I UK 235/05

uzasadnienie projektu zmian w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych (druk sejmowy nr 1069 z dnia 15 września 1991 r.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Stosownie do art. 54 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) prawo do pobierania w zbiegu dwóch świad- czeń - świadczenia rentowego przysługującego na podstawie przepisów ustawy oraz innego świadczenia o charakterze rentowym lub emerytalnym posiada jedynie inwa- lida wojenny i wojskowy, którego inwalidztwo powstało w związku ze służbą wojsko- wą, pobierający rentę inwalidzką obliczoną od podstawy wymiaru określonej (ryczał- towo) w art. 11, który nabył prawo do emerytury (ust. 1), inwalida wojenny, który na- był prawo do renty inwalidzkiej za gospodarstwo rolne przekazane następcy lub pań- stwu (ust. 2) oraz osoba, o której mowa w ust. 1, pobierająca uposażenie w stanie spoczynku przyznane ze względu na wiek (ust. 2a). W powyższych sytuacjach inwa- lida wojenny lub wojskowy może pobierać - w zależności od swojego wyboru - rentę inwalidzką powiększoną o połowę emerytury (uposażenia w stanie spoczynku) albo emeryturę (uposażenie w stanie spoczynku) powiększoną o połowę renty inwalidz- kiej. We wszystkich pozostałych przypadkach wymienionych w powołanym przepisie, zarówno osobie uprawnionej do renty inwalidzkiej, jak też osobie uprawnionej do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym oraz do innych świadczeń o charakterze rentowym (ust. 3) bądź pobierającej uposażenie w stanie spoczynku przyznane z 7 powodu choroby lub utraty sił albo uposażenie rodzinne (ust. 3a) wypłaca się jedno świadczenie - wyższe lub przez nią wybrane. Nie budzi wątpliwości, iż do wnioskodawczyni, pobierającej uposażenie sę- dziego w stanie spoczynku przyznane ze względu na wiek oraz uprawnionej do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym, nie znajduje zastosowania przepis art. 54 ust. 3 i 3a ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, albowiem jednoznacz- nie odnosi się on do sytuacji osób uprawnionych do „innych świadczeń o charakterze rentowym” lub „pobierających uposażenie w stanie spoczynku przyznane z powodu choroby lub utraty sił albo uposażenie rodzinne”, będące odpowiednikiem „innych świadczeń o charakterze rentowym”, co Sąd Apelacyjny - wbrew zaprezentowanemu w skardze kasacyjnej stanowisku - podkreślił w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzy- gnięcia. W tym też znaczeniu Sąd ten uznał, że w sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego w omawianym zakresie. Przepis art. 54 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych nie reguluje prawa do pobierania renty rodzinnej po inwalidzie wojennym w przypadku jej zbiegu ze świadczeniem emerytalnym bądź mającym jego charakter uposażeniem w stanie spoczynku przyznanym ze względu na wiek. Nie oznacza to jednak, iż zbieg u jednej osoby prawa do takich świadczeń rodzi uprawnienie do ich pobierania w peł- nej wysokości. Byłoby to zupełnie nieracjonalne w świetle brzmienia art. 54 ust. 1 ustawy, który w przypadku uprzywilejowanych inwalidów wojennych i wojskowych umożliwia jedynie pobieranie jednego ze zbiegających się świadczeń w całości a drugiego w połowie oraz przy uwzględnieniu okoliczności, iż renta rodzinna ma po- chodny charakter i kompensuje utratę środków utrzymania pochodzących ze świad- czenia rentowego „żywiciela”, zaś składkowa emerytura lub uposażenie w stanie spoczynku przyznane ze względu wiek jest świadczeniem własnym, związanym z osiągnięciem wymaganego wieku i zakończeniem aktywności zawodowej. Według skarżącej problem ten rozstrzyga art. 59 ust. 3 ustawy, który - jej zdaniem - zezwalać ma na wypłatę osobom uprawnionym do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym i emerytury (uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek) obu tych świadczeń w wysokości określonej w art. 54 ust. 1 ustawy. Pogląd ten jest błędny. Zgodnie z art. 59 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych renty inwalidzkie przewidziane w ustawie przysługują również osobom zaliczonym do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa powstałego w związku z działaniami 8 wojennymi lub mającymi charakter wojennych w okolicznościach innych, niż określo- ne w art. 6, jeżeli osoby te były uznane za inwalidów wojennych w myśl przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy (ust. 1); jeżeli osoba taka uprawnio- na jest z tytułu inwalidztwa do świadczeń o charakterze rentowym z instytucji zagra- nicznej, rentę przysługującą na podstawie ustawy zmniejsza się o 25 % renty mie- sięcznie, niezależnie od zmniejszenia wynikającego z przepisów o zbiegu uprawnień rentowych (ust. 2), przy czym przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do rent ro- dzinnych (ust. 3). Powołany przepis ma charakter przejściowy i dotyczy zachowania prawa do przewidzianej przez przepisy ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych renty inwalidy wojennego przez osoby, które przed wejściem w życie tej ustawy, to jest przed dniem 1 sierpnia 1974 r., zostały uznane za inwalidów wojen- nych w myśl poprzednio obowiązujących przepisów (dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98 oraz ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, Dz.U. Nr 3, poz. 11), pomimo że inwalidztwo to powstało w innych okolicznościach, niż określone w art. 6 ustawy. Prawo do świadczenia rentowego zachowują również osoby uprawnione do renty rodzinnej po takim inwalidzie. Jeżeli osoby takie uprawnione są jednocześnie do świadczenia o charakterze rentowym z instytucji zagranicznej, renta (inwalidzka i rodzinna) przysługująca na podstawie ustawy zawsze podlega zmniejszeniu, o któ- rym mowa w art. 59 ust. 2. Oznacza to, iż przepis art. 59 ustawy w żadnym zakresie nie reguluje prawa do pobierania świadczeń w zbiegu i nie znajduje w sprawie zasto- sowania. Świadczenia z zakresu ubezpieczenia i zaopatrzenia społecznego oraz finan- sowane z budżetu Państwa uposażenie w stanie spoczynku są świadczeniami z za- kresu zabezpieczenia społecznego w szerokim tego słowa znaczeniu. Uposażenie w stanie spoczynku przyznane sędziemu ze względu na wiek „zastępuje” emeryturę przysługującą z ubezpieczenia (zaopatrzenia) społecznego i pełni jej funkcję. W razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecz- nego ogólną regułą jest pobieranie tylko jednego świadczenia niezależnie od tego, czy mają one ubezpieczeniowy czy też zaopatrzeniowy charakter. Dlatego jednocze- sne pobieranie dwóch świadczeń bez ograniczeń bądź z ograniczeniami podlega ścisłej reglamentacji prawnej i wymaga jednoznacznego uregulowania tej kwestii przez ustawodawcę poprzez wprowadzenie w przepisie szczególnym wyjątku od ge- 9 neralnej zasady prawa do korzystania z jednego świadczenia (por. wyroki Sądu Naj- wyższego z dnia 19 listopada 1999 r., II UKN 199/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 129 oraz z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK 292/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 10). W po- wołanym wyżej wyroku z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK 292/03, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż rozwiązania kwestii zbiegu prawa do emerytury z prawem do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym należy poszukiwać w przepisach, na podstawie których prawo do emerytury jest nabywane, czyli w przepisach ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed- nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przepis art. 95 ust. 1 tej ustawy stanowi, że w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zaintere- sowanego. Zgodnie z art. 95 ust. 2 tej ustawy omawiana zasada znajduje również zastosowanie, z uwzględnieniem art. 96, w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury lub renty określonych w ustawie o emeryturach i rentach z prawem do świadczeń przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym osób, o któ- rych mowa w art. 1 ust. 2 (od dnia 1 października 2003 r. - w art. 2 ust. 2) ustawy. W myśl art. 96 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach odrębne przepisy określają prawo pobierania przez jedną osobę zbiegających się świadczeń z tytułu prawa do emerytury oraz prawa do renty inwalidy wojennego i wojskowego, którego niezdol- ność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową. Podkreślając nie całkiem wyraźne i jednoznaczne, a w każdym razie bardzo niestaranne sformułowanie art. 95 ust. 2 ustawy, Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż zawarta w art. 95 ust. 1 zasa- da pobierania jednego świadczenia dotyczy również zbiegu prawa do emerytury lub renty określonych w ustawie z prawem do świadczeń przewidzianych w odrębnych przepisach z zakresu zabezpieczenia społecznego, niezależnie od ich ubezpiecze- niowego czy też zaopatrzeniowego charakteru, z wyjątkami wskazanymi w art. 96. Skoro zatem sytuacja osoby pobierającej rentę rodzinną po inwalidzie wojennym nie mieści się w wyliczeniu zawartym w art. 96, przeto w razie zbiegu uprawnień do eme- rytury oraz do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym, przysługuje tylko jedno świad- czenie - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Nieuzasadniony jest zarzut skarżącej, iż przepisy art. 95 i 96 ustawy o emery- turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie znajdują zastosowania do świadczeń przysługujących na podstawie ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojen- nych i wojskowych. Twierdzenie to skarżąca wyprowadza z treści art. 64 ostatnio 10 powołanej ustawy w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1999 r., który wśród przepisów znajdujących zastosowanie w sprawach nieuregulowanych w usta- wie nie wymienia art. 95 i 96 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych. Takie wzajemne odesłanie byłoby bezprzedmiotowe, skoro kwe- stia uprawnień do pobierania omawianych świadczeń w razie zbiegu prawa do nich została - z mocy art. 95 ust. 2 tej ustawy - uregulowana w przepisach odrębnych, określonych w jej art. 96, w tym przypadku w art. 54 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Nie budzi również wątpliwości, iż przepis art. 96 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odsyła do regulacji określającej pobieranie świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury z ubezpieczenia (zaopatrzenia) społecznego z prawem do renty inwalidy wojennego lub wojskowego, którego niezdolność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową, co z kolei wskazuje jednoznacznie na art. 54 ust. 1 ustawy o za- opatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Oznacza to, iż ustawodawca nie przewidział uprawnienia do pobierania dwóch świadczeń w całości lub w określonej części w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury z prawem do renty rodzin- nej po inwalidzie wojennym. Jest to konsekwencją wprowadzenia z dniem 15 listopa- da 1991 r. przez ustawę z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 405 ze zm.) nowego brzmienia art. 54 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, zgodnie z którym możliwość korzystania zarówno z przewi- dzianego w niej świadczenia rentowego jak i świadczenia o charakterze emerytalnym (w tym również uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek) ustawodawca ograniczył jedynie do przypadku inwalidy wojennego i wojskowego stanowiąc, iż w takiej sytuacji wypłaca się jedno z tych świadczeń w całości, a drugie w połowie (art. 54 ust. 1, 2 i 2a), nie zaś - jak dotychczas - oba świadczenia w pełnej wysokości. Jednocześnie nie zachowano takiej możliwości w przypadku osoby uprawnionej do renty rodzinnej po takim inwalidzie. Taka intencja ustawodawcy wy- nika zresztą z przytoczonego przez skarżącą w skardze kasacyjnej [...] uzasadnienia projektu zmian odnoszących się do przepisów o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych (druk sejmowy nr 1069 z dnia 5 września 1991 r.), w którym stwierdzo- no, iż „odstępstwo od generalnej zasady, przyjętej w powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, wypłaty tylko jednego świadczenia proponuje się uczynić tylko w sto- sunku do inwalidów wojennych przyznając im prawo do pobierania półtora świadcze- 11 nia, to jest pełnej emerytury i połowy inwalidzkiej renty wojennej”. Zasada prawa do pobierania tylko jednego świadczenia z zakresu zabezpieczenia społecznego (z podobnymi wyjątkami od tej reguły) została do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przejęta z art. 69 i 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Przepisy te również nie były wymieniane przez art. 64 ustawy o zaopatrze- niu inwalidów wojennych i wojskowych w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 1999 r. wśród przepisów znajdujących zastosowanie w sprawach nie uregulowanych w ustawie, chociaż art. 70 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu pracowników i ich rodzin obejmował zbieg prawa do emerytury z prawem do renty rodzinnej przysługującej po uprawnionym do renty z tytułu inwalidztwa wojennego. Znajdowało to swoje uzasad- nienie w obowiązującej do dnia 14 listopada 1991 r. regulacji zawartej w art. 54 ust. 5 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, przewidującej wypłatę takiej osobie renty rodzinnej powiększonej o 25 % emerytury albo emerytury powięk- szonej o 25 % renty rodzinnej. Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona także w przypadku podzielenia poglądu skarżącej, iż przepis art. 95 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych nie znajduje w sprawie zastosowania, albowiem dotyczy wy- łącznie zbiegu prawa do emerytury lub renty określonych w ustawie z prawem do świadczeń przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym osób enume- ratywnie wymienionych w art. 1 ust. 2 (obecnie 2 ust. 2) tej ustawy, wśród których nie wskazano osób uprawnionych do świadczeń przewidzianych w ustawie o zaopatrze- niu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Należy mieć na uwadze, iż ostatnio powołana ustawa nie jest aktem prawnym dotyczącym ubezpieczenia spo- łecznego ani też zaopatrzenia emerytalnego w ścisłym tego słowa znaczeniu, albo- wiem reguluje należące do zabezpieczenia społecznego kwestie zaopatrzenia osób będących inwalidami wojennymi lub wojskowymi oraz ich rodzin niezależnie od ja- kiegokolwiek okresu składkowego oraz nieskładkowego (por. powołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1999 r., II UKN 199/99). Tym samym wska- zane przepisy należy rozumieć w ten sposób, że w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury lub renty z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych z prawem do świadczeń o takim charakterze przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym osób wskazanych w art. 95 ust. 2, przysłu- guje prawo do wypłaty jednego świadczenia - wyższego lub wybranego przez zainte- 12 resowanego. Natomiast w sytuacji, w której nastąpi zbieg prawa do świadczenia emerytalnego z powołanej ustawy (a w przypadku osób, o których mowa w art. 95 ust. 2 również świadczenia o takim charakterze przewidzianego w przepisach o za- opatrzeniu emerytalnym tych osób) z mającymi charakter ubezpieczeniowy lub za- opatrzeniowy świadczeniami rentowymi przysługującymi na podstawie odrębnych (innych) przepisów, prawo do ich pobierania określają wyłącznie te odrębne przepisy, wymienione w art. 96 ustawy. Nie budzi wątpliwości, iż nie przewidują one możliwo- ści pobierania w zbiegu zarówno emerytury, jak i renty rodzinnej po inwalidzie wo- jennym. Przepisów art. 95 i 96 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych nie można zastosować wprost do uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek. Pomimo że uposażenie to - na co wskazuje skar- żąca - zastępuje emeryturę i stanowi jej odpowiednik, nie jest świadczeniem z ubez- pieczenia bądź zaopatrzenia społecznego. Uposażenie w stanie spoczynku jest na- tomiast świadczeniem z szeroko pojętego zabezpieczenia społecznego, podobnie jak świadczenia przewidziane w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojsko- wych (por. powołany wyżej wyrok z dnia 19 listopada 1999 r., II UKN 199/99). Do pobierania świadczeń z tytułu zbiegających się uprawnień w sferze zabezpieczenia społecznego nie wystarczy samo „milczenie” ustawodawcy i wobec ogólnej reguły prawa do korzystania z jednego świadczenia, konieczny jest wyjątek wprowadzony w przepisie szczególnym (por. wskazany wcześniej wyrok z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK 292/03). Przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) nie regulują kwestii wypłaty świadczeń w razie zbiegu prawa do uposażenia w stanie spoczynku z prawem do renty inwalidy wojennego oraz do renty rodzinnej po takim inwalidzie, natomiast regulację w tym zakresie zawiera art. 54 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Przepis ten przewiduje, że w zbiegu z emeryturą lub uposażeniem w stanie spoczyn- ku przyznanym ze względu na wiek może być równocześnie wypłacana wyłącznie renta inwalidy wojennego, przy czym jedno z tych świadczeń może być wypłacane w całości, a drugie w połowie. Brak regulacji prawnej przewidującej prawo do pobierania świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury lub uposażenia w stanie spoczynku przy- znanego ze względu na wiek oraz zaopatrzeniowej renty rodzinnej po inwalidzie wo- jennym nie pozwala na przyjęcie, że osoba ta może z obu tych świadczeń korzystać 13 bez ograniczeń lub w ograniczonym zakresie. W konsekwencji sędziemu uprawnio- nemu do uposażenia w stanie spoczynku przyznanego ze względu na wiek oraz do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym nie przysługuje prawo do wypłaty obu tych świadczeń na podstawie art. 54 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 54 ust. 2a ustawy o za- opatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================