniesienia odwołania. W ocenie Sądu drugiej instancji okoliczność, że brak jest dowodu, iż decyzja została doręczona adresatowi, a po jej ujawnieniu adresat uważa, że jest dla niego 4 krzywdząca, nie może być podstawą odwołania w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy, gdyż decyzja funkcjonuje w obrocie prawnym. W przypadku, gdy strona wniosła odwołanie w związku z niewydaniem decyzji a decyzja została faktycznie wydana, skutkuje to jego odrzuceniem jako niedopuszczalnego z uwagi na brak drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). Sąd nie może w takim przypadku wydać merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie odwołania, lecz stwierdzając jego niedopuszczalność, powinien odwołanie odrzucić. Zażalenie na postanowienie wniósł pełnomocnik ubezpieczonej domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji z uwagi na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego co do stanu zdrowia skarżącej i wydania stosownej decyzji rentowej przez sąd niższej instancji, ewentualnie uchylenia postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu wraz ze zobowiązaniem go do działania zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 4779 § 31 zd. 3 k.p.c., to jest rozpoznania sprawy rentowej w adekwatnym postępowaniu po zajęciu stanowiska co do stanu zdrowia przez komisję lekarską ZUS na zasadzie złożonego sprzeciwu z dnia 9 kwietnia 2006 r., a także zasądzenia kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego za obie instancje w wysokości podwójnej stawki minimalnej według norm przypisanych, jak również uiszczonej opłaty skarbowej w wysokości 17 złotych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił: a) naruszenie przepisów postępowania, a to art. 316 k.p.c. w zw. z art. 7 Konstytucji RP poprzez jego niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w orzekaniu na podstawie nieistniejącej w sensie formalno - prawnym decyzji z dnia 25 listopada 2008 r. i nieistniejących formalno - prawnie w tym zakresie akt sprawy w sytuacji, gdy konstytucyjna zasada orzekania na podstawie i w granicach prawa nakazuje pominięcie tejże decyzji jako nieistniejącej wskutek niedoręczenia stronie oraz wydanej poza procedurą przewidzianą przez Kodeks postępowania cywilnego; b) naruszenie przepisów postępowania, a to art. 316 k.p.c. w zw. z art. 233 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie przejawiające się przyjęciem za podstawę rozstrzygnięcia stanu rzeczy nieistniejącego w sprawie, to jest wydania przez organ rentowy ponownej decyzji z dnia 25 listopada 2008 r. po zgodnym z prawem 5 i wymaganym do jej wydania przeprowadzeniu procedury orzeczniczej przed komisją lekarską ZUS w sytuacji, gdy procedura ta nie została w ogóle wykonana a komisja lekarska ZUS orzekała w zupełnie innej sprawie i tym samym jej orzeczenie nie może być wykorzystane do wydania decyzji z dnia 25 listopada 2008 r., co jest z kolei skutkiem arbitralnej, a nie swobodnej oceny dowodów; c) naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady demokratycznego państwa prawa wskutek dopuszczenia do implementacji w skarżonym orzeczeniu wad opisanych powyżej i legalizacji bezczynności organu. W uzasadnieniu zarzutów zażalenia pełnomocnik skarżącej wskazał, że zgodnie z fundamentalną zasadą państwa prawa, „decyzja zalegająca w aktach sprawy” niedoręczona stronie ani żadnemu innemu podmiotowi nie wywołuje żadnych skutków prawnych, które mogą zaistnieć dopiero z chwilą owego skutecznego doręczenia czy ogłoszenia (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 marca 2009 r. l OSK 453/2008, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro Sąd drugiej instancji przyjął, że decyzja organu rentowego z dnia 25 listopada 2008 r. nigdy nie została doręczona skarżącej, to w konsekwencji powinien również przyjąć, że nie istnieje w sensie formalno - prawnym. Odmienna wykładnia jest sprzeczna z art. 2 Konstytucji RP i prowadziłaby do możliwości „inkwizycyjnego" decydowania o sprawach strony bez jej udziału, a nawet legalizacji niekompetencji organów rentowych. Ponadto w razie wątpliwości co do wykładni bezczynności organów państwa członkowskiego w rozumieniu przepisu art. 47 Karty Praw Podstawowych, będącej częścią Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, sąd ma obowiązek zwrócić się w trybie pytania prejudycjalnego do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wykładnię przepisów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie rozważenia przede wszystkim wymagała dopuszczalność wniesionego zażalenia. Zgodnie z treścią art. 3941 § 1 k.p.c. 6 zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Według art. 3941 § 2 k.p.c. w sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna, zażalenie przysługuje także na postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 3981 k.p.c. (czyli postanowień w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie, od których przysługuje skarga kasacyjna), a także postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Zaskarżone przez pełnomocnika skarżącej postanowienie Sądu drugiej instancji dotyczy odrzucenia odwołania w związku z niedopuszczalnością drogi sądowej. Z ukształtowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego i doktryny wynika jednoznacznie, że odwołanie od decyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych pełni rolę pozwu i wszczyna postępowanie sądowe (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 czerwca 1998 roku, II UK 105/98, OSNAPiUS 1999 nr 16, poz. 529; z dnia 26 września 2005 roku, II UZ 52/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 254). Przyjmuje się również, że postanowienie sądu drugiej instancji oddalające zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu odwołania od decyzji organu rentowego należy traktować jako postanowienie „w przedmiocie odrzucenia pozwu” w rozumieniu art. 3981 § 1 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 29 maja 2006 r., I UK 314/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 173; z dnia 17 stycznia 2001 r., II UZ 141/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 472; z dnia 30 września 2008 r., II UZ 41/08, niepublikowane). Zatem postanowienie Sądu drugiej instancji, którym uchylono wyrok Sądu Okręgowego i odrzucono odwołanie, nie jest wymienione w art. 3941 § 1 i 2 k.p.c. jako rodzaj orzeczenia, od którego przysługuje stronom prawo złożenia zażalenia do Sądu Najwyższego. Stanowi ono wyjątek, o którym mowa w art. 3941 § 2 k.p.c. i zgodnie z art. 3981 k.p.c. jest postanowieniem, na które przysługuje skarga kasacyjna. Strona nie może przewidzianego prawem środka odwoławczego 7 zastępować innym środkiem odwoławczym. Postępowanie cywilne nie dopuszcza konkurencji środków zaskarżenia tego samego orzeczenia, niewłaściwy środek zaskarżenia jest zatem niedopuszczalny i jako taki podlega odrzuceniu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 2 marca 2000 r., III CKN 258/00, LEX nr 530732; z dnia 21 stycznia 2009 r., III CZ 2/09, LEX nr 738109; z dnia 3 lutego 2011 r., II UZ 49/10, LEX nr 846584). Należy mieć na względzie, że przymus adwokacko – radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym był ze strony ustawodawcy wyrazem przekonania, że zapewni to wysoki poziom zastępowania stron przed tym Sądem i obliguje fachowego pełnomocnika do wniesienia prawidłowego środka zaskarżenia. Od adwokata i radcy prawnego należy wymagać profesjonalizmu, czego przejawem jest między innymi dostosowanie czynności do wymagań wynikających z jednoznacznej normy prawnej, jaką jest art. 3941 § 2 k.p.c. w związku z treścią art. 3981 § 1 k.p.c. W wyroku z dnia 12 marca 2002 r. (sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/ 2002, poz. 14) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że od profesjonalnego pełnomocnika legitymującego się wykształceniem prawniczym i odpowiednimi kwalifikacjami zawodowymi oraz przynależnością do określonej korporacji, można i należy oczekiwać, że przy dołożeniu należytej staranności pismo procesowe będzie sporządzone z zachowaniem wszelkich wymagań formalnych. Pogląd ten został powtórzony przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 1 lipca 2008 r. (sygn. SK 40/07, OTK-A 2008 nr 6, poz. 101). Również w piśmiennictwie przyjmuje się, że zasada formalizmu procesowego jest nieodzownym elementem sprawnego i rzetelnego przeprowadzenia postępowania, a wymaganie wniesienia prawidłowego środka zaskarżenia, nie może być oceniane, jako niemożliwe do spełnienia przez fachowego pełnomocnika. Tym bardziej, że inne są wymogi formalne, które ustawodawca wprowadził dla skargi kasacyjnej a inne dla zażalenia. Reasumując skoro na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające odwołanie nie przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego, to wniesione przez pełnomocnika skarżącej zażalenie, należy uznać za niedopuszczalny środek zaskarżenia i tym samym podlegający odrzuceniu na mocy art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 373 i 370 k.p.c.