I PKN 617/99

uzasadnienie. Przewodniczący SSN Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, rozpoznaniu w dniu 9 maja 2000 r. sprawy z powództwa Krzysztofa S., Barbary Ł., Janusza B., Pawła W. przeciwko K. Bankowi PBI Spółce Akcyjnej w W. o odszkodowanie i odprawę, na skutek kasacji powodów Krzysztofa S. i Barbary Ł. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 kwietnia 1999 r. [...] o d d a l i ł kasacje i zasądził na rzecz strony pozwanej po 500 zł od każdego z powodów tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powodowie Barbara Ł. oraz Krzysztof S. wnieśli kasacje od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 kwietnia 1999 r. [...], którym Sąd ten zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 29 września 1998 r. [...]. Powodowie Barbara Ł. i Krzysztof S. (a także Janusz B. i Paweł W.) wnieśli o zasądzenie na ich rzecz od pozwanego K. Banku PBI SA w W. odszkodowań na podstawie umowy z dnia 21 kwietnia 1997 r. zawartej pomiędzy Narodowym Ban- kiem Polskim a K. Bankiem SA Krzysztof S. domagał się odszkodowania w wyso- 2 kości 14-krotnego wynagrodzenia, tj. kwoty 107.800 zł, a Barbara Ł. w wysokości 13- krotnego wynagrodzenia, tj. kwoty 67.340 zł. Nadto powodowie domagali się zasą- dzenia od pozwanego Banku odpraw pieniężnych na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zasądził na rzecz powodów odprawy pieniężne z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. W zakresie odszkodowań z tytułu rozwiązania umów o pracę, co do których roszczenie oparte było na postanowieniu art. 12 ust. 2 umowy notarialnej z dnia 21 kwietnia 1997 r. wykluczającym w stosunku do pracowników P. Banku I. SA Spółki Akcyjnej zmianę na ich niekorzyść warunków pracy (przez okres osiemnastu miesię- cy), Sąd pierwszej instancji powództwa oddalił. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych stwierdził, że - niezależnie od terminu rozwiązania umów o pracę w trybie poro- zumienia stron i wykazanej przez pracowników inicjatywy zmiany pracodawcy - przy- czyną rozwiązania tych umów były zmiany organizacyjne (połączenie dwóch spółek akcyjnych stanowiących własność jednej z nich - Polskiego Banku I. i K. Banku w Spółkę Akcyjną K. Bank Polski Bank I.) oraz zmniejszenia zatrudnienia w Departa- mencie Prawnym owej Spółki Akcyjnej w porównaniu do zatrudnienia w odpowied- nich jednostkach organizacyjnych obu połączonych spółek akcyjnych. Zdaniem tego Sądu gwarancje socjalne wynikające z umowy notarialnej z dnia 21 kwietnia 1997 r. sprowadzały się do uprawnień natury odszkodowawczej, a nie polegały na prawie do pracy i w tych warunkach zaniepokojenie powodów co do dalszego zatrudnienia i warunków tego zatrudnienia w pełni uzasadniało ich działania, mające na celu uzys- kanie nowego zatrudnienia u innego pracodawcy. To, że po zgłoszeniu wniosku reje- stracyjnego pozostałym pracownikom jednostki organizacyjnej, w której pracowali powodowie, wypowiedziano umowy o pracę i rozwiązano te umowy w trybie porozu- mienia stron oraz że nie nastąpiło zwiększenie stanu zatrudnienia w odpowiedniej jednostce organizacyjnej pozwanej Spółki Akcyjnej, świadczy o tym, że powodowie w nowej strukturze organizacyjnej nie uzyskaliby zatrudnienia z datą rejestracji tej Spółki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, propozycje pracy w pozwanej Spółce doty- czące Krzysztofa S. miały charakter wstępny i niezobowiązujący, nie gwarantowały dalszego zatrudnienia. Co do roszczeń odszkodowawczych Sąd ten stwierdził, że powodowie wystąpili z inicjatywą rozwiązania umów o pracę. Pracodawca, wyrażając 3 zgodę na rozwiązanie tych umów, i to w trybie porozumienia stron, nie pogorszył ich warunków wynikających z umów o pracę. Nie spowodował własnym działaniem pod- jętym z własnej woli szkody i dlatego też nie może ponosić odpowiedzialności za utratę przez powodów prawa do odszkodowania. Wyrok zaskarżyły obie strony (w tym Barbara Ł. i Krzysztof S.). Sąd drugiej instancji apelacje powodów uznał za bezzasadne, stwierdzając, że wobec treści akt osobowych i ustaleń faktycznych Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych bezsporne jest w sprawie, że umowy o pracę wiążące powodów z Polskim Bankiem I. SA zostały rozwiązane w trybie porozumienia stron z wyłącznej inicjatywy pracowników, przy czym w przypadku Krzysztofa S. dodatkowo w trybie porozu- mienia zakładów pracy, a w przypadku Barbary Ł. przy zmianie terminu rozwiązania umowy o pracę na wniosek powódki. W kwestii podnoszonego przez powodów za- rzutu naruszenia art. 231 § 3 KP Sąd Apelacyjny podkreślił, że Polski Bank I. SA do daty zawarcia umowy notarialnej (21 kwietnia 1997 r.) był własnością Skarbu Pańs- twa. Umową notarialną z tej daty Narodowy Bank Polski sprzedał 100% akcji tej Spółki K. Bankowi SA. Umowa ta, z uwagi na interesy finansowe obu jej stron, zawie- rała klauzulę poufności, co jest w pełni zrozumiałe. Istotna część tej umowy dotyczą- ca pracowników PBI SA została przekazana pracownikom tej Spółki w sposób w niej przyjęty. Wszyscy zatem pracownicy, w tym i powodowie, byli powiadomieni o gwa- rancjach pracowniczych zawartych w art. 12 ust. 2 umowy z 21 kwietnia 1997 r. Sprzedaż akcji spółki akcyjnej nie stanowi zmiany organizacyjnej po stronie praco- dawcy w rozumieniu art. 231 § 3 KP. Spółka Akcyjna Polski Bank I. nadal funkcjono- wała jako osoba prawna w rozumieniu przepisów Kodeksu handlowego i jako praco- dawca w rozumieniu kodeksu pracy. Zmiana właściciela akcji powodowała zmianę wyłącznie w stosunkach własnościowych. Taka zmiana własnościowa nie spowodo- wała zmian w stosunkach pracy. W przypadku pracowników Spółki Akcyjnej pracow- nicy uzyskali dodatkowe gwarancje dotyczące warunków pracy i stabilności stosun- ków pracy. Niewątpliwie z datą zawarcia tej umowy nie zachodziła potrzeba powia- domienia pracowników (w trybie art. 231 § 3 KP) o zmianie właściciela pakietu akcji. Pracownicy, w tym i powodowie, zostali w należyty sposób powiadomieni o gwaran- cjach pracowniczych wynikających z zawartej umowy notarialnej. Jak wynika zarów- no z treści tej umowy, jak i pisma powiadamiającego pracowników o dodatkowych gwarancjach pracowniczych, nabywca akcji K. Bank SA, jak i zbywający akcje Na- rodowy Bank Polski, z góry zakładały możliwość wchłonięcia Spółki PBI SA przez K. 4 Bank SA, tj. połączenie tych dwóch banków, w których większość udziałów stała się własnością K. Banku SA Spółki podjęły decyzję o połączeniu się na walnych zgro- madzeniach akcjonariuszy, które miały miejsce w dniu 17 i 18 lipca 1997 r. Zgodnie z tymi uchwałami, z uwagi na konieczność sporządzenia bilansu na dzień 30 czerwca 1997 r. oraz konieczność dokonania nowej rejestracji Spółki w rejestrze handlowym, został określony odpowiedni termin dokonania tej czynności (do 30 listopada 1997 r.). Jest zrozumiałe, że termin ten nie mógł być określony w sposób ścisły, gdyż za- równo termin sporządzenia bilansu jak i samej rejestracji nie był zależny od walnych zgromadzeń akcjonariuszy. Rejestracja nowej Spółki – Spółki Akcyjnej K. Bank PBI (strony pozwanej) – nastąpiła w dniu 29 września 1997 r., zaś wniosek o rejestrację w sądzie złożony został w dniu 3 września 1997 r. Zatem zmiana organizacyjna zos- tała dokonana z dniem 29 września 1997 r. Pracodawca zgodnie z art. 231 KP we wrześniu 1997 r. powiadomił pracowników o zmianie organizacyjnej, z tym że doty- czyło to pracowników, z którymi stosunek pracy trwał i nie był rozwiązany, a więc nie dotyczyło to powodów. Wcześniejsze zastosowanie art. 231 § 3 KP (przed 17 lub 18 lipca 1997 r.), jak też przed złożeniem wniosku o rejestrację, z natury rzeczy byłoby działaniem przedwczesnym. Przy gwarancjach pracowniczych dotyczących odpraw z ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., jak i gwarancji wynikającej z art. 12 ust. 2 umowy notarialnej, takie zastosowanie art. 231 § 3 KP nie służyłoby ochronie praw pracowni- czych, mogłoby w sposób ewidentny uniemożliwić wprost reorganizację „banków”. W sytuacji, w której zdecydowana większość pracowników PBI SA została przejęta przez nowego pracodawcę na dotychczasowych i niepogorszonych warunkach pracy (zgodnie z umową z dnia 21 kwietnia 1997 r.), działanie pracodawcy było w pełni zgodne z prawem. Jak wynika z zeznań świadków i co zostało stwierdzone i ustalone przez Sąd pierwszej instancji, w lipcu rozpoczęły się faktyczne prace organizacyjne nad połączeniem banków, a ich realizacja nastąpiła w drugiej połowie września 1997 r. Z natury rzeczy do czasu ukształtowania nowej struktury organizacyjnej dotyczącej stanowisk pracy, rozmowy, które prowadzone były w okresie maja i lipca, miały cha- rakter wstępny. Dotyczy to w szczególności rozmów przeprowadzonych przez powo- da Krzysztofa S. Sytuację pracowników Departamentu Prawnego PBI skomplikowały niewątpliwie dwie ważne okoliczności: 1. choroba dyrektora departamentu K. Bank SA w lipcu 1997 r. oraz 2. decyzja podjęta przez powoda Krzysztofa S., będącego dyrektorem departamentu w PBI, o zmianie pracodawcy. Aczkolwiek okoliczność ta w pełni została udowodniona i wyjaśniona przez Sąd pierwszej instancji, jednak nie 5 uwzględnił on tych faktów i ich znaczenia dla oceny uprawnień powodów do odpraw pieniężnych. „Brak wspólnych działań tych osób w kształtowaniu nowej struktury ob- sługi prawnej utrudniał niewątpliwie spóźnione działania dyrektora tych służb w K. Banku SA i w efekcie spowodował brak zwiększenia obsady etatowej w tej jednostce organizacyjnej nowej struktury”. „To powodowie wyłącznie wskutek własnych działań i własnej inicjatywy rozwiązali umowy o pracę na własny wniosek”. Kwestia dotyczą- ca tego, czy powodowie będą zatrudnieni, czy też nie w nowej strukturze organiza- cyjnej decydowana była w gruncie rzeczy nie w lipcu, czy też sierpniu 1997 r., lecz w drugiej połowie września. W ocenie Sądu Apelacyjnego, zasadnie te właśnie okolicz- ności podnosi apelacja strony pozwanej. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. oraz art. 8 i 10 odprawy pieniężne „przysługują pracownikom zwalnianym z przyczyn dotyczących zakładu pracy w sytuacji, gdy zwolnienia te stanowią koniecz- ność po stronie zakładu pracy”. Takiej konieczności po stronie zakładu pracy nie było ani w lipcu, ani też w sierpniu 1997 r. Nie można także stwierdzić, że taka koniecz- ność zaistniałaby z dniem 29 września 1997 r. (1 października 1997 r.). To, że z tym dniem nie nastąpiło zwiększenie zatrudnienia w jednostce organizacyjnej obsługi prawnej w nowej Spółce, wbrew temu, co przyjął Sąd pierwszej instancji, nie ozna- cza, że takich potrzeb zatrudnienia obiektywnie nie było oraz, że z powodami doszło- by do rozwiązania umów o pracę. Potwierdza to projekt sporządzony przez dyrektora pozwanego K. Banku SA, który przewidywał zwiększenie zatrudnienia i to nawet dwukrotnie. Na ile odstąpienie od tego projektu spowodowane było decyzjami powo- dów dotyczącymi rozwiązania umów o pracę nie jest obecnie możliwe do ustalenia, jest to bowiem kwestia badania przydatności zawodowej pracowników w ich ówczes- nym miejscu pracy i przydatności do nowych zadań w nowej strukturze. Ze wspom- nianego projektu wynika, że ocena ta byłaby dla pracowników pozytywna, a zatem, że to decyzja powodów o rozwiązaniu umów o pracę wpłynęła na zmianę koncepcji w tworzeniu nowej struktury obsługi prawnej. Trafnie Sąd pierwszej instancji, doko- nując oceny uprawnień powodów do odpraw pieniężnych, powołał się na orzecznic- two Sądu Najwyższego, „błędnie jednakże zastosował tam wyrażony pogląd prawny do sytuacji, w której zwolnienie z pracy po stronie zakładu pracy nie nastąpiłoby”. Pracodawca, mając świadomość „obciążenia tych zwolnień odszkodowaniami i od- prawami, nie podejmował i nie miał zamiaru podejmować tych zwolnień, a wynika to wprost z zestawienia złożonego przez pracodawcę dotyczącego przyczyn zwolnień z pracy w okresie od lipca do października 1997 r.” Powodowie nie byli w jakimkolwiek 6 stopniu zagrożeni rozwiązaniem umów o pracę (do połowy września 1997 r.), „a i po tym terminie co do istnienia takiego zagrożenia można wyłącznie domniemywać w sytuacji, w której w przypadku powodów istnieją też podstawy do domniemań fak- tycznych w przeciwnym kierunku”. W obu skargach kasacyjnych wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony tylko w części oddalającej roszczenia powodów o zasądzenie odprawy przewidzianej w ustawie z 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych. Zarzucono w nich naru- szenie art. 8 w związku z art. 1 ust. 1 oraz art. 11 tej ustawy „poprzez przyjęcie, iż prawo do odprawy nie przysługuje ponieważ w terminie złożenia wniosku o rozwią- zanie stosunku pracy na podstawie porozumienia stron po stronie pozwanego za- kładu pracy brak było przyczyn wskazanych w art. 1 ustawy”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skargi kasacyjne powodów nie mają usprawiedliwionych podstaw i w następ- stwie tego nie zostały uwzględnione. Zarzuty kasacyjne (podstawa kasacji) polegają jedynie na zakwestionowaniu zaskarżonego wyroku w płaszczyźnie jego materialno- prawnej prawidłowości. Brak jest natomiast wskazania jako podstawy kasacji naru- szenia prawa procesowego (które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy – art. 3931 pkt 2 KPC). Oznacza to, z jednej strony, że przy rozstrzyganiu sprawy przez Sąd Najwyższy miarodajne są ustalenia faktyczne, które stały się podstawą zaskar- żonego wyroku, w postępowaniu kasacyjnym sprawa jest bowiem rozpoznawana w granicach kasacji (art. 39311 KPC), które w szczególności wyznaczone są przez jej podstawy i ich uzasadnienie (art. 3933 KPC), a z drugiej strony, prowadzi to do wnio- sku, że bezprzedmiotowe są wywody uzasadnienia kasacji w tej części, w której wy- wodzi się, że Sąd Apelacyjny popełnił błędy dokonując określonych ustaleń faktycz- nych. Inaczej mówiąc, uzasadnienie w tej części nie jest skorelowane z zarzutami stanowiącymi podstawę kasacji i wobec tego zastrzeżenia zawarte w uzasadnieniu kasacji, które kwestionują ustalenia faktyczne Sądu Apelacyjnego nie mogły zostać wzięte pod uwagę przez Sąd Najwyższy. W świetle zaś ustaleń faktycznych tego Sądu dokonana przezeń subsumcja stanu faktycznego sprawy, polegająca na stwierdzeniu, że art. 8 w związku z art. 1 ust. 1 i art. 11 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych, stanu tego nie obejmuje i nie ma do niego zastosowania (subsumcja negatywna), jest w ocenie Sąd Najwyższego prawidłowa. Powodowie 7 bowiem nie zostali zwolnieni z pracy przez stronę pozwaną z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 tej ustawy; rozwiązanie ich stosunków pracy nastąpiło z ich inicjatywy w drodze porozumienia stron, przy czym według ustaleń Sądu Apelacyjnego w chwili rozwiązywania umów nie istniały jeszcze okoliczności wskazane w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, a jednocześnie nic nie wskazuje na to, że ich pra- codawca miał zamiar rozwiązać z nimi stosunki pracy w związku z planowanymi w przyszłości zmianami organizacyjnymi (połączeniem banków). Jeżeli zmiany organi- zacyjne jeszcze nie następują, choć mogą być przewidywane czy planowane w przy- szłości, to trudno uważać, że rozwiązanie stosunku pracy następuje z powodu tych zmian, zmiany te muszą być bowiem rzeczywiste (realne), a nie jedynie przewidywa- ne czy planowane, choć oczywiście możliwość czy nawet realność ich nastąpienia w dalszej lub bliższej przyszłości może być źródłem niepewności pracowników co do ich przyszłych losów. Ta jednakże okoliczność nie może mieć znaczenia dla pojmo- wania przyczyn z art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych jako motywu zwol- nienia pracownika z pracy. Dopóki przyczyny organizacyjne, ekonomiczne, produk- cyjne czy technologiczne nie wystąpią w rzeczywistości, a są jedynie prognozowane, dopóty nie ma podstaw, by twierdzić, że zwolnienie z pracy następuje z tych przy- czyn. Zdaniem kasacji, dokonując wykładni art. 8 w związku z art. 1 ust. 1 oraz art. 11 ustawy o zwolnieniach grupowych, nie można dopatrzyć się racjonalnych powo- dów, dla których identyczne wymagania dotyczące istnienia określonych przyczyn należy stawiać gdy stanowią one podstawę rozwiązania stosunku pracy na mocy po- rozumienia stron oraz w drodze jego wypowiedzenia. Według kasacji „nie ma pods- taw, przeczy temu choćby wykładnia językowa art. 8 ustawy, dla których można by wykluczyć rozwiązanie stosunku pracy na mocy porozumienia stron z przyczyn, które mają zaistnieć dopiero w terminie późniejszym”. Pogląd ten - zdaniem Sądu Najwyż- szego - nie zasługuje na akceptację. Oznaczałby on między innymi, że w aspekcie prawa do odprawy z art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych w lepszej sytuacji zna- leźliby się pracownicy, których stosunki pracy zostały rozwiązane w drodze porozu- mienia stron, w związku z przewidywanymi dopiero w przyszłości zmianami organi- zacyjnymi, niż pracownicy, którym wypowiedziano umowę o pracę, gdyż gdy zmiany te nie są jeszcze dokonywane, to nie sposób przyjąć, że przyczyną wypowiedzenia są właśnie te zmiany (planowane ale w chwili wypowiedzenia „nierzeczywiste”). Zda- rza się nieraz, że przewidywane zmiany stanowią dla pracodawcy także pewien do- datkowy motyw dla wypowiedzenia umowy o pracę, ale nie oznacza to, że można 8 uważać, iż rozwiązanie w takim wypadku następuje z przyczyn z art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych (bo przyczyn tych jeszcze nie ma), a ponadto trudno w takiej sytuacji – nawet przyjmując odmienne założenie – mówić o spełnieniu wyma- gania przewidzianego w art. 10 ust. 1 tej ustawy (łączonego z powstaniem prawa do odprawy z jej art. 8), tj. że przyczyny te mogłyby być uznane za stanowiące wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. Na uwadze należy także mieć to, że regulacja z art. 11 ustawy o zwolnieniach grupowych ma charakter wyjątku od re- guły i nie powinna być wykładana w sposób rozszerzający. Ustawa o zwolnieniach grupowych zasadniczo ma bowiem na celu uregulowanie sytuacji, w których zacho- dzi konieczność rozwiązania przez pracodawcę stosunków pracy (w drodze wypo- wiedzenia umowy o pracę), natomiast na zasadzie wyjątku jej przepisy stosuje się także (odpowiednio) w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w jej art. 1 ust. 1 i 2 na mocy porozumienia stron. Z art. 11 ustawy o zwolnieniach gru- powych wynika przy tym, że idzie o rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn określo- nych w jej art. 1 ust. 1 i 2 na mocy porozumienia stron, a więc gdy te przyczyny ist- nieją i są motywem rozwiązania stosunku pracy, a nie gdy jeszcze one nie wystąpiły, choć są przewidywane i prawdopodobne. Z redakcji art. 11 ustawy o zwolnieniach grupowych wynika, że zwrot o „odpowiednim stosowaniu przepisów ustawy” nie obejmuje tego, że „rozwiązanie stosunku pracy ma nastąpić z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 i 2 na mocy porozumienia stron”. To zaś oznacza – inaczej niż suge- ruje się to w kasacjach – że sposób pojmowania tych przyczyn, ich istnienia (chwili wystąpienia) i powiązania z rozwiązaniem stosunku pracy nie może być inny w przy- padku, gdy w rachubę wchodzi wypowiedzenie stosunku pracy, a inny gdy idzie o porozumienie stron (umowę rozwiązującą stosunek pracy). Porozumieniem stron, o którym mowa w art. 11 ustawy o zwolnieniach grupowych, jest więc tylko takie poro- zumienie, które rozwiązuje stosunek pracy z przyczyn określonych w jej art. 1 ust. 1 i 2, tj. gdy przyczyny te już istnieją w chwili zawierania porozumienia i stanowią jego uzasadnienie (motyw), nie zaś gdy jedynie przewiduje się ich wystąpienie w przysz- łości (np. gdy strony zawierają porozumienia przewidując, że w przyszłości dojdzie do ogłoszenia upadłości pracodawcy). Mając na uwadze powyżej przedstawione racje Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================