I PZP 1/10

wyroku SN z 4 kwietnia 2007 r., III PK 1/07, OSP 2009 nr 1, poz. 12). 7. Ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, zgodnie z regulacjami dawnego i no- wego prawa upadłościowego, nie wywiera samo w sobie żadnego wpływu na byt sto- sunków pracy. Dopóki istnieje pracodawca i prowadzi działalność (produkcyjną, usłu- gową, handlową, jakąkolwiek inną) pozwalającą na zatrudnianie pracowników, do- póty pracownicy mogą być nadal zatrudniani także po ogłoszeniu upadłości (spory ze stosunku pracy prowadzone przez pracowników przeciwko upadłemu pracodawcy, a ściślej przeciwko syndykowi masy upadłości, pozwalają stwierdzić, że zatrudnianie pracowników nawet po ogłoszeniu upadłości nie jest niczym nadzwyczajnym). W ra- zie ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy będącego pracodawcą stosunki pracy mogą być rozwiązywane na zasadach określonych w prawie pracy, choćby w ustawie z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami sto- sunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Wprowadzenie konstrukcji upadłości z możliwością zawarcia układu nie wymaga, aby została zniesiona ochrona trwałości stosunku pracy. Restrukturyzacji zatrudnienia - jeżeli jest ona niezbędna dla zawarcia układu z wierzycielami - można dokonać z zachowaniem ochronnej funkcji prawa pracy. Wyjątkowość regulacji przewidzianej w art. 411 § 1 k.p. nie powinna być nadużywana do pozbywania się przez pracodawcę pracowników, także tych podle- gających szczególnej ochronie, jeżeli pracodawca nadal prowadzi swoją dotychcza- 19 sową działalność, choćby w ograniczonym zakresie. Należy także zwrócić uwagę, że w postępowaniu upadłościowym, w którym został zawarty układ z wierzycielami, wy- konanie postanowień układowych i zaspokojenie wierzycieli jest rozłożone przeważ- nie na lata, a nie na tygodnie lub miesiące. Trudno byłoby z tego względu zaakcep- tować sytuację, że pracodawca przez cały czas trwania postępowania upadłościo- wego ma pełną swobodę rozwiązywania stosunków pracy, także z pracownikami podlegającymi ochronie. Twierdzenie, że przez samo zachowanie w niezmienionym brzmieniu treści art. 411 § 1 k.p. przy uchwalaniu nowego Prawa upadłościowego i naprawczego przepis ten objął ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, opiera się na wykładni prawa, która nie uwzględnia różnic między prawem upadłościowym jako częścią prawa cywilnego i prawem pracy (wykładnia systemowa) oraz ochronną funkcją prawa pracy (wykładnia celowościowa lub aksjologiczna). Ogłoszenie upadłości likwidacyjnej prowadzącej do likwidacji pracodawcy oraz likwidacja pracodawcy poza postępowaniem upadłościowym są sytuacjami nadzwy- czajnymi, pozwalają bowiem pracodawcy na zwolnienie całej załogi z pominięciem wszelkich standardów ochronnych. Skoro ograniczenie uprawnień pracowników jest w tym przypadku (ogłoszenia upadłości pracodawcy) tak radykalne, to musi być ono oparte na odpowiednio istotnych przesłankach. W przypadku ogłoszenia upadłości (likwidacyjnej) albo likwidacji pracodawcy przesłanką taką jest brak możliwości dal- szego zatrudnienia pracowników. Jeżeli uzasadnienie takie odpada, bo pracodawca nadal istnieje, mimo ogłoszenia upadłości zachowuje prawo zarządu swoim mająt- kiem, nadal zatrudnia pracowników, kontynuuje dotychczasową działalność (nadal prowadzi działalność produkcyjną, handlową, usługową, inną), a jedynym ogranicze- niem jest ustanowienie nadzorcy sądowego - organu o uprawnieniach nadzorczych i kontrolnych - z intencją zachowania niepogorszonego stanu masy upadłości, to trudno znaleźć uzasadnienie dla zwolnienia wszystkich pracowników (np. znajdują- cych się w okresie ochronnym przewidzianym w art. 39 k.p. albo szczególnie chro- nionych na podstawie przepisów odrębnych) z wyłączeniem w stosunku do nich wszystkich przepisów ochronnych. Prowadzi to do wniosku, że art. 411 § 1 k.p. ma na uwadze taki proces upadłościowy, z którym wiąże się spodziewana utrata przez przedsiębiorcę kwalifikacji podmiotu zatrudniającego pracowników (czyli praco- dawcy), co rodzi konieczność zwolnienia całej załogi (także pracowników szczególnie chronionych). 20 Przyjęcie wykładni art. 411 § 1 k.p. proponowanej przez Sąd Okręgowy mo- głoby prowadzić do obejścia przepisów o ochronie pracowników w razie przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę (art. 231 k.p.). Wystarczyłoby bowiem zgłosze- nie wniosku o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, aby z w miarę dobrze jeszcze funkcjonującego zakładu pracy zwolnić wszystkich pracowników, a sam zakład pracy sprzedać zgłaszającemu się nabywcy - bez konsekwencji wynika- jących z konstrukcji art. 231 k.p. Dopuszczenie stosowania art. 411 § 1 k.p. do ogło- szenia upadłości układowej mogłoby odebrać pracownikom potencjalną ochronę wy- nikającą z art. 231 k.p. w razie zbycia przedsiębiorstwa (zakładu pracy) lub jego czę- ści po pomyślnym zakończeniu postępowania upadłościowego. Przyjęcie takiego rozumienia art. 411 § 1 k.p. wyeliminowałoby również potrzebę stosowania przepisów ustawy o zwolnieniach grupowych. Tymczasem zasady określone w ustawie z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników stanowią odpowiedni instrument prawny do przeprowadzenia zwolnień w zakładzie pracy pracodawcy, w stosunku do którego ogłoszono upadłość z opcją zawarcia układu z wierzycielami. Jeżeli sytuacja pracodawcy, w stosunku do którego ogłoszono upadłość z możliwością zawarcia układu, ulegnie pogorszeniu, sąd upadłościowy może dokonać zmiany upadłości układowej na likwidacyjną. Wydanie przez sąd gospodarczy posta- nowienia o zmianie upadłości z układowej na likwidacyjną otworzy pracodawcy moż- liwość dokonania wypowiedzeń wszystkim pracownikom - także tym szczególnie chronionym. W takiej sytuacji znajdzie bowiem zastosowanie art. 411 § 1 k.p. Likwi- dacyjna opcja postępowania upadłościowego oznacza, że nie ma już możliwości ra- towania miejsc pracy - przedsiębiorstwo upadłego dłużnika (jako całość lub jego po- szczególne składniki - art. 551 k.c.) powinno być sprzedane w celu zaspokojenia wie- rzycieli, a zwolnienie z pracy wszystkich pracowników bez respektowania ich szcze- gólnej ochrony ma umożliwić sprzedaż poszczególnych składników majątkowych składających się na to przedsiębiorstwo w ujęciu przedmiotowym (zakład pracy). 8. Kwestią uboczną w stosunku do powyższych rozważań są wnioski, jakie można wyciągnąć z art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego. Przepis ten do- tyczy postępowania naprawczego i stanowi, że: „w sprawach z zakresu prawa pracy wszczęcie postępowania naprawczego wywołuje skutki jak ogłoszenie upadłości, z wyłączeniem spraw dotyczących ochrony roszczeń pracowniczych w razie niewypła- calności pracodawcy.” W rozpoznawanej sprawie pozwany pracodawca twierdził, że 21 na podstawie tego przepisu art. 411 § 1 k.p. ma zastosowanie nawet w postępowaniu naprawczym, uchylając także w tym postępowaniu ochronę trwałości stosunku pracy; tym bardziej może mieć zastosowanie w przypadku ogłoszenia upadłości z możliwo- ścią zawarcia układu. Z takiego założenia strona pozwana wywodziła następnie wniosek, że „ogłoszenie upadłości pracodawcy” przewidziane w art. 411 § 1 k.p. oznacza zarówno ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego, jak i ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu. Postępowanie naprawcze w razie zagrożenia niewypłacalnością, uregulowane w art. 492-521 Prawa upadłościowego i naprawczego, stanowi procedurę odrębną od postępowania upadłościowego. W ramach postępowania naprawczego, które podle- ga znacznie słabszej kontroli i nadzorowi organów sądowych, istnieje zauważalna przewaga ochrony gospodarczego interesu dłużnika nad celami windykacyjnymi, na- kierowanymi na zaspokojenie wierzycieli. Zmierza ono do zawarcia i zatwierdzenia układu dłużnika z jego wierzycielami, przy czym jest adresowane do dłużnika wypła- calnego, a jedynie zagrożonego niewypłacalnością. Argumentacja, wywodząca z treści art. 500 Prawa upadłościowego i napraw- czego wniosek o zastosowaniu art. 411 § 1 k.p. także w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy z możliwością zawarcia układu, jest chybiona. Do tego, aby art. 411 § 1 k.p. mógł mieć zastosowanie w postępowaniu naprawczym, musiałby najpierw w sposób niewątpliwy obejmować ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu. Tymczasem, w art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego jest wprawdzie mowa o skutkach ogłoszenia upadłości, ale ogłoszenie upadłości wywołuje różne skutki w zależności od tego, czy jest to ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego, czy też jest to ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu. Wszczęcie postępowania naprawczego może wywierać w sprawach z zakresu prawa pracy tylko takie skutki, jakie wywołuje ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, zważywszy na istotę postępowania naprawczego. Nie oznacza zatem możli- wości zastosowania w postępowaniu naprawczym art. 411 § 1 k.p. Przy dokonywaniu wykładni art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego należy uwzględnić jego relację do art. 498, w którym zostały określone skutki wszczęcia postępowania naprawczego dla zaspokajania zobowiązań przedsiębiorcy (zawieszenie spłaty zobowiązań, zawieszenie naliczania odsetek, ograniczenie sto- sowania instytucji potrącenia, zakaz wszczynania przeciwko przedsiębiorcy egzekucji i postępowań zabezpieczających oraz zawieszenie wszczętych postępowań). Te 22 skutki, zgodnie z art. 498 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego, nie mają za- stosowania do wierzytelności, o których jest mowa w art. 273 Prawa upadłościowego i naprawczego (w tym m. in. wierzytelności ze stosunku pracy). Poddanie wierzytel- ności ze stosunku pracy regulacjom obowiązującym w razie ogłoszenia upadłości jest więc wyjątkiem od wyjątku określonego w art. 498 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego. Jeżeli porówna się regulacje zawarte w art. 498 ust. 1 Prawa upadło- ściowego i naprawczego z regulacjami mającymi zastosowanie do zobowiązań upa- dłego w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, to wyraźnie wi- dać, że regulacja zawarta w art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego jest dla pracowników korzystniejsza, niż gdyby ich zobowiązania ze stosunku pracy zostały poddane regulacji zawartej w art. 498 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego. Temu celowi służy art. 500 Prawa upadłościowego i naprawczego. Z jego treści nie wynika w żaden sposób, że przepis ten miałby obejmować kwestię rozwiązywania stosunków pracy. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że przedstawione zagadnienie prawne powinno być rozstrzygnięte w sposób przedstawiony w sentencji uchwały: art. 411 § 1 k.p. nie ma zastosowania w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy z możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upa- dłościowe i naprawcze), ma natomiast zastosowanie w razie ogłoszenia upadłości w celu likwidacji majątku upadłego dłużnika (art. 15 tej ustawy). ========================================