I PKN 627/98

Wyrok z dnia 5 marca 1999 r. I PKN 627/98 Zaprzestanie działalności gospodarczej może oznaczać rozwiązanie przez pracodawcę stosunku pracy. Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Maria Mańkowska, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 marca 1999 r. sprawy z powództwa Janusza O. przeciwko „E.-E.”, Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w R. o wy- nagrodzenie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyro- kiem z dnia 23 kwietnia 1998 r. oddalił apelację powoda Janusza O. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Radomiu z dnia 26 listopada 1997 r. [...], oddalającego powództwo przeciwko „E.-I.-E.” - Spółce z o.o. w R. o wynagrodzenie za czas pozos- tawania w gotowości do świadczenia pracy za okres od 16 września 1994 r. do 25 czerwca 1996 r. oraz z tytułu ekwiwalentów za nie wykorzystane urlopy wypoczyn- kowe za lata 1995 i 1996. W sprawie tej ustalono, że powód w dniu 1 marca 1994 r. zawarł z pozwaną Spółką umowę o pracę na czas nie określony w wymiarze 1/2 etatu za wynagrodzeniem 360 zł miesięcznie. Pozwana prowadziła działalność gos- podarczą w branży samochodowej w J. do końca czerwca 1994 r., a powód zajmo- wał stanowisko kierownika d/s sprzedaży samochodów. Po tym okresie przeniesiono siedzibę Spółki do R. oraz został zmieniony profil jej działalności na branżę spożyw- czą. Z uwagi na brak spodziewanych zysków Spółka od 15 września 1994 r. zawie- 2 siła działalność. Sąd pierwszej instancji przyjął, że powód do tego dnia wykonywał pracę, a po tym okresie świadczył przewozy taksówką osobową w ramach własnej działalności gospodarczej, dlatego nie pozostawał w gotowości do pracy u strony pozwanej. Łączący strony stosunek pracy został rozwiązany 25 czerwca 1996 r. za wypowiedzeniem dokonanym przez powoda. Sąd drugiej instancji potwierdził prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji uznając, że powód w okresie od 16 września 1994 r. do 25 czerwca 1996 r. nie był zainteresowany pracą w pozwanej Spółce, ponieważ nie uzewnętrzniał swej gotowości do świadczenia pracy. W kasacji powoda podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 81 KP, jak też naruszenie art. 233 § 1, 328 § 2 w związku z art. 391 KPC, a nadto art. 224 § 1 w związku z art. 299 i 382 KPC. Zdaniem skarżącego art. 81 KP nie zawiera „ścisłych dyrektyw” dotyczą- cych sposobów uzewnętrzniania przez pracownika woli i faktycznej możliwości świadczenia pracy. Wykonywanie własnej działalności gospodarczej nie kolidowało z obowiązkiem realizowania stosunku pracy przez stronę pozwaną, z którą powód co- dziennie pozostawał w kontakcie telefonicznym, oczekując na dyspozycje pracodaw- cy. Jednostronna i powierzchowna ocena materiału dowodowego w sprawie przez Sąd drugiej instancji była następstwem bezpodstawnego oddalenia wniosku o uzu- pełniające przesłuchanie powoda w charakterze strony, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty kasacji są uzasadnione, chociaż wstępnie należało zauważyć, że zas- karżony wyrok uprawomocnił się w jego niezaskarżonej części - negatywnie rozstrzy- gającej o prawie powoda do ekwiwalentów urlopowych za lata 1995 i 1996. W ocenie Sądu Najwyższego istotnym brakiem postępowania apelacyjnego było nieuwzględnienie wniosku o przesłuchanie powoda w charakterze strony (art. 299 KPC w związku z art. 382 KPC). Przeprowadzenie takiego dowodu było nie- zbędne dla zweryfikowania okoliczności faktycznych wynikających z pozwu i wyjaś- nień powoda w postępowaniu zakończonym wyrokiem zaocznym Sądu Rejonowego- Sądu Pracy w Radomiu z dnia 9 lipca 1996 r. [...], a w konsekwencji dla oznaczenia granic powagi rzeczy osądzonej tym wyrokiem. Res iudicata tego orzeczenia, jak 3 prawidłowo przyjął Sąd drugiej instancji, wiąże sądy w obecnym postępowaniu (art. 365 KPC). W konsekwencji sądy powinny brać pod uwagę nie tylko fakt istnienia i treść tego prawomocnego wyroku zaocznego, ale również należycie rozważyć przes- łanki wydania tego orzeczenia (do którego nie sporządzono uzasadnienia), tj. w szczególności uwzględnić okoliczności faktyczne zawarte w pozwie i wyjaśnieniach powoda w tamtym postępowaniu, które przecież zostały przyjęte, nie budząc uzasad- nionych wątpliwości co do zgodności z prawdziwym stanem rzeczy (art. 339 § 2 KPC). Z treści tego wyroku zaocznego wynika ustalenie o pozostawaniu stron w sto- sunku pracy w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie od 1 marca 1994 r. do 25 czerwca 1996 r. i rozwiązanie stosunku pracy „na wniosek pracownika” niezależnie od tego, że w pozwie powód twierdził, że był zatrudniony jedynie w wymiarze połowy etatu oraz wnosił o rozwiązanie umowy o pracę „na zasadzie wypowiedzenia przez pracownika - z wniosku pracownika z chwilą dotarcia oświadczenia do pracodawcy”, żądając rozwiązania umowy o pracę „z wniosku pracownika”. Tymczasem w art. 30 KP - zawierającym zamknięty katalog możliwości rozwiązania umowy o pracę - nie wymieniono sposobu rozwiązania stosunku pracy „na wniosek pracownika”. Można zatem utrzymywać, że w tym postępowaniu Sądy dowolnie przyjęły, iż stosunek pracy został rozwiązany 26 czerwca 1996 r. w trybie art. 30 § 1 pkt 2 KP „za wypo- wiedzeniem dokonanym przez powoda”, skoro określony w wyroku zaocznym spo- sób rozwiązania stosunku pracy „na wniosek pracownika” równie dobrze mógł być kwalifikowany jako porozumienie stron (art. 30 § 1 pkt 1 KP) lub nawet jako wymu- szone bezczynnością pracodawcy jednostronne rozwiązanie umowy o pracę przez pracownika z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków przez pra- codawcę (art. 30 § 1 pkt 3 KP w związku z art. 55 § 11 KP). Równocześnie Sąd Rejonowy zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 1575 zł „z 46% rocznie” od dnia 26 czerwca 1996 r. do dnia zapłaty i zobowiązał poz- waną do wydania świadectwa pracy uwzględniającego ustalony okres zatrudnienia i sposób rozwiązania stosunku pracy. Oceniając zakres powagi rzeczy osądzonej omówionym wyrokiem zaocznym Sąd drugiej instancji przyjął, że uwzględniona w nim kwota stanowiła wynagrodzenie powoda za okres od 1 maja do 15 września 1994 r. Tymczasem w tamtym postępo- waniu powód formułował rozmaicie żądania płacowe - domagając się wynagrodzenia za okres „od 16 maja do połowy września 1994 r.” czy wynagrodzenia „za kwiecień, 4 maj, czerwiec i prawdopodobnie lipiec 94 r” bądź wreszcie żądając wynagrodzenia za „siedem i pół miesiąca od sierpnia 94 r. do połowy marca 95 r. w wysokości 1575 zł, więcej nie żądam”. Równocześnie powód domagał się zasądzenia na jego rzecz od- prawy z tytułu rozwiązania umowy o pracę w związku z likwidacją zakładu pracy, co zostało w ogóle pominięte w sentencji wyroku zaocznego. Prawomocny wyrok zaoczny korzysta z powagi rzeczy osądzonej w ściśle określonym zakresie przedmiotowym objętym jego sentencją (art. 366 KPC). Granice związania tym wyrokiem w obecnym postępowaniu (art. 365 KPC) nie zostały wszechstronnie ani jednoznacznie rozważone przez Sąd drugiej instancji, który nie uwzględnił prawnej konstrukcji domniemania zgodności twierdzeń faktycznych po- woda z rzeczywistym stanem rzeczy, u której podstaw leży fikcja ich przyznania (art. 339 § 2 KPC). Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podzielił również zarzut naruszenia art. 224 § 1 KPC w związku z art. 382 KPC. W zakresie kasacyjnego zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 81 § 1 KPC nie można pomijać związania sądów prawomoc- nym wyrokiem zaocznym - ustalającym trwanie stosunku pracy w okresie od 1 maja 1994 r. do 25 czerwca 1996 r. Zgodnie z art. 22 § 1 KP w czasie trwania stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania określonego rodzaju pracy na rzecz pracodawcy, który ma obowiązek zatrudniania pracownika za wynagrodze- niem. W braku możliwości dalszego zatrudniania pracodawca powinien rozwiązać stosunek pracy zgodnie z przepisami prawa pracy i wypłacić należne pracownikowi świadczenia. Nie można zatem akceptować sytuacji, w której pozwana Spółka za- wiesiła prowadzenie działalności gospodarczej i nie rozwiązała z powodem stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, zwodząc go obietnicami dalszego za- trudnienia. Pracownik nie ma obowiązku rozwiązania stosunku pracy w razie bez- czynności pracodawcy w jego zatrudnianiu, natomiast pozostając w gotowości do pracy nabywa prawo do wynagrodzenia (art. 81 § 1 KP). Powód przejawiał gotowość do dalszego świadczenia pracy, a pozwany pracodawca nie tylko uniemożliwiał mu wykonywanie obowiązków pracowniczych, ale przez zawieszenie prowadzenia dzia- łalności gospodarczej stworzył obiektywne przeszkody w uzewnętrznianiu stanu pra- cowniczej gotowości do pracy. W rozpoznawanej sprawie było niesporne, że do czasu zawieszenia działalności gospodarczej przez pozwaną Spółkę powód świad- czył pracę, albowiem za ten okres uzyskał prawomocny wyrok zaoczny zasądzający wynagrodzenie za pracę. Po zawieszeniu działalności gospodarczej pozwany praco- 5 dawca nie rozwiązał z powodem stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, ale zwodził go przyrzeczeniami dalszego zatrudniania i wymagał dyspozycyj- ności powoda, który spełniał te wymagania. Jeżeli następnie prawomocnym wyro- kiem zaocznym ustalono pozostawanie w stosunku pracy w całym spornym okresie, to ciężar dowodu niepozostawania powoda w gotowości do pracy przeszedł na poz- wanego pracodawcę, który zawieszając prowadzenie działalności gospodarczej i nie rozwiązując stosunku pracy z powodem - praktycznie uniemożliwiał mu uzewnętrz- nianie gotowości do pracy. Tymczasem pracownik ma prawo do wynagrodzenia z tytułu gotowości do pracy (art. 81 § 1 KP) bez potrzeby codziennego stawiania się do dyspozycji pracodawcy, który w związku ze zmianą miejsca i rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej nie dawał mu zatrudnienia, a po zawieszeniu działalności gospodarczej nie rozwiązał z nim stosunku pracy. W ocenie zgłoszonych roszczeń powoda należy jednak mieć na uwadze, że wprawdzie wynagrodzenie za czas niewykonywania pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, przysługujące pracownikowi za okres gotowości do jej wykonywania, nie jest ograniczone czasowo (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 12/95, OSNAPiUS 1995 nr 21, poz. 262), ale równocześnie przyjmuje się, że faktyczna likwidacja spółki i zaprzestanie jej działalności jako zakładu pracy wyklucza możliwość powoływania się pracownika na jego gotowość do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 1997 r., I PKN 280/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 453). Z tych orzeczeń wynika potrzeba ustalenia daty definitywnej odmowy przez pozwanego pracodawcę dalszego zatrudniania powoda, który nie mógł bez- czynnie i bezterminowo wyczekiwać na dopuszczenie go do pracy, ale powinien wys- tąpić z określonymi roszczeniami z tytułu dorozumianego rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę. W tym sensie należy zweryfikować pierwotne twierdzenia powoda ze sprawy zakończonej prawomocnym wyrokiem zaocznym, w której twierdził, że pracę świadczył do 15 września 1994 r., następnie do 30 marca 1995 r. codziennie stawiał się w firmie, a „po kilku miesiącach” zorientował się, że pracodawca „zwodzi go” w celu uniknięcia zapłaty zaległego wynagrodzenia i zmuszenia go do rozwiąza- nia trwającej umowy o pracę. Trafnie jednak argumentował skarżący, że prowadze- nie przez powoda własnej działalności gospodarczej, która nie kolidowała z jego zo- bowiązaniami pracowniczymi i o której pozwany pracodawca wiedział przy zawiera- niu z nim umowy o pracę, nie przekreślała eo ipso stanu gotowości pracownika do 6 świadczenia umówionej pracy. Dopiero rozpoznanie sygnalizowanych aspektów poz- woli na wydanie prawidłowego wyroku w sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował kasatoryjnie na pods- tawie art. 39313 KPC. ========================================