I PK 205/07

Wyrok z dnia 25 lutego 2008 r. I PK 205/07 Sąd drugiej instancji nie może pozostawić bez rozpoznania wniosku skarżącego określonego w art. 415 k.p.c. o orzeczenie zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia albo o przywróceniu stanu poprzedniego. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef Iwulski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 lutego 2008 r. sprawy z powództwa Renaty R. przeciwko Instytutowi Medycyny Pracy [...] w Ł. o wynagrodzenie, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 5 kwietnia 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej wniosek o zwrot wyegze- kwowanego świadczenia (pkt 2) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgo- wemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpozna- nia, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjne- go. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 9 marca 2005 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi zasądził od pozwanego Instytutu Medy- cyny Pracy [...] w Ł. na rzecz powódki Renaty R. kwotę 11.166,05 zł tytułem wyrów- nania wynagrodzenia za grudzień 2001 r. (203 zł z ustawowymi odsetkami od 11 stycznia 2002 r.) oraz za okres od stycznia 2002 r. do listopada 2004 r. (313,23 zł miesięcznie z ustawowymi odsetkami od 11 każdego miesiąca do dnia zapłaty), wy- rokowi nadał rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty miesięcznego wynagro- dzenia powódki. 2 Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi oddalił apelację strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Rejonowego. Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2006 r., I PK 144/06, Sąd Najwyższy po rozpoznaniu skargi kasacyjnej strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Okrę- gowego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2006 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 kwietnia 2007 r. pełnomocnik strony po- zwanej popierał apelację oraz złożył wniosek o orzeczenie o zwrocie spełnionego świadczenia. Pełnomocnik powódki wniósł o oddalenie apelacji i nieobciążanie strony powodowej kosztami procesu oraz o oddalenie wniosku strony pozwanej w przed- miocie orzeczenia o zwrocie spełnionego świadczenia. Odnośnie tego ostatniego wniosku zgłoszonego na rozprawie pełnomocnik powódki wniósł o odroczenie roz- prawy umożliwiające zajęcie stanowiska na piśmie oraz złożenie wniosków dowodo- wych „na okoliczności z art. 409 k.c.”. Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego z dnia 9 marca 2005 r. i oddalił powództwo (pkt 1); oddalił wniosek o zwrot wyegzekwowanego świadczenia (pkt 2); nie obciążył powódki obowiązkiem zwrotu kosztów procesu za wszystkie instancje (pkt 3). W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że oddalił wniosek strony pozwanej o orzeczeniu o zwrocie spełnionego świadczenia z uwagi na to, że strona pozwana reprezentowana przez fachowego pełnomocnika nie wskazała za- równo wysokości spełnionego świadczenia, jak i jego poszczególnych składników. Uznając wniosek pozwanego za przedwczesny, Sąd drugiej instancji zaznaczył, że z treści art. 415 k.p.c. wynika, iż nieuwzględnienie przedmiotowego wniosku nie wyłą- cza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, napra- wienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. Z tych przyczyn przedstawionych wyżej wniosek pełnomocnika powódki o odroczenie rozprawy ape- lacyjnej Sąd drugiej instancji uznał za bezprzedmiotowy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona pozwana zaskarżając go w części obejmującej oddalenie wniosku o zwrot wyegze- kwowanych świadczeń (pkt 2). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w zakresie obejmującym jego pkt 2 i przekazanie sprawy temu 3 Sądowi do ponownego rozpoznania w tej części, ewentualnie o uchylenie zaskarżo- nego wyroku w zakresie obejmującym pkt 2 wyroku i jego zmianę przez orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu speł- nionych (wyegzekwowanych) świadczeń w kwocie 11.479,28 zł, to jest w kwocie za- sądzonej wraz z odsetkami, stanowiącej wartość przedmiotu zaskarżenia. Podstawę skargi kasacyjnej stanowi zarzut naruszenia art. 415 k.p.c., przez przyjęcie, że do orzeczenia zwrotu świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego w rozumieniu powołanego przepisu konieczne było wskazanie przez pełnomocnika pozwanego zarówno wysokości spełnionego świadczenia jak i jego poszczególnych składników. Według skarżącego w przypadku zgłoszenia przez pozwanego wniosku o zwrot wy- egzekwowanego świadczenia restytucji podlega suma zasądzona w sentencji za- skarżonego wyroku wraz z odsetkami należnymi od tej sumy, gdyż zgodnie z art. 415 k.p.c. przy orzekaniu o zwrocie (rozpatrywaniu wniosku) należy brać za podstawę wyrok uwzględniający powództwo i zasądzone w nim świadczenia. Zwrotowi na pod- stawie art. 415 k.p.c. podlega świadczenie spełnione (wyegzekwowane) w wysokości wynikającej z kwot zasądzonych wyrokiem sądu pierwszej instancji wraz z odsetkami od tych kwot i przy uwzględnieniu takich składników świadczenia, o jakich orzekł sąd pierwszej instancji w wyroku zasądzającym. W ocenie skarżącego przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują ujemnych skutków procesowych w postaci oddalenia wniosku o restytucję w razie niewskazania przez fachowego pełnomocnika wysokości i składników spełnionych świadczeń. Przepis art. 415 k.p.c. nie określa bowiem ani składników takiego wniosku ani innych wymogów formalnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podlegające rozpoznaniu ze skargi kasacyjnej strony pozwanej, zawarte w zaskarżonym wyroku oddalenie wniosku o zwrot spełnionego świadczenia, wymaga w pierwszym rzędzie wyjaśnienia podstawy orzekania w tym przedmiocie. Sąd Okrę- gowy wskazał na art. 415 k.p.c. jako podstawę rozpoznania wniosku restytucyjnego. Na przepis ten powołała się również strona skarżąca we wniosku restytucyjnym oraz w skardze kasacyjnej. Sąd Najwyższy podziela stanowisko o zastosowaniu w spra- wie art. 415 k.p.c. Wprawdzie przepis ten bezpośrednio odnosi się do uchylenia lub zmiany wyroku wynikającego ze skargi o wznowienie postępowania, ale podlegał on zastosowaniu także przy ponownym rozpoznaniu sprawy - tak jak to miało miejsce w 4 sprawie rozpatrywanej - na podstawie art. 39815 § 1 zdanie ostatnie k.p.c., na skutek uwzględnienia skargi kasacyjnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06). Przepis art. 415 k.p.c. określa procesowy tryb zwrotu speł- nionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Chodzi o procesową konstrukcję elimi- nacji bezpośredniego skutku błędnego wyroku, skutku spełnienia (lub wyegzekwo- wania) świadczenia w tym wyroku błędnie zasądzonego. Uchylenie (zmiana) błędne- go wyroku oznacza bezpodstawność świadczenia, o którym, w mającej charakter procesowy konsekwencji, sąd powinien orzec („orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego”). Warun- kiem restytucji jest złożenie odpowiedniego wniosku. Złożenie takiego wniosku zo- bowiązuje sąd do jego rozpoznania („sąd ... orzeka”). W związku z zarzutami skargi kasacyjnej podkreślić trzeba brak fakultatywno- ści rozstrzygania o wniosku restytucyjnym. Jest to konsekwentne ukształtowanie uprawnienia procesowego strony, która w ramach postępowania sądowego najpierw była zobowiązana do spełnienia świadczenia określonego w wyroku, a następnie, skoro ten wyrok okazał się błędny i został uchylony (zmieniony), uzyskuje prawo do restytucji stanu zgodnego z prawem (swoistego zniweczenia bezpośrednich konse- kwencji błędnego wyroku). Określenie - w formule obligatoryjności - orzeczenia w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie o zwrocie spełnionego lub wyegze- kwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego nie pozostawia wątpliwości co do tego, że sąd nie może pozostawić wniosku podmiotu uprawnione- go bez rozpoznania albo odesłać stronę w tym zakresie do osobnego procesu, jeżeli zachodzą warunki do orzeczenia o zwrocie lub przywróceniu do poprzedniego stanu. Restytucji podlega suma zasądzona w sentencji uchylonego wyroku wraz z odset- kami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 44/67). Teoretycznie możliwe było inne niż w art. 415 k.p.c. ukształtowanie trybu przywrócenia stanu rzeczy istniejącego przed spełnieniem świadczenia na podstawie błędnego wyroku. Tak w szczególności rozwiązano tę kwestię w okresie międzywo- jennym w art. 415 Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., który przewidywał fa- kultatywne rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym. Sąd pozostawiał wniosek restytu- cyjny bez rozpoznania jeżeli ustalenie wyegzekwowanego lub dobrowolnie spełnio- nego świadczenia wymagało przeprowadzenia obszernego postępowania. W obowiązującym porządku procesowego określenia przesłanek orzeczenia restytucyjnego sąd jest związany zgłoszonym wnioskiem. Stosownie do art. 415 zda- 5 nie drugie k.p.c. orzeczenie o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Pań- stwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku. W przepisie tym z powodu ograniczenia zakresu postępowania restytucyjnego tylko do restytucji świadczenia bezpośrednio wynikającego z błędnego orzeczenia potwier- dzona została („nie wyłącza to”) możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę poniesioną wskutek wydania lub wykonania wyroku. Nie ma żadnego uzasadnienia zawarty w zaskarżonym wyroku pogląd Sądu Okręgowego jakoby potwierdzona w art. 415 k.p.c. możliwość dochodzenia naprawienia szkody w osobnym procesie stwarzała sądowi rozpoznającemu wniosek restytucyjny podstawę do nierozpatrzenia tego wniosku. Wniosek restytucyjny i odpowiadające mu postępowanie zakończone orzeczeniem o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia stanowią procesową, chociaż akcesoryjną w stosunku do głównego przedmiotu sprawy (w tym wypadku postępowania apelacyjnego), konstrukcję postępowania w danej sprawie. Możliwość restytucji spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia jest procesowym uprawnieniem strony, która w ramach postępowania sądowego została wcześniej zobowiązana do spełnienia świadczenia na podstawie wyroku, który we właściwym postępowaniu został uchylony. W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy bezpodstawnie określił złożony na rozprawie apelacyjnej wniosek jako przedwczesny. Potraktowanie przedmiotowego wniosku tak jakby został złożony za wcześnie jest całkowicie chybione, skoro roz- prawa, o którą tu chodzi, poprzedzała wydanie orzeczenia prawomocnie kończącego postępowanie w sprawie. Nie powstawała zatem żadna dalsza możliwość złożenia tego wniosku po zakończeniu postępowania w sprawie. Tak więc wniosek restytucyj- ny został złożony nie przed czasem ale dosłownie w ostatnim momencie w jakim zło- żenie takiego wniosku w ogóle było dopuszczalne. Co więcej, trzeba w związku z tą kwestią zauważyć, że korzystanie przez stronę z uprawnienia procesowego do zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia powinno uwzględniać akce- soryjny, w stosunku do głównego przedmiotu postępowania apelacyjnego, charakter postępowania restytucyjnego. Z tego powodu jest rzeczą bardzo pożądaną, ażeby złożenie wniosku restytucyjnego następowało w terminie umożliwiającym wyjaśnienie podstawy wniosku na rozprawie. Wniosek, o którym mowa w art. 415 k.p.c., powinien zawierać żądanie orze- czenia o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróce- 6 niu stanu poprzedniego. Żądanie to (wniosek) nie może ograniczać się do powtórze- nia abstrakcyjnej formuły przepisu, ale musi być odpowiednio sprecyzowane co do rodzaju roszczenia restytucyjnego i - jeżeli jest to świadczenie pieniężne - jego wyso- kości. Jest to oczywiste, gdyż nie chodzi o orzeczenie ustalające bliżej nieokreślony obowiązek, ale o orzeczenie o konkretnym (sprecyzowanym) zobowiązaniu, które w razie potrzeby podlegać ma egzekucji (por. art. 776 k.p.c.). Wniosek restytucyjny po- winien także zawierać jego podstawę, która nie może ograniczać się do wskazania przepisu (art. 415 k.p.c.), ale powinna zawierać fakty (oświadczenie co do okoliczno- ści faktycznych) i dowody (twierdzenia) wykazujące zaistnienie przesłanek orzecze- nia restytucyjnego w jego konkretnie sprecyzowanej postaci. Złożenie wniosku re- stytucyjnego dopiero na rozprawie przeznaczonej na rozpoznanie apelacji bez za- chowania konstrukcyjnych elementów wniosku (co do sprecyzowania wniosku i jego podstawy) mogłoby, w konkretnych okolicznościach, stwarzać potrzebę rozważenia, dopuszczalności takiego spóźnionego wystąpienia w przedmiocie restytucji, zwłasz- cza gdyby okazało się, że nie tyle dla rozpoznania kwestii restytucyjnej, ale dla sa- mego określenia formalnych elementów wniosku konieczne byłoby odroczenie roz- prawy przeznaczonej na rozpoznanie apelacji. Powyższa kwestia nie została w za- kwestionowanym wyroku właściwie rozstrzygnięta w pierwszym rzędzie ze względu na oddalenie wniosku restytucyjnego, a więc merytoryczne rozstrzygnięcie dotyczące bezzasadności wniosku, natomiast uzasadnione brakami formalnymi wniosku co do niedostatecznego sprecyzowania jego żądania i podstawy. Należy ponadto zauważyć, że przedmiotowy wniosek restytucyjny został zgło- szony na rozprawie przez pełnomocnika strony w obecności pełnomocnika strony przeciwnej, który zajął stanowisko i wniósł o odroczenie rozprawy w celu przeciwsta- wienia wnioskowi okoliczności, o których mowa w art. 409 k.c. W tym kontekście można uważać, że podstawa wniosku dotycząca spełnienia (wyegzekwowania) świadczenia określonego w uchylonym wyroku nie była kwestionowana, a w każdym razie nie było powodów, dla których kwestia ta nie mogłaby być wyjaśniona przez strony w toku rozprawy. Uznając, że Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku bezpodstawnie oddalił wniosek restytucyjny, mając na uwadze przedstawione wyżej przyczyny, Sąd Naj- wyższy orzekł w myśl art. 39815 § 1 k.p.c. ========================================