II UKN 136/99

Wyrok z dnia 8 października1999 r. II UKN 136/99 Umowa przejęcia przez Skarb Państwa pracowniczych roszczeń związa- nych z chorobami zawodowymi spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym, nie jest sprzeczna z przepi- sami ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:Jerzy Kuźniar, Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 października 1999 r. sprawy z po- wództwa Izabeli W. przeciwko 1) Wojewodzie T. 2) „E.” P.-A. Spółka z o.o. w S. 3) Ministrowi Skarbu Państwa o odszkodowanie, na skutek kasacji pozwanego Ministra Skarbu Państwa, od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Krakowie z dnia 12 listopada 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r. oddalił apelację pozwanego Ministra Skarbu Państwa od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Tarnowie z dnia 19 maja 1998 r. [...], zasą- dzającego od tego pozwanego na rzecz powódki Izabeli W. kwotę 15000 zł z usta- wowymi odsetkami tytułem jednorazowego odszkodowania za śmierć męża Mieczys- ława W. zmarłego w następstwie choroby zawodowej. Równocześnie Sąd Rejonowy oddalił powództwo przeciwko Wojewodzie T. i „E.” P.-A. Spółce z o.o. w S. W spra- wie tej ustalono, że mąż powódki w okresie od 3 grudnia 1962 r. do 15 marca 1973 r. był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Materiałów Izolacji Budowlanej „I.” w S. na sta- nowisku holendrowego, na którym był narażony na bezpośrednie szkodliwe działanie 2 pyłu azbestowo-cementowego. W dniu 3 lipca 1996 r. Mieczysław W. został hospita- lizowany z rozpoznaniem śródbłonniaka opłucnej, który spowodował u niego zgon w dniu 12 października 1996 r. Decyzją z dnia 21 lutego 1997 r. Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny w D.T. stwierdził u niego pośmiertnie istnienie choroby zawodo- wej pod postacią śródbłonniaka opłucnej. W dniu 19 grudnia 1991 r. działający w imieniu Skarbu Państwa Wojewoda T., po uprzednim zlikwidowaniu przedsiębiorstwa „I.”, zawarł z austriacką firmą „E.” W.L. H. A.G. umowę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą „E.” P.-A. Spółka z o.o. z siedzibą w S. W wykonaniu zobowiązania objętego umową spółki Wojewoda T., będący organem założycielskim zlikwidowanego przedsiębiorstwa „I.”, przeniósł na własność utworzonej Spółki nieruchomości gruntowe po zlikwidowanym przedsiębiorstwie wraz z budynkami i innymi urządzeniami. W tym samym dniu re- prezentujący Skarb Państwa Wojewoda T. zawarł z firmą „E.” W.L. H. A.G. umowę syndykatową, według której Skarb Państwa przejął wszelkiego rodzaju roszczenia pracowników przejętych przez Spółkę związane z chorobami zawodowymi, które zostały spowodowane wcześniejszym zatrudnieniem w przedsiębiorstwie „I.”. W dniu 9 kwietnia 1997 r. Wojewoda T. przekazał Ministrowi Skarbu Państwa udziały w „E.” P.-A. Spółce z o.o. w S. Na tle takich ustaleń Sądy meriti uznały za niekwestyjne istnienie związku przyczynowego pomiędzy zatrudnieniem Mieczysława W. w zlikwidowanym przed- siębiorstwie „I.” i chorobą zawodową, która doprowadziła do jego zgonu. Sąd drugiej instancji potwierdził trafność przyjęcia przez Sąd Rejonowy odpowiedzialności odsz- kodowawczej Skarbu Państwa za skutki tej choroby zawodowej, dopatrzył się jej podstaw w odpowiednim zastosowaniu art. 40 § 2 KC w związku z art. 25 i 49 ustawy z dnia 15 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Niewykonanie delegacji z art. 25 ustawy o p.p., zo- bowiązującej Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia rodzajów gwa- rantowanych przez Skarb Państwa roszczeń pracowniczych, utrzymujących się lub powstających po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego oraz zasad ich zaspoka- jania nie mogło wpłynąć na uchylenie się Skarbu Państwa od odpowiedzialności odszkodowawczej za następstwa wypadków przy pracy lub chorób zawodowych. Sąd drugiej instancji podkreślił, że jednorazowe odszkodowania z tych tytułów należą do szczególnie chronionych roszczeń z zakresu prawa pracy. W szczególności ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy- 3 płacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm) gwarantuje wypłatę tych świadczeń w pełnej wysokości. W kasacji pozwanego Ministra Skarbu Państwa podniesiono zarzut narusze- nia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 40 § 1 i 2 KC przez przyjęcie odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiors- twa państwowego. Zdaniem skarżącego niedopuszczalne jest usuwanie luki w pra- wie przez odpowiednie stosowanie tych przepisów. Nadto w dacie likwidacji przed- siębiorstwa „I.” nie obowiązywał art. 49 i następne ustawy o p.p., który ogranicza od- powiedzialność Skarbu Państwa tylko do przypadków nieodpłatnego przejęcia mienia po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym i do wartości przejętego mienia. Natomiast po prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego na podstawie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U Nr 51, poz. 298 ze zm.) umyka podmiot odpowiedzialny wobec pracowników zlikwidowanego przedsiębiorstwa, chociaż celowe byłoby rozważenie, czy w sprawie nie miał zastosowania art. 231 § 2 KP. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 39311 KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach ka- sacji, które wytyczają zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej oraz ich uzasadnienie. Ograniczenie kasacji wyłącznie do zarzutu naruszenia prawa materialnego powo- duje, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami przyjętymi za podstawę wydania zaskarżonego wyroku. W konsekwencji miarodajnego ustalenia, że likwidacja przed- siębiorstwa „I.” nie nastąpiła w trybie art. 231 KP nie było podstaw do rozważania wątpliwości skarżącego w zakresie sugerowanej celowości ustalenia odpowiedzial- ności pozwanej „E.” P.-A. Spółki z o.o. z siedzibą w S. W rozpoznawanej sprawie istotnie istnieją wątpliwości co do dopuszczalności wykreowania na podstawie analogii z art. 40 KC odpowiedzialności pozwanego Ministra Skarbu Państwa za następstwa choroby zawodowej pracownika stwierdzo- nej przez właściwego inspektora sanitarnego w dniu 21 lutego 1997 r., tj. po zlikwi- dowaniu w 1991 r. przedsiębiorstwa państwowego „I.”. Zasadą jest, że jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo wskutek śmierci pracownika uspołecznionego zakładu pracy przysługuje od tego zak- ładu pracy, który zatrudniał pracownika w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długo- 4 trwały uszczerbek na zdrowiu. Jeżeli choroba zawodowa została stwierdzona w in- nym czasie - świadczenie takie przysługuje od ostatniego pracodawcy, w którym ta- kie narażenie występowało (art. 32 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadcze- niach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Nie ulega kwestii, że ostatnim zakładem pracy, w którym Mieczysław W. był narażony na powstanie stwierdzonej u niego pośmiertnie choroby zawodowej było przedsiębiorstwo „I.”, które jednakże w dacie stwierdzenia tego schorzenia zawodowego już nie istniało, albowiem w 1991 r. zostało zlikwido- wane w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przed- siębiorstw państwowych (Dz.U Nr 51, poz. 298 ze zm.), a pozostałe po nim mienie zostało wniesione przez Wojewodę T., będącego jego organem założycielskim, jako wkład do „E.” P.-A. Spółki z o.o. z siedzibą w S. W sytuacji utraty bytu prawnego przez pracodawcę odpowiedzialnego za powstanie choroby zawodowej jednorazowe odszkodowanie zostało prawidłowo zasądzone od jego następcy prawnego, jakim był Skarb Państwa, który w tzw. umowie syndykatowej. zobowiązał się względem kontrahenta zagranicznego do przejęcia wszelkiego rodzaju roszczeń pracowników związanych z chorobami zawodowymi, spowodowanymi wcześniejszym zatrud- nieniem w przedsiębiorstwie „I.” w S. Takie umowne przejęcie przez Skarb Państwa pracowniczych roszczeń związanych z chorobami zawodowymi spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym nie sprzeciwia się regulacjom ustawy wypadkowej ani właściwości obowiązku odszko- dowawczego z tytułu następstw chorób zawodowych ujawnionych po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego. Niezależnie od tej umownej podstawy odpowiedzial- ności Skarbu Państwa za pracownicze roszczenia z tytułu następstw chorób zawo- dowych należało mieć na uwadze, że likwidacja przedsiębiorstwa państwowego „I.” w S., polegająca na wniesieniu pozostałego po nim mienia do spółki w trybie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji, polegała na nieodpłatnym przejęciu składników tego mienia na podstawie obowiązujących przepisów, co z reguły wiąże się z przeję- ciem odpowiedzialności na zasadzie art. 40 § 2 KC za zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego wynikające ze stosunku pracy do wysokości wartości przejętego mienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1995 r., I PRN 18/95, OSNAPiUS 1995 nr 22, poz. 275). W rozpoznawanej sprawie istotne trudności w bezpośrednim stosowaniu reguł wynikających z art. 40 KC wynikały jednakże stąd, że pośmiertne stwierdzenie choroby zawodowej, rodzącej odpowiedzialność odszko- 5 dowawczą pracodawcy z ustawy wypadkowej, nastąpiło dopiero po upływie długiego okresu czasu od daty utraty bytu prawnego przez pracodawcę, który byłby ustawowo zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania, a Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność w trybie art. 40 § 2 KC za zobowiązania powstałe jedynie w okre- sie, gdy przejmowane nieodpłatnie składniki mienia stanowiły własność danej osoby prawnej, tj. najpóźniej według stanu prawnego z daty przejęcia mienia. Dla rozwiązania spornej kwestii określenia podmiotu zobowiązanego do wy- płaty jednorazowego odszkodowania z tytułu następstw choroby zawodowej w przy- padku likwidacji uspołecznionego pracodawcy nie miało przesądzającego znaczenia niewykonanie ogólnej ustawowej delegacji z art. 25 ust. 2 ustawy o p.p., zobowiązu- jącej Radę Ministrów do określenia rodzajów gwarantowanych przez Skarb Państwa roszczeń pracowniczych, utrzymujących się lub powstających po likwidacji przedsię- biorstwa państwowego oraz zasad ich zaspokajania, która zresztą w dacie stwier- dzenia choroby zawodowej u Mieczysława W. już nie obowiązywała. Sama w sobie bezczynność w wydaniu aktu wykonawczego do ustawy nie przesądzała samoistnie o tytule odpowiedzialności Skarbu Państwa za następstwa chorób zawodowych w sytuacji, gdy niewykonana delegacja ustawowa nie precyzowała jego odpowiedzial- ności za tego rodzaju roszczenia. Samo domniemanie woli ustawodawcy objęcia obowiązkiem odszkodowawczym Skarbu Państwa pracowniczych roszczeń z tytułu następstw chorób zawodowych nie mogło stanowić o zasadności wykreowania tytułu prawnego takiej odszkodowawczej odpowiedzialności Skarbu Państwa, zwłaszcza za następstwa chorób zawodowych ujawnionych po likwidacji przedsiębiorstwa pańs- twowego. Warto zwrócić uwagę, że ustawowy priorytet, jaki zapewnia takim roszcze- niom ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) podlega istotnym ograniczeniom co do czasu powstania uprawnienia do ustawowo gwarantowanej wypłaty jednorazowego odszkodowania. Prawo do takiego świadczenia powinno bo- wiem powstać w okresie 3 miesięcy poprzedzających dzień wystąpienia niewypłacal- ności pracodawcy albo w okresie poprzedzającym ustanie stosunku pracy przypa- dającym w czasie nie dłuższym niż 9 miesięcy poprzedzających dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub następujących po tym dniu. Takie okoliczności przekreślają dopuszczalność tezy o niejako abstrakcyjnym podłożu przejęcia przez Skarb Państwa odpowiedzialności za wszelkie roszczenia z tytułu następstw chorób zawodowych, a zwłaszcza za te, które powstały po likwidacji przedsiębiorstwa pańs- 6 twowego. Takie podstawy nie wynikają z regulacji zawartych w art. 40 § 1 KC, który wymaga wskazania przepisu szczególnego jako podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa, ani z art. 40 § 2 KC, który ogranicza zakres odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania wynikające z nieodpłatnego przejęcia określonych składni- ków mienia państwowej osoby prawnej do zobowiązań powstałych w okresie, w któ- rym mienie stanowiło własność danej osoby prawnej i do wysokości wartości przeję- tego mienia. Takie uwarunkowania normatywne powodują, że dyspozycje art. 40 KC nie mogą stanowić tytułu prawnego odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowią- zania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego powstałe po dacie jego likwi- dacji. Możliwa jest zatem sytuacja, w której utrata bytu prawnego przez pracodawcę legitymującego się statusem uspołecznionego zakładu pracy w rozumieniu art. 32 ustawy wypadkowej, który byłby potencjalnie zobowiązany do zapłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu następstw choroby zawodowej, jaka ujawniła się po dniu jego likwidacji, powoduje brak podmiotu prawnego zobowiązanego do wypłaty tego świadczenia. Możliwe są zatem przypadki, w których likwidacja pracodawcy posia- dającego status prawny uspołecznionego zakładu pracy w rozumieniu art. 32 ustawy wypadkowej, który byłby zobowiązany do wypłaty jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci pracownika wskutek choroby zawodowej, stwierdzonej po ustaniu bytu prawnego zlikwidowanego pracodawcy, powoduje, że brak jest możliwości i podstaw prawnych do zasądzenia takiego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie taka sytua- cja jednak nie miała miejsce z uwagi na walor prawny umownego zobowiązania się Skarbu Państwa do zaspokajania pracowniczych roszczeń związanych z chorobami zawodowymi, spowodowanymi wcześniejszym zatrudnieniem w przedsiębiorstwie „I.” w S. Mając powyższe na uwadze kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312 KPC. ========================================