I PK 133/08

Wyrok z dnia 13 stycznia 2009 r. I PK 133/08 Nieusuwalna (bezsukcesyjna) następcza utrata przez stronę zdolności sądowej, która z uwagi na art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. nie pozwala na podjęcie za- wieszonego postępowania, stanowi podstawę umorzenia przez sąd drugiej in- stancji postępowania w oparciu o art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c., ze skutkiem wynikającym z art. 182 § 3 k.p.c. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 2009 r. sprawy z powództwa Jerzego S. przeciwko Spółdzielni Pracy „O.” w C. o wy- nagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 8 kwietnia 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowe- mu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie do ponownego roz- poznania w innym składzie oraz do orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie, w sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Spółdzielni Pracy „O.” w C. o wynagro- dzenie za czas pozostawania bez pracy, postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2008 r., wydanym na posiedzeniu niejawnym, uchylił wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 30 października 2002 r. w pkt 2 i umorzył postępowanie co do roszczenia powoda o wynagrodzenie za czas pozosta- wania bez pracy. 2 W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że powyż- szym wyrokiem Sąd Rejonowy przywrócił powoda do pracy w pozwanej Spółdzielni na poprzednie warunki pracy i płacy oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 21.114,20 zł oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Pozwana zaskar- żyła wyrok apelacją. Postanowieniem z dnia 5 marca 2004 r. Sąd Okręgowy zawiesił postępowanie apelacyjne w części dotyczącej roszczenia o wynagrodzenie za pracę w związku z ogłoszeniem przez Sąd Rejonowy w Częstochowie w dniu 18 grudnia 2003 r. upadłości pozwanej Spółdzielni. Postępowanie upadłościowe zakończone zostało postanowieniem z dnia 28 maja 2007 r., które uprawomocniło się w dniu 18 sierpnia 2007 r. W dniu 1 grudnia 2007 r. pozwana została wykreślona z Krajowego Rejestru Sądowego. W ocenie Sądu Okręgowego w zaistniałej sytuacji, w związku z utratą przez pozwaną Spółdzielnię zdolności sądowej, konieczne stało się umorzenie całego postępowania na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd przyjął przy tym, że dopuszczalne jest uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji postanowieniem, uznając, że kwestia ta została przesądzona przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 października 1999 r., III CKN 693/98 (OSNC 2000 nr 4, poz. 73) i posiłkując się argumentacją zawartą w uzasadnieniu tego postanowienia. Sąd Okręgowy wskazał, że nie istnieje ogólny następca prawny pozwanej Spółdziel- ni, zatem nie ma podstaw, aby podjąć zawieszone postępowanie w oparciu o przepis art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. Wykreślenie z Krajowego Rejestru Sądowego powoduje utratę zdolności sądowej, a przy braku ogólnego następcy prawnego pozwanej nie- dopuszczalne jest wyrokowanie w niniejszej sprawie. Bezsukcesyjna utrata zdolności sądowej powoduje konieczność umorzenia całego postępowania, ponieważ ograni- czenie umorzenia jedynie do postępowania apelacyjnego powodowałoby uprawo- mocnienie zaskarżonego apelacją orzeczenia Sądu pierwszej instancji, kwestiono- wanego przez pozwaną. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. w związku z art. 183 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. orzekł zgodnie z przywołaną na wstępie treścią sentencji. Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach kasacyjnych. Podniesiono w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego - art. 32, 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Konwencji Praw Człowieka i art. 22 § 1a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) oraz art. 47 k.p. w związku z art. 31 i 45 k.p. w związku z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze 3 zm.), a także art. 90 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 paź- dziernika 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) w związku z art. 134 i 137 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) oraz art. 527 k.c. - poprzez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie art. 32 i 45 Konstytucji RP, skut- kiem czego Sąd Okręgowy uznał z tylko sobie znanych powodów, że „nieaktualne roszczenia pozwanego opisane w jego apelacji stoją przed prawem powoda do rów- nego traktowania przez władze publiczne i jego prawem do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bez- stronny i niezawisły sąd [...].” W uzasadnieniu tych zarzutów powód podniósł, że został wyrokiem Sądu Re- jonowego [...] przywrócony do pracy i zgłosił się do pracy u pozwanego, nabywając tym samym prawo do wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy, jako że podlegał ochronie przewidzianej w art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Rosz- czenie to zostało uznane przez syndyka masy upadłości pozwanego i umieszczone na liście wierzytelności. Z tego tytułu syndyk w trakcie postępowania upadłościowego wypłacał mu z masy upadłości stosowne wynagrodzenie. Po zakończeniu postępo- wania upadłościowego Sąd Rejonowy wydał powodowi klauzulę wykonalności co do kwoty niezaspokojonej w postępowaniu upadłościowym. Co do tej kwoty powód uzy- skał prawomocne zabezpieczenie swoich roszczeń w stosunku do osoby trzeciej na podstawie art. 527 k.c. Zaskarżone orzeczenie prowadzi do pozbawienia powoda prawa do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy zasądzonego przez Sąd Rejonowy, a nadto umożliwia osobie trzeciej złożenie skargi przeciwko prawomoc- nemu wyrokowi w sprawie cywilnej nakładającemu na tę osobę obowiązek zaspoko- jenia roszczeń wynikających z listy wierzytelności i niezaspokojonych w postępowa- niu upadłościowym, ponieważ jeśli powód nie miałby prawa do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy to i osoba trzecia nie miałaby obowiązku w stosunku do nieistniejącej wierzytelności. Zdaniem skarżącego wpisanie wierzytelności na listę wierzytelności stanowiło uznanie powództwa (przez syndyka, który zastępował po- zwaną stosownie do treścią art. 90 Prawa upadłościowego z 1934 r.) i uznaniem tym Sąd był związany. Skarżący zarzucił także naruszenie prawa procesowego, które w jego ocenie miało wpływ na wynik sprawy - art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 49 k.p.c. i art. 50 § 3 k.p.c. oraz art. 149 k.p.c., art. 203 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. w związku z 4 art. 45, art. 92 i art. 176 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji ochronie praw i wolności i art. 22 § 1a Prawa o ustroju sądów powszechnych, a także art. 182 § 3 k.p.c. i art. 213 § 2 k.p.c. w związku z art. 90 Prawa upadłościowego z 1934 r.- po- przez udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia sędziego, który na swój wniosek z dnia 9 maja 2008 r., oparty na przepisie art. 49 k.p.c., wyłączony został postanowie- niem z dnia 12 maja 2008 r. z rozpatrywania niniejszej sprawy oraz sędziego, co do którego powód złożył w dniu 3 czerwca 2008 r. wniosek o jego wyłączenie i który to wniosek nie został jeszcze rozpoznany przez właściwy sąd, a także poprzez bez- prawną ingerencję prezesa Sądu Okręgowego w Częstochowie w postępowanie, polegającą na wydaniu decyzji o pozbawieniu przewodniczącego składu orzekające- go uprawnień do wyznaczania rozpraw, co spowodowało brak osobistej komunikacji ze stronami procesu, gdy tymczasem to do przewodniczącego składu należy „wybór strategii rozstrzygnięcia.” Skarżący wskazał, że sędzia podlega ustawom a nie regule kreowanej przez prezesa sądu lub sędziego funkcyjnego. Okoliczności te, zdaniem skarżącego, stanowią o nieważności postępowania. Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł, że wyjaśnienia wymaga, czy w świetle art. 32, art. 45, art. 92, art. 176 § 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji Praw Człowieka, a także art. 149 k.p.c., 206 k.p.c., 391 § 1 k.p.c. prezes sądu okręgowego może pozbawić przewodniczącego składu orzekającego uprawnień do wyznaczania rozpraw oraz czy może tworzyć prawo równe ustawie, a także czy „rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. (Dz.U. z dnia 2 marca 2007 r.) wydano z naruszeniem wymogów konstytucyjnych (art. 92 Konstytucji).” Nadto, występujące zagadnienie prawne spro- wadza się także do odpowiedzi na pytanie, czy powód jest równy wobec prawa w stosunku do osoby trzeciej, dla której bezprawna ingerencja prezesa Sądu Okręgo- wego stworzyła możliwość rewizji niekorzystnego dla niej prawomocnego orzeczenia w sprawie I C 1549/05 oraz czy nie został on pozbawiony prawa do niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu, skoro art. 183 § 3 k.p.c. nakładał obowiązek umo- rzenia postępowania apelacyjnego, uprzednio zawieszonego, co spowodowałoby uprawomocnienie się wyroku Sądu pierwszej instancji zasądzającego wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 W pierwszej kolejności ocenie podlega najdalej idący zarzut dotyczący nie- ważności postępowania. Zgodnie z powołanym w drugiej podstawie kasacyjnej prze- pisem art. 379 pkt 4 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Do nieważności na tej podstawie praw- nej miało dojść z dwóch względów. Po pierwsze, w składzie orzekającym brali udział sędziowie, z których jeden, już po wydaniu zaskarżonego orzeczenia, został wyłą- czony na swój wniosek od rozpoznania sprawy oraz drugi, co do którego - również po wydaniu postanowienia - powód złożył wniosek o wyłączenie go od rozpoznawa- nia sprawy. Po drugie, jak twierdzi skarżący, na mocy decyzji prezesa Sądu Okręgo- wego przewodniczący składu orzekającego pozbawiony został uprawnienia do wy- znaczania rozpraw. Co do pierwszej z tych kwestii, to pogląd wyrażony w wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004r., I ACa 1186/03 (OSA 2004 nr 12, poz. 47), że rozpoznanie sprawy z naruszeniem art. 50 § 3 k.p.c. przez sędziego, co do którego następnie zapadło orzeczenie o jego wyłączeniu lub wniosek o wyłączenie oparty na art. 49 k.p.c. nie został w ogóle rozpoznany, należy uznać za rozpoznanie sprawy przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy (art. 379 pkt 4 k.p.c.), odnosi się do innego stanu faktycznego niż występujący w niniejszej sprawie. W tamtym postę- powaniu wniosek o wyłączenie sędziego wpłynął i nie został rozpoznany przed wy- daniem zaskarżonego orzeczenia. W niniejszej sprawie zaskarżone postanowienie zapadło 18 kwietnia 2008 r., a wniosek sędziego o wyłączenie go ze sprawy złożony został w dniu 9 maja 2008 r., postanowienie o wyłączeniu zapadło w dniu 12 maja 2008 r., natomiast wniosek powoda o wyłączenie innego sędziego złożony został w dniu 3 czerwca 2008 r. Wszystkie zatem wymienione czynności procesowe dokona- ne zostały po wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W tej sytuacji nie ma mowy o naru- szeniu przepisu art. 50 § 3 k.p.c., w myśl którego aż do rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie sędzia może spełniać tylko czynności niecierpiące zwłoki. Zakaz doko- nywania przez sędziego czynności innych niż niecierpiące zwłoki biegnie w sposób oczywisty od złożenia wniosku o wyłączenie. Skoro w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia żaden z sędziów nie był nim objęty, jako że wnioski złożone zostały póź- niej, uznać należy, że żaden z nich nie był wyłączony z mocy ustawy od rozpozna- wania przedmiotowej sprawy. Natomiast, jeśli chodzi o sposób procedowania przez sąd, a więc na rozprawie czy też na posiedzeniu niejawnym, to problem ten sprowadza się do zastosowania 6 obowiązujących przepisów postępowania. Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Naj- wyższego wyrażony w postanowieniu dnia 12 października 1999 r., III CKN 698/98 (OSNC 2000 nr 4, poz. 73), że orzeczenia wydawane na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. zapadają w formie postanowień. Z tego stanowiska zaś wywiódł najwyraźniej wniosek, że postanowienie to może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Z przedsta- wionych okoliczności, a także z treści wniosku sędziego o wyłączenie go od rozpo- znawania niniejszej sprawy, nie sposób wnioskować, jak to czyni skarżący, że sąd orzekał w stanie braku niezawisłości i bezstronności, związany jakąś bliżej nieokre- śloną decyzją prezesa Sądu Okręgowego w Częstochowie o pozbawieniu przewod- niczącego składu orzekającego uprawnień do wyznaczania rozpraw. Przechodząc do kwestii związanych z prawidłowością decyzji Sądu Okręgowego co do konieczności umorzenia postępowania w całości (w konsekwencji konieczności uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji), to uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 182 § 3 k.p.c. Podstawowym i niezbędnym wymaganiem występowania w procesie w cha- rakterze strony jest zdolność sądowa. W myśl art. 64 § 1 k.c. każda osoba fizyczna i prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona. Poza Skarbem Państwa o istnieniu osoby prawnej decyduje przepis szczególny przyznający jej tę osobowość (art. 33 k.c.). W przypadku spółdzielni pracy przepisem tym jest art. 11 § 1 Prawa spółdzielczego, zgodnie z którym spółdzielnia nabywa osobowość prawną z chwilą wpisania jej do Krajowego Rejestru Sądowego. Zatem wpis do tego Rejestru ma cha- rakter konstytutywny, a wykreślenie spółdzielni z Krajowego Rejestru Sądowego na wniosek syndyka, stosownie do treści art. 136 Prawa spółdzielczego, oznacza utratę jej bytu prawnego, w konsekwencji utratę zdolności sądowej. Pierwotny nieusuwalny brak w zakresie zdolności sądowej prowadzi w postępowaniu pierwszoinstancyjnym do odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c. w związku z art. 71 k.p.c.). Na- stępcza utrata zdolności sądowej stanowi podstawę do zawieszenia postępowania w oparciu o przepis art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., a w razie stwierdzenia braku następcy prawnego strony, która utraciła zdolność sądową, a w każdym razie po upływie roku od daty postanowienia o zawieszeniu z tej przyczyny, sąd umorzy postępowanie w myśl art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c. Ten przepis przywołany został przez Sąd Okrę- gowy jako podstawa rozstrzygnięcia. Jednocześnie Sąd uznał, że uprawnia on do umorzenia postępowania w całości, a więc i do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji. W poglądzie tym podkreśla się, że umorzenie wyłącznie postępowania 7 apelacyjnego prowadziłoby do uprawomocnienia się wyroku Sądu pierwszej instancji, który w apelacji był przez pozwanego kwestionowany. Dopatrzyć się w nim można analogii do stanowiska wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia z 15 lutego 2002 r., V CKN 1100/00 (OSNC 2003, nr 1, poz. 11), który stwierdził, że nie- usuwalna utrata zdolności sądowej strony wywołuje potrzebę umorzenia całego po- stępowania na podstawie art. 355 § 1 k.p.c., ponieważ umorzenie postępowania ka- sacyjnego spowodowałoby uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia Sądu drugiej instancji, które pozwany w kasacji kwestionował w całości. Tak więc Sąd Okręgowy nie zwrócił uwagi na to, iż powielona przez niego argumentacja nie doty- czy umorzenia postępowania na podstawie art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie dotyczyło postępo- wania uprzednio zawieszonego z uwagi na ogłoszenie upadłości pozwanej (art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania postanpowienia o za- wieszeniu). Z chwilą ustania tej przyczyny zawieszenia strona utraciła zdolność są- dową, a brak jej ogólnego następcy prawnego uniemożliwiał podjęcie zawieszonego postępowania w oparciu o przepis art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. Stwierdzenie zaś, że brak ten jest nieusuwalny, uzasadniało umorzenie zawieszonego postępowania na pod- stawie art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Przepis ten jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 355 § 1 k.p.c. i ma zastosowanie w niniejszej sprawie zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali. W konse- kwencji, zakres postępowania podlegającego umorzeniu określa przepis art. 182 § 3 k.p.c., zgodnie z którym umorzenie zawieszonego postępowania przez sąd wyższej instancji powoduje uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia, z wyjątkiem spraw o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód oraz o ustalenie nieistnienia mał- żeństwa, w których postępowanie umarza się wówczas w całości. Oznacza to, że nie było podstawy do umorzenia postępowania w całości lecz umorzeniu podlegało wy- łącznie postępowanie wywołane wniesieniem apelacji. W tym kontekście, nawiązując do kontrowersji związanych z wydaniem zaskarżonego postanowienia na posiedze- niu niejawnym, stwierdzić należy, że skoro umorzeniu podlega postępowanie znaj- dujące się w stadium zawieszenia, to może ono zapaść wyłącznie na posiedzeniu niejawnym. Wyznaczenie rozprawy wymagałoby bowiem podjęcia postępowania, czemu na przeszkodzie stoi przepis art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. W skardze kasacyjnej powołano się na liczne naruszenia przepisów prawa materialnego. Skoro w niniejszej sprawie problemem jest zagadnienie proceduralne, 8 a nie stanowi go merytoryczne rozstrzygnięcie o żądaniach pozwu, przywoływanie w podstawach kasacyjnych przepisów prawa materialnego nie ma uzasadnienia. Roz- strzyganie o kwestii formalnej (proceduralnej) w postępowaniu odbywa się bez sto- sowania przepisów prawa materialnego, zatem nie mogły one zostać naruszone przez Sąd. Również odwoływanie się do wartości konstytucyjnych - równości oby- wateli wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP), prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bez- stronny i niezawisły sąd (art. 45 Konstytucji RP) nie jest argumentem do podważania orzeczenia sądu w skardze kasacyjnej, gdyż zasady te samodzielnie nie kreują praw podmiotowych jednostki, lecz skierowane są do władzy ustawodawczej, która w stanowieniu aktów prawa ma obowiązek realizowania wartości określonych ustawą zasadniczą, ewentualnie stanowią wskazanie dla wykładni stosowanych przez sąd przepisów. Mogą one zatem stanowić jedynie wsparcie zarzutów dotyczących błęd- nej wykładni przepisów prawa, ale przepisów, które mają zastosowanie w sprawie. Tymczasem w niniejszej skardze, w pierwszej podstawie kasacyjnej, zarzuty naru- szenia wartości konstytucyjnych powiązano z przepisami prawa materialnego, nie- mającymi znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii proceduralnej. Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na pod- stawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================