I PK 192/10

Wyrok z dnia 15 marca 2011 r. I PK 192/10 Utrata przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na podsta- wie umowy o pracę przymiotów określonych w rygorach selekcyjnych wymaga rozwiązania stosunku pracy, do którego należy stosować przepisy Kodeksu pracy (art. 4 i art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej, Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.). Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca), Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca 2011 r. sprawy z powództwa Tadeusza S. przeciwko Urzędowi Skarbowemu w B. o odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Olsztynie z dnia 15 czerwca 2010 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Olsztynie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powód Tadeusz S. domagał się od pozwanego Urzędu Skarbowego w B. od- szkodowania za wadliwe rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pra- cownika. Wyrokiem z dnia 26 marca 2010 r. [...] Sąd Rejonowy w Bartoszycach oddalił powództwo w całości. Podstawę tego orzeczenia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Powód był zatrudniony w pozwanym Urzędzie na podstawie umowy o pracę od 13 września 1996 r. do 23 grudnia 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, ostatnio na stanowisku kierownika działu. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy w Bartoszycach skazał powoda za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. i wy- 2 mierzył mu karę grzywny, orzekając jednocześnie środek karny zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres roku. Pismem z 17 grudnia 2009 r. Prokuratura Rejonowa w B. zawiadomiła pracodawcę o tym orzeczeniu, informując jednocześnie o jego prawomocności. W dniu 23 grudnia 2009 r. Urząd rozwiązał z powodem stosunek pracy na zasadzie art. 52 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 4 i art. 9 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.), uzasadniając to popełnieniem przez powoda przestępstwa umyślnego, unie- możliwiającego zatrudnienie na dotychczasowym stanowisku. Sąd Rejonowy uznał argumentację pracodawcy. Przyjął, że popełnione przestępstwo uniemożliwia dalsze zatrudnienie powoda, co wyraźnie wynika z art. 4 ustawy o służbie cywilnej. Rozpatrujący sprawę na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w Olszty- nie wyrokiem z dnia 15 czerwca 2010 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok i zasądził na rzecz powoda odszkodowanie. Sąd wskazał, że powód pozostawał członkiem korpu- su służby cywilnej (art. 3 ustawy). W związku z tym podlegał odpowiedzialności dys- cyplinarnej (art. 113 ust. 1 ustawy), w tym między innymi za uchybienie obowiązkowi godnego zachowania w służbie i poza nią (art. 76 ust. 1 pkt 7 ustawy). Można było wobec niego zastosować jedną z kar wymienionych w art. 114 ust. 2 ustawy, w tym karę wydalenia z urzędu. Sprawa pozostaje zatem uregulowana w ustawie, co nie wymaga sięgania - na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy - do Kodeksu pracy. Posiłkując się poglądem, wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., II PK 193/07 uznał, że rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem służby cywilnej na pod- stawie Kodeksu pracy może mieć miejsce jedynie w przypadkach innych niż naru- szenie obowiązków członka korpusu służby cywilnej. Skargę kasacyjną od tego orzeczenia wywiódł pełnomocnik pozwanego, za- rzucając naruszenie art. 52 § 1 pkt 2 k.p. w związku z art. 4 oraz art. 113 ust. 1 i 76 ust. 1 pkt 7 ustawy o służbie cywilnej, przez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pracodawca nie był uprawniony do rozwią- zania z powodem stosunku pracy bez wypowiedzenia z jego winy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona merytorycznie. Zasadniczym zagadnieniem praw- nym, jakie pojawiło się na kanwie rozstrzyganego przypadku było pytanie o możli- wość zastosowania art. 52 k.p. do pracowników umownych zatrudnionych na pod- 3 stawie ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej. Sądowi Najwyższemu roz- strzygającemu sprawę znane są dotychczasowe wypowiedzi judykatury na ten temat. Uznają one, że zwolnienie z pracy w urzędzie członków służby cywilnej, zatrudnio- nych na podstawie umowy o pracę, z tytułu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych może nastąpić tylko w trybie zastosowania przepisów o odpowiedzialności dyscyplinarnej tych pracowników służby cywilnej, gdyż unormo- wanie ustawy ma charakter wyczerpujący. Jednakże zapadły one w innym stanie prawnym. Dotyczyły ustawy z 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 49, poz. 483 ze zm.) a także ustawy z 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170, poz.1218 ze zm.). I tak w np. wyrok Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., II PK 177/07 (OSNP 2009 nr 11-12, poz. 139) dotyczył wypowiedzenia, a w jego tezie wprost wskazano, że skoro jedną z kar dyscyplinarnych przewidzianych w ustawie z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej jest wydalenie z pracy w urzędzie, powo- dujące wygaśnięcie stosunku pracy, to zakończenie stosunku pracy z powodu zawi- nionego naruszenia wymienionych w ustawie obowiązków przez pracownika służby cywilnej może nastąpić tylko w wyniku dyscyplinarnego wydalenia z pracy, a nie wy- powiedzenia stosunku pracy. Analogiczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 11 marca 2008 r., II PK 193/07. Z kolei w wyroku z 7 kwietnia 2010 r., I PK 206/09 potwierdzono tę tezę w zakresie obowiązywania ustawy z 2006 r. stwierdzając, że zwolnienie z pracy w urzędzie zatrudnionego na podstawie umowy o pracę członka korpusu służby cywilnej za ciężkie naruszenie przez niego podstawowych obowiąz- ków pracowniczych może nastąpić tylko w trybie zastosowania przepisów ustawy o odpowiedzialności dyscyplinarnej tych pracowników służby cywilnej, bo unormowanie ustawy z 2006 r. o służbie cywilnej, podobnie jak i ustawy z 1998 r., w tym zakresie ma charakter wyczerpujący. Co więcej, w motywach wyroku Sąd Najwyższy zazna- cza, że prezentowana przez niego wykładnia jest aktualna także pod rządami ustawy z 2008 r. Przełamaniem zaprezentowanej koncepcji było orzeczenie Sądu Najwyższego z 2 lipca 2009 r., II PK 316/08, w którym Sąd Najwyższy zajmował się dopuszczalno- ścią zastosowania wypowiedzenia zmieniającego do umowy o pracę urzędnika za- trudnionego na podstawie ustawy o służbie cywilnej z 2006 r. W motywach tego orzeczenia stwierdzono, że wobec pracownika korpusu służby cywilnej zatrudnione- go na podstawie umowy o pracę pracodawca może zastosować wypowiedzenie zmieniające nawet w sytuacji zarzutu naruszenia obowiązków członka korpusu 4 służby cywilnej. Brakuje bowiem instrumentu prawnego w ustawie z 2006 r. do doko- nania zmiany warunków zatrudnienia w drodze jednostronnej decyzji pracodawcy (przeniesienia). Inną natomiast kwestią jest wszczęcie postępowania dyscyplinarne- go wobec takiego pracownika i ewentualne orzeczenie kary wydalenia ze służby. Zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie II PK 316/08 odmienna wy- kładnia kreowałaby znacznie większą stabilizację stosunku zatrudnienia członków korpusu służby cywilnej zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w porównaniu z urzędnikami mianowanymi, którzy mogą zostać przeniesieni na inne stanowisko lub do innej miejscowości jednostronną decyzją przełożonego. W tym kontekście wypa- da przypomnieć, że w ujęciu systemowym to właśnie zatrudnienie, którego źródłem jest akt mianowania, stanowi podstawę korzystniejszą i zapewniającą większą - niż umowa o pracę - stabilność warunków zatrudnienia. Z tych zatem względów nie daje się zaakceptować taka wykładnia norm ustawy o służbie cywilnej z 2006 r., która ak- ceptowałaby niejako odwrotną regułę. Prowadziłaby to mianowicie do uniemożliwie- nia dokonania jednostronnej, uzasadnionej zmiany warunków zatrudnienia pracow- nika korpusu służby cywilnej, podczas gdy zmiana taka jest możliwa i dopuszczalna wobec urzędnika tej służby. Kontynuacją poglądów wyrażonych w sprawie II PK 316/08 jest ferowany 24 sierpnia 2010 r. wyrok w sprawie I PK 36/10, który dotyczył już ustawy o służbie cy- wilnej z 2008 r. W judykacie tym zaprezentowano tezę, iż do członków korpusu służby cywilnej niebędących urzędnikami służby cywilnej stosuje się przepisy Ko- deksu pracy dotyczące rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem. Poza inny- mi argumentami, odnoszącymi się do nieadekwatności zastosowania sankcji dyscy- plinarnej wydalenia ze służby w konkretnym przypadku, Sąd Najwyższy zauważył, że regulacja ustawy z 2008 r. w stosunku do urzędników (pracownicy mianowani) obej- muje rozwiązanie stosunku pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypo- wiedzenia (art. 71 ust. 1 i ust. 2 ustawy o służbie cywilnej) oraz rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia (art. 71 ust. 7 ustawy o służbie cywilnej). W kontekście tych regulacji milczenie ustawy w zakresie rozwiązania stosunku pracy z pracowni- kiem służby cywilnej niebędącym urzędnikiem służby cywilnej, przemawia za uzna- niem tej problematyki za nieuregulowaną bezpośrednio w ustawie o służbie cywilnej. Oznacza to, zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, zastosowanie - inaczej niż wobec urzęd- ników służby cywilnej - regulacji przewidzianej w Kodeksie pracy. Nie ma przekonu- jących racji - zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w sprawie I PK 36/10 - od- 5 mienna wykładnia, gdyż prowadziłaby ona do rozszerzenia stabilizacji zatrudnionych na podstawie umowy w porównaniu ze stabilizacją zatrudnienia pracowników miano- wanych. A przecież w dotychczasowej - także ujmowanej historycznie - praktyce le- gislacyjnej pracownicy zatrudnieni na podstawie mianowania, tak jak obecnie urzęd- nicy służby cywilnej, uzyskiwali wyższy standard ochrony stosunku pracy przed jego rozwiązaniem. Jeżeli zatem urzędnicy służby cywilnej podlegają, tak jak inni człon- kowie korpusu służby cywilnej, odpowiedzialności dyscyplinarnej a mimo to obejmuje ich regulacja przewidująca rozwiązanie stosunku pracy, to powinno się uznać, że niebędący urzędnikami członkowie korpusu służby cywilnej także podlegają regulacji przewidującej rozwiązanie stosunku pracy, z tym tylko, że w ich przypadkach wynika ona z powszechnego prawa pracy - odpowiednich przepisów Kodeksu pracy. Wszystkie te argumenty z zakresu interpretacji systemowej i historycznej po- dziela Sąd Najwyższy rozpatrujący niniejszą sprawę dotyczącą z kolei możliwości rozwiązania stosunku pracy w trybie natychmiastowym z winy pracownika służby cywilnej w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o służbie cywilnej. Podobny pogląd wyraża K. Rączka (w:) J. Jagielski, K. Rączka: Ustawa o służbie cywilnej. Komentarz. War- szawa 2010, s. 298 i 299. W rozpatrywanej sprawie chodziło jednak o problem poważniejszej natury. Czyn, którego dokonał pracownik służby cywilnej, nie pozwalał mu na objęcie i na piastowanie stanowiska. Rygory selekcyjne zamieszczone w art. 4 ustawy z 2008 r. wskazują, że w służbie cywilnej nie może być zatrudniona osoba skazana prawo- mocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe. Powód został skazany za takie przestępstwo. Utracił wobec tego podstawę prawną dla uzyskania pierwotnie statusu członka korpusu służby cywilnej. W przypadku urzędników ustawa przewiduje albo wygaśnięcie stosunku pracy (art. 70), albo roz- wiązanie stosunku pracy z winy urzędnika (art. 71 ust. 7). Analogicznej regulacji nie znajdujemy w pragmatyce odnośnie do pracowników umownych. Można ewentualnie rozważać, czy braki w zakresie niekaralności są na tyle poważne, iż nakazują uzna- wać, że pracownik utracił zdolność prawną w zakresie prawa pracy (koncepcja A. Malanowskiego o modyfikacji pracowniczej zdolności prawnej i tzw. szczególnej zdolności prawnej /w:/ Skutki braku zdolności do zawarcia umowy o pracę, PiP 1972 nr 12, s. 62 i nast., powielana przez wielu autorów). Wskazuje się, że występujące w pragmatykach urzędniczych rygory selekcyjne mają charakter modyfikujący zdolność prawną pracowniczą, co powoduje nieważność nawiązanego stosunku pracy z pomi- 6 nięciem tych rygorów (ostatnio A. Dubowik, Ł. Pisarczyk: Prawo urzędnicze, War- szawa 2011, s. 114 i nast. i cytowana tam literatura). Literatura uchyla się od rozstrzygnięcia zagadnienia konsekwencji następczej zmiany w zakresie rygorów selekcyjnych. Dopuszczalne byłyby ewentualnie dwie koncepcje. Z jednej strony można byłoby przyjąć, że dochodzi do wygaśnięcia sto- sunku pracy (a maiori ad minus z art. 70 ustawy o służbie cywilnej). Również możli- we jest jednak uznanie, że omawiany brak uzasadnia zgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy. Na rzecz drugiej z zaprezentowanych koncepcji przemawia dodat- kowo konstrukcja przyjęta w Kodeksie pracy w zakresie utraty zdolności do wykony- wania pracy (art. 43 k.p.). Sąd Najwyższy rozpatrujący niniejszy spór uznaje, że rygory selekcyjne nie modyfikują pracowniczej zdolności prawnej, lecz stawiają dodatkowe wymagania (warunki) pracownikom, delimitując swobodę pracownika w zakresie wyboru kon- trahenta. Twierdzenie to sprzyja koncepcji o konieczności rozwiązania stosunku pracy w przypadku utraty przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na podstawie umowy o pracę przymiotów zamieszczonych w rygorach selekcyjnych. Z uwagi na fakt, iż sprawa ta nie została unormowana w pragmatyce służbowej (o czym była już mowa), należy stosować w tym zakresie przepisu Kodeksu pracy o rozwiązaniu stosunku pracy. Z tych względów orzeczono jak w sentencji. ========================================