II PK 31/09

Wyrok z dnia 12 sierpnia 2009 r. II PK 31/09 Zgłoszenie gotowości do podjęcia pracy nie jest tożsame z jej podjęciem w rozumieniu art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski (sprawozdawca), Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 sierpnia 2009 r. sprawy z powództwa Stanisława W. przeciwko T.W. Sp. z o.o. Zakładowi Na- prawy T. w W. o nagrodę jubileuszową, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wy- roku Sądu Okręgowego Warszawa - Praga VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Warszawie z dnia 27 sierpnia 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Powód Stanisław W. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od T.W. Sp. z o.o. - Zakładu Naprawy T. w W. kwoty 12.510,28 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2003 r. do dnia zapłaty tytułem nagrody jubileuszowej za 40 lat pracy, której nie wypłacono mu w chwili rozwiązania stosunku pracy w dniu 30 czerwca 2003 r., w związku z przejściem na emeryturę. Powód wskazał, iż pozwany zakład pracy decyzję swoją motywował tym, iż pracownik po zakończeniu zasadniczej służby wojskowej nie podjął pracy w terminie 30 dni, co oznaczało brak możliwości okresu tej służby do stażu pracy warunkującego przyznanie nagrody jubileuszowej. Jednocześnie pra- cownik podniósł, iż nie ze swojej winy pracę podjął jedynie 9 dni po upływie 30-dnio- wego terminu, a wiązało się to z likwidacją zakładu pracy, w którym był zatrudniony przed odbyciem służby wojskowej. 2 Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości podkreślając, że poza oko- licznością niezachowania przez powoda 30-dniowego terminu do podjęcia pracy po zakończeniu służby wojskowej, na przeszkodzie wypłacie nagrody jubileuszowej zgodnie z jego żądaniem stoi fakt, iż powód nabył do niej prawo dopiero po dniu 19 lutego 1997 r., co rozstrzyga o niemożności zaliczenia okresów przewidzianych w zarządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358 ze. zm.). Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Północ-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych wyrokiem z dnia 1 grudnia 2006 r. oddalił powództwo. Sąd ustalił, że Stanisław W. zatrudniony był T.W. Sp. z o.o. - Zakład Naprawy T. w W. od dnia 2 stycznia 1990 r. do dnia 30 czerwca 2006 r. W okresie od dnia 22 października 1963 r. do dnia 16 października 1965 r. odbywał zasadniczą służbę wojskową, po czym w dniu 25 listo- pada 1965 r. podjął pracę w Miejskim Przedsiębiorstwie Produkcji Pomocniczej. Pracy w zakładzie, w którym był zatrudniony przed powołaniem do wojska nie podjął, albo- wiem zakład ten został zlikwidowany. Stanisław W. zgłosił się tam około 2 tygodni po zakończeniu służby wojskowej, lecz na miejscu nikogo nie zastał. Gdy przyszedł po raz kolejny sekretarka poinformowała go o likwidacji zakładu, następnie zaś likwidator wydał mu pismo datowane na dzień 19 listopada 1965 r. w przedmiocie okresu zatrud- nienia pracownika w likwidowanym podmiocie. W ocenie Sądu do sytuacji powoda zastosowanie znajdował ogólny przepis stanowiący podstawę wypłat nagród jubileuszowych w przekształconym MZK, czyli pozwanej Spółce, a więc art. 33 ust. 2 Ponadzakładowego układu zbiorowego pracy [...] Zakładów Budżetowych w W. oraz przepisy szczególne, do których art. 33 ust. 2 odsyła, takie jak przepisy art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Do powoda będzie się przy tym odnosił przepis art. 120 ust. 3 tej ustawy, zgodnie z którym pracownikowi, który podjął pracę po upływie 30 dni od dnia zwolnienia z czynnej służby wojskowej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia w zakresie wymiaru urlopu wypoczynkowego i wysokości odprawy pośmiertnej, a także upraw- nienia emerytalno-rentowe. Sąd odniósł się także do kwestii zawinienia powoda przy przekroczeniu 30- dniowego terminu na podjęcie pracy po zakończeniu służby wojskowej (art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospo- 3 litej Polskiej). Sąd wskazał, iż nie sposób uznać, że powód nie mógł podjąć pracy z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność pracownika w pracy, albowiem likwidacja jego poprzedniego zakładu pracy takiej przyczyny nie stanowi, na co wskazuje samo brzmienie art. 120 ust. 3 powyższej ustawy. Nie ma znaczenia również fakt, iż powód czekał przez pewien czas na zaświadczenie od likwidatora, skoro o likwidacji dowie- dział się dopiero po 2 tygodniach od zakończenia służby wojskowej. Wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił apelację wniesioną przez powoda. W ocenie Sądu Okręgowego należało w pełni podzielić zapatrywania Sądu pierwszej instancji, który prawidłowo ustalił stan faktyczny i dokonał właściwej jego subsumcji. W pierwszej kolejności Sąd wskazał, iż faktu zgłoszenia się do pracy nie można w żaden sposób utożsamiać z podjęciem pracy, o którym mowa w przepisie art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. „Podjęcie pracy" powinno być, zdaniem Sądu, rozumiane jako rozpoczęcie świadcze- nia pracy przez pracownika. Sąd zauważył, że termin ten pojawia się w wielu innych aktach prawnych, między innymi w art. 80 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 43, poz. 277 ze zm.), czy art. 70 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 96, poz. 667 ze zm.). Sformułowania tego używa ustawodawca także w przepisach Ko- deksu pracy (art. 47, 51 § 1, 57 § 1, 153). Sąd podkreślił, że we wszystkich powyż- szych przypadkach podjęcie pracy (zwykle w odpowiednim terminie) wiąże się z pewnymi gratyfikacjami dla pracownika (możliwość wliczania poprzednich okresów świadczenia pracy bądź służby przy ustalaniu uprawnień pracowniczych) i nie spo- sób uznać, iż wystarczające do tego byłoby samo zgłoszenie się do pracodawcy, czy nawet wyrażenie gotowości do podjęcia pracy. W świetle powyższego nie można więc stawiać znaku równości pomiędzy zgłoszeniem się do pracodawcy, a podjęciem pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji prawidłowo Sąd Rejonowy ocenił, iż do sytu- acji, w jakiej znalazł się powód, nie można stosować przepisu art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Pol- skiej, albowiem likwidacja zakładu pracy nie wchodzi w zakres przyczyn usprawiedli- wiających nieobecność w pracy. Do przyczyn takich - należą między innymi - nie- zdolność do pracy, inwalidztwo wskutek choroby, czy też powołanie na ćwiczenia lub przeszkolenie wojskowe. W przypadku likwidacji zakładu pracy znajdzie zaś zasto- 4 sowanie art. 120 ust. 3 wyżej wymienionej ustawy. Słuszność twierdzeń Sądu pierw- szej instancji potwierdza przede wszystkim treść art. 121 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy, zgodnie z którym żołnierze rezerwy, którzy w ciągu trzydziestu dni od dnia zwolnienia z czynnej służby wojskowej, z zastrzeżeniem art. 120 ust. 4, nie mogą podjąć pracy wskutek ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, u którego byli zatrudnieni w dniu powołania do tej służby albo rozwiązania z nimi stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, a także którzy z innych przyczyn poszukują pracy - korzystają z pierwszeństwa w zakresie pośrednictwa pracy. W tym samym akcie prawnym ustawodawca wskazuje więc, iż przyczyny usprawiedliwiające nie- obecność w pracy, o których mowa w art. 120 ust. 4 ustawy, a ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy, to dwie zupełnie różne okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd zgodził się w pełni ze stwierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że skoro powód zakończył służbę wojskową w dniu 16 paździer- nika 1965 r., a dopiero w dniu 25 listopada 1965 r. zatrudnił się w Miejskim Przedsię- biorstwie Produkcji Pomocniczej (tj. u kolejnego pracodawcy), to wskazany w art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospo- litej Polskiej termin 30 dni dla podjęcia pracy po zakończeniu służby nie został do- chowany. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł powód, zaskarżając go w całości oraz wnosząc o jego uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy po- przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 12.510,28 zł wraz ustawo- wymi odsetkami od dnia 1 lipca 2003 r. do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie za- skarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarga kasacyjna została oparta na zarzucie naruszenia przepisów prawa ma- terialnego - art. 33 ust. 1, 2, 3, 7, 8 Ponadzakładowego układu zbiorowego pracy dla pracowników Miejskich Zakładów [...] - Komunalnych Zakładów Budżetowych w W. w związku z art. 120 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.) w związku z art. 8 k.p. W ocenie skarżącego naruszenie powyższe polega na tym, że Sąd Okręgowy uznał, iż wskazane przepisy wymagają, aby uprawniona osoba podjęła, po zakoń- czeniu służby wojskowej faktycznie pracę u byłego pracodawcy w terminie 30 dni podczas, gdy przepis art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszech- nym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim zawiera okre- 5 ślenie „podjął pracę u pracodawcy”, obejmuje nie tylko obowiązek faktycznego podję- cia pracy, ale również zachowanie polegające na „zgłoszeniu się do pracodawcy w celu podjęcia pracy" w sytuacji braku obiektywnej możliwości jej podjęcia. Drugie na- ruszenie polega natomiast na tym, że Sąd Okręgowy uznał, że przepis art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospo- litej Polskiej, w zakresie w jakim posługuje się pojęciem „przyczyny usprawiedliwia- jące nieobecność w pracy” należy rozumieć w sposób zawężający, ograniczony jedy- nie do przyczyn o charakterze typowych zdarzeń losowych, podczas gdy przepis ten obejmuje wszelkie obiektywne i niezależne okoliczności usprawiedliwiające niemoż- ność podjęcia pracy przez osobę uprawnioną, w tym również likwidację zakładu pracy. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony fak- tem, iż skarga jest oczywiście uzasadniona. Ponadto, zdaniem skarżącego, w spra- wie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, a mianowicie art. 120 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 8 k.p., poprzez wyjaśnienie: 1) czy przepis art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim zawiera określenie „podjął pracę u pracodawcy" obejmuje tylko faktyczne podjęcie pracy, czy też również „zgłoszenie się do pracodawcy (likwidatora) w celu podjęcia pracy" w sytuacji braku obiektywnej możliwości jej podjęcia?; 2) czy przepis art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim posługuje się pojęciem „przyczyny usprawiedliwiające nieobecność w pracy" należy rozumieć w sposób zawężający, ograniczony jedynie do przyczyn o charakterze typowych zdarzeń losowych (np. choroba, inwalidztwo, ćwiczenia woj- skowe) czy też w sposób rozszerzający, obejmujący wszelkie obiektywne i nieza- leżne okoliczności usprawiedliwiające tę nieobecność, w tym również likwidację za- kładu pracy?; 3) czy przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 120 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Pol- skiej należy stosować art. 8 k.p. i wynikające z tego przepisu zasady współżycia społecznego, czy też brak jest podstaw do jego zastosowania? W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał, że Sąd Okręgowy powi- nien przyjąć, że 30-dniowy termin został zachowany, gdyż przed jego upływem powód zgłosił się do likwidatora zakładu, a nawet gdyby przyjąć, że został on przekroczony, 6 to nie było to spowodowane zaniedbaniami ze strony powoda, lecz usprawiedliwio- nymi okolicznościami leżącymi po stronie zakładu, co przy uwzględnieniu zasad współżycia społecznego wskazanych przez powoda powinno prowadzić do zasądze- nia roszczenia. W ocenie skarżącego zgłoszenie się przez powoda przed bramy zakładu i do likwidatora przed upływem 30 dni od dnia zakończenia służby wojskowej powinno być traktowane jako zgłoszenie się do byłego pracodawcy. Skarżący podkreślił także, że dopiero po otrzymaniu pisma likwidatora z dnia 19 listopada 1965 r. powód osta- tecznie zorientował się, że nie zostanie zatrudniony u byłego pracodawcy. Nie- zwłocznie, bo już od dnia 25 listopada 1965 r. powód podjął pracę w Miejskim Przed- siębiorstwie Produkcji Pomocniczej w W. Przed podjęciem pracy zobowiązany został do wykonania obowiązkowych badań lekarskich i z uwagi na podane wcześniej wszystkie okoliczności termin przyjęcia do pracy przesunął się o kilka dni. Opóźnie- nie kilkudniowe, nawet jeśli miało miejsce, wynikło z braku należytej informacji i nie może obciążać powoda, nie powstało bowiem z jego winy. Przeciwne rozumowanie należy, zdaniem skarżącego, uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecz- nego. Zgodnie z treścią art. 120 ust. 4 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o po- wszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej „terminy przewidziane w ust. 1 i 2 uważa się za zachowane, jeżeli pracownik nie mógł podjąć pracy z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy". Taką przyczyną jest w ocenie skarżą- cego likwidacja zakładu pracy. Zdaniem skarżącego Sąd orzekający powinien uwzględnić roszczenie i podnie- sioną argumentację na korzyść powoda choćby z uwagi na zasady współżycia spo- łecznego, społeczno-gospodarcze przeznaczenie i cel wskazanych przepisów (art. 8 k.p.). Celem art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, było bowiem swoiste „wynagrodzenie" osób, które po powrocie z wojska wyraziły gotowość dalszego zatrudnienia u byłego pracodawcy, poprzez przyznanie im szczególnych uprawnień. Skarżący podkreślił, że powód podjął wszelkie możliwe próby powrotu do poprzedniego pracodawcy, w tej sytuacji odmowa uwzględnienia jego stażu w wojsku jako uprawniającego do nagrody jubileuszowej, powinna być oceniona przez Sąd jako naruszająca zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarczego przeznaczenie tego prawa. Skarżący wskazał wreszcie na koniec, że w wyroku z dnia 6 listopada 2001 r., I PKN 676/00 (OSNP 2003 nr 19, poz. 462), Sąd Najwyższy uznał, że wykonywanie 7 prawa w stosunkach pracy podlega ocenie sądu pracy w aspekcie zasad współżycia społecznego, a w wyroku z dnia 10 maja 1977 r., I PRN 64/77 (LEX nr 14381), Sąd Najwyższy przyjął, że ocena wszelkich uprawnień pracownika nie może pomijać za- sad współżycia społecznego zawartych w art. 8 k.p. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej czas odbywania służby wojskowej wlicza się do okresu zatrudnienia u pracodawcy, u którego pracownik był zatrudniony lub u innego pracodawcy, pod warunkiem podjęcia pracy w ciągu trzydziestu dni od zwol- nienia z czynnej służby wojskowej. Nie było sporne, że skarżący nie podjął pracy w terminie trzydziestu dnia od zwolnienia ze służby. Nie budzi też wątpliwości, że po- wód nie podjął pracy ze względu na szczególne okoliczności. Jego zakład pracy został bowiem zlikwidowany. Nie było również kwestionowane, iż powód podejmował próby podjęcia pracy, które zakończyły się niepowodzeniem nie z jego winy. Należy zgodzić się jednak z tym, że zgłoszenie gotowości do podjęcia pracy nie jest toż- same z jej podjęciem w rozumieniu przepisów powołanej wyżej ustawy. Sądy obu instancji trafnie przyjęły, że do przedmiotowego przypadku nie znajduje zastosowa- nia przepis art. 120 ust. 4 ustawy o powszechnym obowiązku obrony. Przepis ten stanowi bowiem o niemożności podjęcia pracy z przyczyn usprawiedliwiających nie- obecność w pracy. Likwidacja zakładu pracy nie może być więc utożsamiana z usprawiedliwioną przyczyną nieobecności w pracy, jaką jest np. choroba. Powód został zwolniony ze służby w dniu 16 października 1965 r., a zatrudnie- nie podjął w dniu 25 listopada 1965 r. Tym samym nie został zachowany trzydziesto- dniowy termin na podjęcie pracy, o którym stanowi art. 120 cytowanej ustawy. W związku z powyższym należało uznać, że nie zostały naruszone wskazane w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego, w tym układu zbiorowego pracy pozwanego. Skarga kasacyjna nie była więc oczywiście uzasadniona. Przepisy art. 120 ustawy są sformułowane w sposób niewymagający wykładni. Nie jest bowiem wątpliwe, że przewidują one warunek podjęcia pracy w terminie 30 dni od zakończe- nia służby wojskowej. Nie jest więc zasadne twierdzenie skarżącego, że zgłoszenie się do pracodawcy (lub likwidatora) w celu podjęcia pracy jest równoznaczne z jej podjęciem. 8 Skarżący podnosi ponadto, że jego roszczenie powinno być uwzględnione z uwagi na konieczność uwzględnienia zasad współżycia społecznego oraz społeczno - gospodarcze przeznaczenie i cel przepisów ustawy. Po pierwsze, należy stwierdzić, że art. 8 k.p. nie może stanowić samodzielnej podstawy dochodzonych roszczeń pracowniczych. Po drugie zaś, nie można uznać w tym przypadku, by pozwany pra- codawca naruszył zasady uczciwego działania, dobre obyczaje, czy zachował się nieuczciwie lub nielojalnie wobec pracownika. Zdaniem Sądu Najwyższego nie do- szło bowiem do naruszenia zasad współżycia społecznego. Pracodawca zastosował jedynie obowiązujące przepisy, odnoszące się do zasad zaliczania okresu służby wojskowej. W żadnym razie nie można więc stwierdzić, że zachowanie pracodawcy stanowiło czyn niedozwolony. Oczywiste jest, że rozstrzygnięcie w sprawie upraw- nień pracowniczych nie może pomijać zasad współżycia społecznego. Jednak uwzględnienie roszczenia pracowniczego uzależnione jest od stwierdzenia ich naru- szenia. Wynika z powyższego, że zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego odpowiada prawu, a zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieuzasadnione. W obowiązującym stanie prawnym uwzględnienie roszczenia powoda okazało się niemożliwe, pomimo iż do niezachowania przewidzianego terminu nie doszło z jego winy. Z powyższych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzeczono jak w sen- tencji wyroku. ========================================