II UKN 260/99

Wyrok z dnia 15 grudnia 1999 r. II UKN 260/99 Przepis art. 40 KC nie może być podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania powstałe po likwidacji przedsiębiorstwa państwowe- go, chociaż Rada Ministrów nie wykonała ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Dopuszczalna jest natomiast umowa przejęcia przez Skarb Państwa pracowniczych roszczeń związanych z chorobami zawodowymi spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w zli- kwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Tyszel, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku Władysławy H. przeciwko 1. Skarbowi Państwa – Wojewodzie T., 2. „E.” [...] Spółce z o.o. w S. 3. Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa o odszkodowanie, na skutek kasacji pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 grudnia 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Powódka Władysława H. w ostatecznie sprecyzowanym żądaniu wniosła o zasądzenie od pozwanych Skarbu Państwa – Wojewody T. oraz „E.” [...] Spółki z o.o. w S. kwoty 18.674,00 zł tytułem jednorazowego odszkodowania w związku ze śmier- cią męża Franciszka H. na skutek choroby zawodowej [...]. Pozwany Skarb Państwa – Wojewoda T. wniósł o oddalenie powództwa za- rzucając, brak po swojej stronie legitymacji biernej, ponieważ zgodnie z treścią art. 40 § 1 KC Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania przedsię- biorstw państwowych. W toku postępowania podniesiony został zarzut, że mienie 2 zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Materiałów Izolacyjno-Budowlanych „I.” w S. sta- nowiące następnie udział w spółce „E.” zostało przejęte przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu Państwa, który jest legitymowany biernie do występowania w spra- wie. Wezwany do udziału w sprawie Minister Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie powództwa z braku podstaw prawnych do uwzględnienia roszczenia powódki. Strona pozwana „E.” [...] Spółka z o.o. wniosła o oddalenie powództwa w sto- sunku do niej i zarzuciła, iż nie jest następcą prawnym zlikwidowanego przedsiębior- stwa „I.”, w którym był zatrudniony mąż powódki. Wyrokiem z dnia 10 marca 1998 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Krakowie uwzględnił powództwo w całości, zasądzając na rzecz powódki od strony pozwanej Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa kwotę 23.541,20 zł z ustawowymi odsetkami od daty wyroku i oddalił powództwo w stosun- ku do pozostałych pozwanych, znosząc wzajemnie koszty postępowania. Sąd Wojewódzki ustalił, że mąż powódki Franciszek H. był zatrudniony od 1959 r. do 1983 r. w Przedsiębiorstwie Materiałów Budowlanych „I.” w S. i w okresie pracy w tym Przedsiębiorstwie był narażony na działanie azbestu. Od kwietnia 1983 r. pobierał rentę inwalidzką II grupy z ogólnego stanu zdrowia [...]. Na wniosek Poradni w T. – Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny decyzją z dnia 21 października 1996 r. ustalił u Franciszka H. istnienie w chwili śmierci cho- roby zawodowej [...]. Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacyjnych i Budowlanych „I.” w S. zostało postawione, zarządzeniem Wojewody T. [...] z dnia 12 września 1991 r., w stan likwidacji na podstawie przepisu art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298), a jego mienie przejęte przez Skarb Państwa – Wojewodę T. zostało wniesione jako aport do poz- wanej spółki „E.”, w której Skarb Państwa stał się udziałowcem. W dniu 9 kwietnia 1997 r. udziały Skarbu Państwa w tej spółce zostały przekazane Ministrowi Skarbu Państwa. Uznając, że roszczenie powódki znajduje uzasadnienie w przepisie art. 12 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) - Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że zobowiązanym do zapłaty odszkodowania jest po myśli art. 40 § 2 KC Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa. Sąd Wojewódzki dokonał analizy stanu prawnego i stwierdził, że w trakcie lik- 3 widacji Przedsiębiorstwa „I.” w trybie powołanej wyżej ustawy o prywatyzacji przed- siębiorstw państwowych nie zostały określone zasady przejmowania zobowiązań zlikwidowanego przedsiębiorstwa przez podmioty, które dokonywały przejęcia mie- nia. Mimo delegacji zawartej w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.) Rada Ministrów nie wydała stosownego aktu wykonawczego, w którym określo- ne zostałyby rodzaje roszczeń pracowniczych gwarantowanych przez Państwo. Przepis art. 25 ust. 1 powołanej ustawy o przedsiębiorstwach państwowych został uchylony przepisem art. 13 pkt 10 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zmianie niektó- rych ustaw normujących funkcjonowanie gospodarki i administracji publicznej (Dz.U. Nr 106, poz. 496) wobec czego na skutek bezczynności organów władzy powstała luka w prawie. Lukę tę należało wypełnić treścią innych aktów prawnych określają- cych gwarantowane świadczenia pracownicze i podmioty odpowiedzialne za ich spełnienie. Jako taki akt prawny Sąd Wojewódzki powołał ustawę z dnia 28 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) i stwierdził, że roszczenie powódki winno być zaspokojone niezależnie od sytuacji prawnej powstałej po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nie znajduje uzasadnienia ze względu na istotny interes społeczny jak i obowiązujący stan prawny przyjęcie, że Skarb Państwa, którego aktualnym reprezentantem jest Minister Skarbu Państwa, dokonując likwidacji w pełni wypłacalnego podmiotu gospodarczego, którego mająt- kiem zarządził, i z którego czerpie korzyści nie gwarantował słusznych roszczeń pra- cowniczych i Sąd wywiódł odpowiedzialność Skarbu Państwa z treści art. 40 § 2 KC. W oparciu o ten przepis oraz art. 12 ust. 1 ustawy wypadkowej i przepisy ob- wieszczenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 grudnia 1997 r. w sprawie jednorazowych kwot odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych (M.P. Nr 85, poz. 856) Sąd Wojewódzki zasądził należne powódce odszkodo- wanie, oddalając powództwo w stosunku do pozostałych pozwanych wobec braku legitymacji biernej. Rozpoznając apelację Ministra Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny uzupełnił pos- tępowanie dowodowe, ustalając, że z dniem 11 lutego 1992 r. została zakończona likwidacja Przedsiębiorstwa Materiałów Izolacji Budowlanej „I.” w S. i Przedsiębiors- two to zostało wykreślone z rejestru przedsiębiorstw (postanowienie Sądu Rejono- wego w Tarnowie z dnia 23 kwietnia 1992 r.). Postanowieniem z dnia 10 lutego 1992 4 r. Sąd wpisał do rejestru handlowego nowy podmiot „E.” [...] Spółkę z o.o. powołany umową notarialną z dnia 14 grudnia 1991 r. W umowie tej nie zawarto żadnych pos- tanowień co do odpowiedzialności za zobowiązania związane z wniesionym przez stronę polską wkładem rzeczowym. Kwestia ta została częściowo uregulowana w dodatkowej umowie syndykatowej z dnia 19 grudnia 1991 r., w której postanowiono, że „Strona polska przejmuje wszelkiego rodzaju roszczenia pracowników przejętych przez Spółkę, związane z chorobami zawodowymi, o ile choroby te zostały spowo- dowane wcześniejszym zatrudnieniem w „I.” S. Jako odstępstwo od tej reguły ustala się, że roszczenia wynikające z zachorowań w okresie pierwszego roku gospodar- czego Spółki, jednak w ilości nie przekraczającej pięciu przypadków, będą pokrywa- ne przez Spółkę, aż do momentu ustawowego uregulowania tej kwestii”. Przy tak uzupełnionym stanie faktycznym Sąd oddalił apelację (wyrok z dnia 15 grudnia 1998 r. [...]). Powyższy wyrok zaskarżył kasacją pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 40 § 1 i 2 KC, wniósł o jego zmianę i oddalenie powództwa wobec siebie, bądź też o jego uchylenie i – po uchyleniu również wyroku Sądu pierw- szej instancji – przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoz- nania. Według skarżącego, po prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego w drodze jego likwidacji (art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych) „umyka podmiot odpowiedzialny za zlikwidowanie przedsiębiorstw”, a Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności wobec treści art. 40 § 1 KC – brak odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania przedsiębiorstw państwowych. „Lukę prawną” na tle interpretacji tego przepisu wypełnia – zdaniem skarżącego – uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III CZP 12/98, w myśl której w sytuacji, gdy pracownik zachorował na chorobę zawodową w związku z zatrudnieniem w uspołecznionym zakładzie pracy, a stwierdzenie uszczerbku na zdrowiu nastąpiło w czasie, gdy zakład ten uzyskał status nieuspołecznionego, jed- norazowe odszkodowanie (z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej) przysługuje od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (wskazana uchwała nosi faktycz- nie sygnaturę III ZP 12/98 i została opublikowana w OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 689). 5 Sąd Najwyższy rozpoznając kasację w jej granicach zakreślonych zarzutami rozważył, co następuje: Wobec zarzutu kasacji i na podstawie art. 39315 KPC należy zauważyć, że nie zostało podważone ustalenie co do faktu likwidacji przedsiębiorstwa „I.”, która nie nastąpiła jednak w trybie art. 231 KP co oznacza brak podstaw prawnych do ewentualnego ustalania odpowiedzialności pozwanej „E.” [...] Spółki z o.o. w S. (obecna nazwa Spółki – D.S.). W ocenie Sądu Najwyższego nie jest uzasadnione doszukiwanie się podstawy odpowiedzialności Ministra Skarbu Państwa za następstwa choroby zawodowej pra- cownika, stwierdzonej przez właściwego inspektora sanitarnego w 1996 r. a więc już po zlikwidowaniu (w 1991 r.) przedsiębiorstwa państwowego „I.” w przepisie art. 40 KC – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego. Zasadą wynikającą z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej jest odpowie- dzialność zakładu pracy (pracodawcy) zatrudniającego pracownika w czasie kiedy stwierdzono u niego stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu spowodowany cho- robą zawodową, za skutki tego zachorowania – obowiązek wypłaty jednorazowego odszkodowania. W przypadku, gdy choroba zawodowa została stwierdzona w innym czasie (po ustaniu zatrudnienia) odpowiedzialność ta dotyczy ostatniego pracodaw- cy, w którym występowało narażenie na powstanie lub nawrót choroby zawodowej (art. 32 ust. 2 pkt 2 ustawy). W rozpoznawanej sprawie jest niewątpliwe, że ostatnim zakładem pracy, w którym mąż powódki był narażany na chorobę zawodową (stwierdzoną po jego śmieci) było przedsiębiorstwo „I.”, zlikwidowane w 1991 r. (a więc przed stwierdze- niem choroby zawodowej) w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji przed- siębiorstw państwowych. Mienie tego zlikwidowanego przedsiębiorstwa zostało wnie- sione przez Wojewodę T., będącego jego organem założycielskim, jako wkład do Spółki z o.o. „E.”, a Skarb Państwa przyjął w umowie syndykatowej odpowiedzial- ność za „wszelkiego rodzaju roszczenia pracowników (...) związane z chorobami za- wodowymi, o ile choroby te zostały spowodowane wcześniejszym zatrudnieniem w „I.” S., będąc w związku z tym następcą prawnym pracodawcy odpowiedzialnego za powstanie choroby zawodowej, który przez likwidację utracił byt prawny. To umowne przejęcie przez Skarb Państwa odpowiedzialności z tytułu roszczeń pracowników związanych z chorobami zawodowymi spowodowanymi zatrudnieniem w zlikwido- 6 wanym przedsiębiorstwie państwowym, a ujawnionymi po jego likwidacji, nie jest z ustawą wypadkową sprzeczne, gdy się dodatkowo weźmie pod uwagę, że mienie zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego zostało wniesione do spółki (nieod- płatnie) w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji, co najczęściej wiąże się z przejęciem odpowiedzialności za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa wynikające ze stosunku pracy do wysokości wartości przejętego mienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1995 r., I PRN 18/95 – OSNAPiUS 1995 nr 22, poz. 275). Odpowiedzialność Skarbu Państwa w oparciu o art. 40 § 2 KC dotyczy jedynie zobowiązań powstałych w okresie, gdy przyjmowane nieodpłatnie składniki mienia stanowiły własność danej osoby prawnej, a więc najpóźniej według stanu prawnego z daty przejęcia mienia, zaś w niniejszej sprawie choroba zawodowa rodząca odpo- wiedzialność pracodawcy z ustawy wypadkowej, stwierdzona została pośmiertnie, po upływie pięciu lat od daty utraty bytu prawnego pracodawcy zobowiązanego do wy- płaty jednorazowego odszkodowania należnego uprawnionym członkom rodziny zmarłego pracownika. Odpowiedzialności tej nie rodzi również niewykonanie przez Radę Ministrów ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, zobowiązującej do określenia rodzaju gwarantowanych przez Skarb Państwa roszczeń pracowniczych utrzymujących się lub powstałych po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego oraz zasad ich zaspakajania (nota bene już nieobo- wiązującego w dacie stwierdzenia choroby zawodowej). Bezczynność taka nie może przesądzać o odpowiedzialności Skarbu Państwa za następstwa chorób zawodo- wych. Wszystko to pozwala na stwierdzenie, że art. 40 KC nie może być podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębior- stwa państwowego powstałe po jego likwidacji, podstawą taką zaś w rozpoznawanej sprawie jest umowa syndykatowa zawarta w dniu 19 grudnia 1991 r. Obecny skład Sądu Najwyższego podziela w tej mierze stanowisko i argumentację zawartą w wy- roku tego Sądu z dnia 8 października 1999 r., II UKN 136/99 (jeszcze nieopubliko- wanego). Nie jest uzasadnione również – według obowiązującego stanu prawnego – stanowisko (zawarte w kasacji), iż w takich okolicznościach odpowiedzialność za należne pracownikowi (lub po jego śmierci rodzinie) świadczenia ponosi Zakład Ubezpieczeń Społecznych, co ma wynikać z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1998 r., III ZP 12/98 (OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 689). Uchwała ta odnosi się 7 jedynie do sytuacji, gdy zobowiązany do świadczeń pracodawca istnieje, zmienił się jedynie jego status z uspołecznionego na nieuspołeczniony, nie obejmuje zaś sytua- cji gdy zobowiązany podmiot został faktycznie i prawnie zlikwidowany. W sytuacji więc, gdy zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu, nale- żało orzec jak w sentencji po myśli art. 39312 KPC. ========================================