II UKN 668/99

Wyrok z dnia 23 sierpnia 2000 r. II UKN 668/99 Prawo wdowy do renty rodzinnej po zmarłym inwalidzie wojennym nie zależy od tego, czy pobierał on przed śmiercią świadczenie pieniężne na pod- stawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.). Przewodniczący SSN Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2000 r. sprawy z wniosku Czesławy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o rentę rodzinną, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 września 1999 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 12 maja 1999 r. [...] i zmieniając decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. z dnia 12 lutego 1999 r. przyznał wnioskodawczyni Czesławie S. prawo do renty rodzinnej po zmarłym inwalidzie wojennym Janie S. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 września 1999 r. [...] odda- lił apelację Czesławy S. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 12 maja 1999 r. [...], oddalającego odwołanie apelującej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. (z dnia 12 lutego 1999 r.), odmawiającej prawa do renty rodzinnej po zmarłym inwalidzie wo- jennym Janie S. Art. 24 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.), 2 przewiduje prawo do renty rodzinnej po żołnierzach formacji wymienionych w art. 6, którzy polegli w walce z wrogiem lub zmarli wskutek następstw zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób doznanych w okolicznościach wskazanych w art. 7, po osobach, które poległy w okolicznościach określonych w art. 8 lub zmarłych wskutek następstw zranień i kontuzji doznanych w tych okolicznościach oraz po zmarłym in- walidzie wojennym. Art. 6, 7 i 8 ustawy precyzują, że inwalidą wojennym jest żołnierz lub osoba, która została zaliczona do jednej z grup inwalidztwa powstałego w związku z działaniami wojennymi w latach 1939 - 1945 lub mającymi charakter wo- jennych. W ocenie Sądu, zmarły 1 lutego 1984 r. Jan S. nie spełniał warunków do uznania go za inwalidę wojennego w rozumieniu powołanych przepisów. Ubiegał się o rentę inwalidy wojennego, lecz jego wnioski z 1957 r. oraz z 1959 r. zostały zała- twione odmownie. Pomimo to, Janowi S. wydano w 1966 r. legitymację inwalidy wo- jennego. Podstawę do wydania tego dokumentu stanowiły przepisy dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), oraz okólnika ZUS Nr 59 z dnia 31 grudnia 1962 r. - RP 571/62, zgodnie z którymi inwalidzi wojenni, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej grupy inwalidów i z tego tytułu otrzymali jednorazową odprawę zachowywali prawo do świadczeń w naturze. Prawo tych osób do świadczeń w natu- rze utrzymywał art. 60 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 11). „Nie były to świadcze- nia z racji inwalidztwa, bowiem zmarły nie był inwalidą wojennym. Również jego śmierć 1.02.1984 r. nie pozostawała w związku przyczynowym z działaniami wojen- nymi w latach 1939 – 1945.” Czesława S. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawy naru- szenia prawa materialnego, a to : art. 24 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. „ wskutek nietrafnej odmowy zastosowania go”, art. 61 ust. 2, art. 56 ust. 2 i art. 57 tej ustawy „wskutek pominięcia ich w sprawie”, oraz naruszenie przepisów postępowa- nia, a mianowicie art. 316 § 1 KPC „wskutek ustalenia stanu rzeczy z pominięciem dowodów zebranych w sprawie”, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz po- przedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu ostat- niemu Sądowi do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącej wywodził, że Sąd ustalając, iż Jan S. nie był w chwili śmierci inwalidą wojennym pominął fakt, iż doznał on trwałego kalectwa ramienia 3 prawego wskutek ran odniesionych w dniu 15 sierpnia 1920 r. w bitwie pod Radzymi- nem, czyli „ w walce z wrogiem na froncie” (art. 7 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.). Legitymacja inwalidy wojennego jest zaświadczeniem w rozumieniu art. 217 § 2 KPC oraz dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 KPC jednoznacznie stwierdzającym inwalidztwo wojenne. Wobec tego fakt czy mąż skarżącej był inwa- lidą wojennym nie wymaga ponownego ustalenia. Inwalidztwo wojenne nabył w okre- sie obowiązywania ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojen- nych, a nawet wcześniej. Zachował je na mocy kolejnych późniejszych aktów praw- nych (art. 46 dekretu z 14 sierpnia 1954 r., art. 58 i 59 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r.). Ostatecznie, art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., którego Sąd nie zastosował, jest podstawą do przyznania Janowi S. renty inwalidy wojennego z mocy ustawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Okolicznością w sprawie bezsporną jest, że urodzony 27 października 1898 r. Jan S. brał jako ochotnik udział w „walkach orężnych przeciw państwom zaborczym i nieprzyjacielskim o niepodległość Polski po 1 sierpnia 1914 r.” i został ranny w bitwie pod Radzyminem w dniu 15 sierpnia 1920 r., za co został odznaczony Krzyżem Wa- lecznych. Zarówno przepisy ustawy z dnia 8 marca 1921 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i ich rodzin oraz o zaopatrzeniu rodzin po poległych i zmarłych, których śmierć znajduje się w związku przyczynowym ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 32, poz. 195), jak i ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim (jednolity tekst: Dz.U. z 1945 r. Nr 22, poz. 131) przewidywały, że 15 % „utrata zdolności zarobkowej wskutek uszkodzenia zdrowia z powodu choroby lub kalectwa nabytych wskutek służby” stanowiła inwalidztwo wojenne. Inwalida wojenny otrzymywał rentę, której wysokość ustalana była w zależności od stopnia inwalidztwa w relacji do renty za- sadniczej inwalidy zupełnego (powyżej 94% utraty zdolności zarobkowej). Z dniem 31 marca 1949 r. zawieszono prawo do zaopatrzenia pieniężnego tym inwalidom wojennym, których utrata zdolności zarobkowej wynosiła mniej niż 25%, o ile nie mieli prawa do „dodatku na pielęgnację” (art. 71 ustawy z 17 marca 1932 r.). Dekretem z 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojsko- wych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), wprowadzone zostały dla inwalidów wojennych grupy inwalidzkie. Do grupy III - najniższej - zalicze- 4 ni zostali inwalidzi wojenni, których uszczerbek na zdrowiu wynosił co najmniej 45% (art. 45 dekretu). Inwalidzi uznani na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 lipca 1954 r. za inwalidów wojennych zachowali ten charakter (art. 43 de- kretu). Ci z nich, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej grupy inwalidzkiej (a zatem, których niezdolność do pracy wynosiła mniej niż 45%) utracili prawo do świadczeń pieniężnych, zachowując prawo do świadczeń w naturze, zaś tytułem rekompensaty utraconych świadczeń pieniężnych wypłacono im jednorazową odprawę w wysokości 36 miesięcznej renty (art. 47 dekretu). Ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojs- kowych oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 11) utrzymała uprawnienia inwalidów wojen- nych, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej z grup inwalidzkich, do świadczeń w natu- rze (art. 60). Co więcej, jej art. 58 stanowił, że „ Inwalidzi uznani na podstawie prze- pisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy za inwalidów wojennych za- chowują ten charakter”. Przez przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. należy rozumieć przepisy wszystkich poprzedzających ją aktów prawnych, a nie tylko dekretu obowiązującego bezpośrednio przed tą datą, tj. przed 1 stycznia 1968 r. W przepisach wprowadzających i przejściowych (rozdział 12) oraz przepisach końcowych ustawy (rozdział 13) znajdują się bowiem odniesie- nia albo tylko do dekretu albo do przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy. Sformułowania „przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy” i „przepisy dekretu” nie mogą być znaczeniowo tożsame. Kwestia czy zwrot „ przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy” znaczy tylko przepisy dekretu, czy także aktów prawnych obowiązujących przed 1 lipca 1954 r. nie ma jednak zasadni- czego znaczenia, uwzględniając art. 43 dekretu, zawierający w odniesieniu do inwa- lidów wojennych sprzed 1 lipca 1954 r. identyczną regulację jak art. 58 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. Także ustawa z dnia 29 maja 1974 r. zachowała prawo do świadczeń w natu- rze inwalidów wojennych nie pobierających świadczeń pieniężnych (art. 61 ust. 1). Wszystkie akty prawne obowiązujące po wejściu w życie dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. używają na określenie osób, które nie zostały zaliczone do żadnej z grup in- walidzkich, a które zachowały prawo do świadczeń w naturze, terminu inwalida wo- jenny. W kontekście przepisów przejściowych wszystkich aktów prawnych poprze- dzających ustawę z dnia 29 maja 1974 r. usprawiedliwiony i logiczny był zabieg techniczno - legislacyjny, polegający na tym, że ustawa ta łączy inwalidztwo wojenne 5 tylko ze zdarzeniami z okresu II wojny światowej 1939 – 1945, przenosząc je wyjąt- kowo na czas akcji zbrojnych poprzedzających 1 września 1939 r. (art. 8 pkt 1, 4 i 5) lub toczących się po 8 maja 1945 r. (art. 6 ust. 1 pkt 2). Tej kategorii inwalidów wo- jennych ustawy przedwojenne dotyczyć bowiem nie mogły. Dekret z 1954 r. zawierał natomiast definicję inwalidy wojennego bardzo ogólną; był nim żołnierz, który stał się inwalidą w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych (art. 3 ust. 4). Art. 6 i 8 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. definiują inwalidę wojennego jako osobę, która została zaliczona do jednej z grup inwalidów w związku z wymienionymi w tych przepisach działaniami wojennymi lub działaniami mającymi charakter wojen- nych. Art. 7 ustawy określa okoliczności w jakich nastąpiło zranienie, kontuzja, inne obrażenie lub choroba, by uznać ich skutki w postaci utraty zdolności do pracy (inwa- lidztwo) za pozostające w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych. Zakładając, że kwalifikacji inwalidztwa jako wojennego dokonuje się tylko na podstawie powołanych przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r., poza pojęciem inwalidy wojennego pozostawaliby np. wszyscy uczestnicy I wojny światowej. Takiej intencji nie sposób racjonalnemu ustawodawcy przypisać. Inwalidą wojennym jest nie tylko ten kto uzyskał taki status na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r., ale i ten kto zachował status inwalidy wojennego nabyty na podstawie którego- kolwiek z aktów prawnych wcześniejszych. Przymiotu inwalidy wojennego nie należy przeto łączyć z prawem do świadczeń pieniężnych (renty). Już historycznie bardziej uzasadniony byłby pogląd, że inwalidztwo wojenne związane jest z prawem do świadczeń w naturze z tego tytułu. (Na gruncie ustaw przedwojennych wypłata renty skapitalizowanej, w formie rzeczowej lub pieniężnej, powodowała utratę prawa do świadczeń rentowych). Inwalidą wojennym jest po prostu ten kto biorąc udział w działaniach wojennych lub mających taki charakter wskutek zranień, kontuzji, obra- żeń lub chorób doznał uszczerbku na zdrowiu w stopniu ograniczającym jego zdol- ność do samodzielnego zarobkowania. Ustawodawca w poszczególnych okresach historycznych dokonywał konkretyzacji tych przesłanek w różny sposób, respektując wszakże w każdym przypadku regulacje poprzednie (art. 68 ustawy z dnia 17 marca 1932 r., art. 46 dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r., art. 58 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r., art. 61 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.). Kto raz uzyskał przymiot inwalidy wojennego nie tracił go wskutek zmiany stanu normatywnego. Skoro Janowi S. wydano w dniu 23 lutego 1966 r. legitymację inwalidy wojen- nego „na stałe” (nr 2115), a nie spełniał kryteriów inwalidztwa wojennego wynikają- 6 cych z przepisów dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. (jego niezdolność do pracy z tego tytułu nie sięgała 45%), to musiał on być inwalidą wojennym przed wejściem w życie tego dekretu (przed 1 lipca 1954 r.). Jest przy tym obojętne czy status inwalidy nabył na podstawie ustawy z dnia 18 marca 1921 r., czy ustawy z dnia 17 marca 1932 r. Obydwa te akty ustanawiały bowiem niemal identyczne przesłanki inwalidz- twa wojennego i jednakowo kształtowały prawo do świadczeń rentowych. Z decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 9 lutego 1958 r. wynika, że odmówio- no mu prawa do renty inwalidy wojennego nie ze względu na brak inwalidztwa wo- jennego, ale wobec dwukrotnego niezgłoszenia się na komisję lekarską w celu usta- lenia stopnia inwalidztwa. Przez odmowę przyznania renty inwalidy wojennego po 1 lipca 1954 r. Jan S. nie utracił jednak statusu inwalidy wojennego uzyskanego przed tą datą, zachowując prawo do przewidzianych dekretem świadczeń w naturze. Art. 24 ustawy zaopatrzeniowej, poza wyraźnym wskazaniem na prawo do renty rodzinnej po inwalidach wojennych w rozumieniu jej art. 6 i 8 w związku z art. 7, wymienia w punkcie 3, jako samodzielną, odrębną kategorię, inwalidów wojennych. Należy stąd wnosić, że art. 6 i 8 w związku z art. 7 ustawy nie wyczerpują treści po- jęcia inwalidy wojennego. A zatem, że pojęcie inwalidy wojennego jest szersze niż osoby pobierającej rentę z tytułu inwalidztwa wojennego. Zasadność tego wniosku potwierdza art. 61 ust.1 ustawy nazywając inwalidami także tych poszkodowanych w działaniach wojennych lub mających charakter działań wojennych, którzy doznali uszczerbku na zdrowiu w stopniu nie powodującym zaliczenia ich do jednej z grup inwalidów. Gdyby przyjąć, za Sądami obu instancji, taką interpretację art. 24 ustawy, że prawo do renty rodzinnej przysługuje uprawnionym członkom rodziny tylko po osobach będących inwalidami wojennymi w rozumieniu art. 6 i 8 w związku z art. 7 ustawy zaopatrzeniowej, punkt 3 tego przepisu byłby zbędny. Nie można by też przypisać mu jakiegokolwiek znaczenia prawnego. Wszak kategoria inwalidy wojen- nego (punkt 3) obejmowałaby zakresem znaczeniowym tylko osoby wymienione w punktach 2 i 3. Ratio legis art. 24 pkt 3 polega właśnie na tym, że przepis ten łączy prawo do renty rodzinnej nie tylko ze śmiercią inwalidy wojennego, za którego uważa się osobę spełniającą warunki określone w art. 6 w związku z art. 7 (art. 24 ust. 1 pkt 1) lub w art. 8 w związku z art. 7 ustawy (art. 24 ust. 1 pkt 2), ale także takich inwali- dów wojennych, którzy warunków wskazanych w tych przepisach wprawdzie nie spełniają, ale spełniali warunki do uznania ich za inwalidów wojennych na podstawie 7 przepisów obowiązujących uprzednio i uzyskany wówczas status inwalidy wojennego zachowali. Zgodnie z art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. „inwalidom uznanym w myśl przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy za inwalidów wojennych z tytułu utraty zdolności zarobkowej od 25 do 44%, pozostają- cej w związku ze służbą w Wojsku Polskim lub w armiach sojuszniczych, przyznaje się, w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów z powodu inwalidztwa nie pozosta- jącego w związku z działaniami lub mającymi charakter wojennych, rentę inwalidzką w wysokości przewidzianej dla III grupy inwalidów wojennych”. Sądy obu instancji, a także organ rentowy, dokonując kwalifikacji prawnej i oceny ustalonego stanu fak- tycznego przepis ten pominęły. W piśmie z dnia 6 stycznia 1960 r. (odpowiedź na podanie z dnia 20 paździer- nika 1959 r.) odmówiono Janowi S. przeprowadzenia badań lekarskich jako inwali- dzie wojennemu, ze względu na to, że jego inwalidztwo wynosi 25%. W chwili śmierci (1 lutego 1984 r.) był on całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym (był inwalidą I grupy). Gdyby więc nawet podzielić pogląd, błędny zdaniem Sądu Najwyż- szego w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, że status inwalidy wojen- nego należy wiązać w każdym przypadku z zaliczeniem do jednej z grup inwalidz- kich, to Jan S. – inwalida wojenny w 25% i zarazem inwalida I grupy z ogólnego stanu zdrowia - w dniu 1 lutego 1984 r. był, z mocy prawa, inwalidą wojennym III grupy. Trafny jest przeto zarzut kasacji, że Sąd drugiej instancji uchybił art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. przez jego niezastosowanie. Uwzględniając szczególne okoliczności sprawy, zwłaszcza zaś wiek skarżą- cej, jej prawo do świadczenia wywodzone ze zdarzeń zaistniałych przed ponad trzech ćwierćwieczami, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39315 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================