I PK 148/04

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2003 r., III PZP 19/02, OSNP 2003 nr 14, poz. 329; OSP 2004 nr 11, poz. 146 z glosą A. Dubowik; patrz też wyrok z dnia 13 października 1998 r., I PKN 345/98, OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 719; wyrok z dnia 28 lipca 1999 r., I PKN 175/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 787; wyrok z dnia 24 maja 2001 r., I PKN 404/00; OSNP 2003 nr 6, poz. 146; OSP 2003 nr 7-8, poz. 88 z glosą A. Świątkowskiego). Sąd Naj- wyższy nie może jednak dokonywać ocen w zakresie podstawy zatrudnienia powoda, gdyż wykraczałby poza podstawy kasacji, a przede wszystkim poza ustalenia fak- 7 tyczne stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39311 k.p.c.). Dlatego dalsze rozważania będą czynione po przyjęciu założenia (teoretycznego), że powód w dacie rozwiązania stosunku pracy był zatrudniony na podstawie powołania. Co do zarzutu naruszenia art. 56, 60 i 61 k.c. w związku z art. 300 k.p. (w uza- sadnieniu kasacji wymieniony jest jeszcze zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c.), to spro- wadza się on do twierdzenia, że wypowiedzenie zostało powodowi dokonane przez nieuprawniony organ spółki, a przez to w ogóle nie jest oświadczeniem woli praco- dawcy albo też jest nieważne (obie koncepcje są w kasacji prezentowane). Można zauważyć, że powód stawiając ten zarzut jest niekonsekwentny, gdyż podnosi nie- ważność (nieistnienie) czynności prawnej rozwiązującej stosunek pracy, a dochodzi roszczeń (przywrócenia do pracy, odszkodowania), których przesłanką jest takie roz- wiązanie. Zarzut ten w znacznym zakresie wynika z braku rozróżnienia czynności prawnych dokonywanych w ramach stosunku organizacyjnego łączącego członka zarządu ze spółką handlową, od czynności dokonywanych w ramach stosunku pracy (w przypadku stosunku pracy z powołania czynności te noszą tę samą nazwę „od- wołania” - z zarządu w ramach stosunku organizacyjnego lub ze stanowiska w ra- mach stosunku pracy; por. np. wyrok SA w Gdańsku z dnia 29 lipca 1991 r., III APr 79/91, OSP 1993 nr 1, poz. 15 z glosą J. Brola i glosą W. Muszalskiego; wskazana wyżej uchwała z dnia 4 października 1994 r., I PZP 42/94; wyrok z dnia 28 lipca 1999 r., I PKN 171/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 785; wyrok z dnia 14 lipca 1994 r., I PRN 26/94, OSNAPiUS 1994 nr 9, poz. 147; wyrok z dnia 1 lipca 1998 r., I PKN 63/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz. 462). Dokonanie tego rozróżnienia prowadzi do wniosku o odrębności tych czynności (choć mogą być one dokonane łącznie) w za- kresie powodowanych skutków, a w konsekwencji do odmiennych ocen co do organu właściwego do ich dokonania. W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że do roz- wiązania stosunku pracy z odwołanym (byłym) członkiem zarządu spółki handlowej właściwy jest zarząd (por. np. wyrok z dnia 13 kwietnia 1999 r., I PKN 3/99, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 460; wyrok z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 322/00, OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 600; wyrok z dnia 24 stycznia 2002 r., I PKN 838/00, PiZS 2003 nr 4, s. 38; wyrok z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 159/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 242). I znowu nie można dokonać jednoznacznej oceny w tym zakresie, gdyż w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku nie ma jednoznacznego ustalenia, czy powód przed wręczeniem mu wypowiedzenia został odwołany z zarządu (ustalono jedynie, że nastąpiło to „w tym samym dniu”). Jednak brak ustalenia tej okoliczności 8 nie uniemożliwia oceny zasadności tego zarzutu kasacji. Nie może budzić wątpliwo- ści, że powodowi w imieniu strony pozwanej zostało złożone oświadczenie o rozwią- zaniu stosunku pracy. Oświadczenie to było jednoznaczne w treści i skutecznie dorę- czone. Nie może więc być mowy o naruszeniu art. 56, 60 i 61 k.c. Takie oświadcze- nie nie może być uznane za nieistniejące ani nieważne, gdyż co do czynności roz- wiązujących stosunek pracy takiej sankcji nie można przyjąć. Dlatego w orzecznic- twie trafnie przyjmuje się, że odwołanie ze stanowiska (art. 70 k.p.) staje się sku- teczne z chwilą, gdy doszło do pracownika w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią - art. 61 k.c. w związku z art. 70 § 1 i § 11 k.p. oraz w związku z art. 300 k.p. (wyrok z dnia 27 stycznia 2004 r., I PK 282/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 413; por. też wyrok z dnia 6 października 1998 r., I PKN 369/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 686 oraz wyrok z dnia 13 października 1999 r., I PKN 305/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 119), a odwołanie pracownika ze stanowiska na podstawie art. 70 § 1 k.p. przez podmiot, którego kompetencja do dokonania tej czynności nie jest jednoznacznie wyłączona, powoduje rozwiązanie stosunku pracy (wyrok z dnia 22 kwietnia 1998 r., I PKN 58/98, OSNAPiUS 1999 nr 8, poz. 280). Dlatego trafnie Sąd drugiej instancji uznał, że powodowi złożono oświadczenie woli o rozwiązaniu stosunku pracy i wywo- łało ono w tym zakresie skutek, choćby nawet zostało dokonane przez niewłaściwy organ. Powód mógł zakwestionować czynność rozwiązującą stosunek pracy przez wniesienie odpowiedniego powództwa. Jego zasadność zależała jednak od zacho- wania terminu z art. 264 § 1 k.p., o ile ten przepis miał zastosowanie. Tego zagadnienia dotyczy zarzut naruszenia art. 72 § 1 i 4 oraz art. 69 k.p., z których to przepisów powód wyprowadza wniosek, że do stosunku pracy z powoła- nia, a ściślej do żądania przywrócenia do pracy lub odszkodowania opartego na nie- zgodnym z prawem odwołaniu ze stanowiska w sposób równoznaczny z wypowie- dzeniem, nie stosuje się art. 264 § 1 k.p. Rzeczywiście problem tak postawiony nie był dotychczas przedmiotem rozważań judykatury, gdyż był bezprzedmiotowy. Z art. 69 k.p. (w brzmieniu obowiązującym w datach wyroków Sądów obu instancji, a także w dacie wniesienia kasacji) wynikało bowiem, że pracownik odwołany ze stanowiska w sposób równoznaczny z wypowiedzeniem nie mógł dochodzić uznania wypowie- dzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy i odszkodowania przewidzianego w razie wypowiedzenia umowy o pracę. Roszczenia takie jako bezzasadne podlegały w postępowaniu sądowym oddaleniu (por. np. uchwała z dnia 9 kwietnia 1976 r., I PZP 10/76, OSNCP 1976 nr 9, poz. 196; OSPiKA 1978 nr 11, poz. 190 z glosą J. Nóżki; 9 OSPiKA 1977 nr 1, poz. 16 z glosą M. Rafacz-Krzyżanowskiej; PiZS 1977 nr 6, s. 71 z glosą K. Kolby; postanowienie z dnia 24 lutego 1981 r., I PZ 6/81, OSNCP 1981 nr 9, poz. 177; uchwała z dnia 21 września 1989 r., III PZP 41/89, OSNCP 1990 nr 9, poz. 111; OSP 1992 nr 4, poz. 84 z glosą L. Sobol; uchwała z dnia 23 marca 1993 r., I PZP 1/93, OSNCP 1993 nr 12, poz. 210; wyrok z dnia 15 grudnia 2000 r., I PKN 170/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 377; postanowienie z dnia 15 lutego 2001 r., I PKN 977/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 492). W zasadzie rację ma powód wywo- dząc w kasacji, że skoro „do stosunku pracy nawiązanego na podstawie powołania nie można stosować przepisów Kodeksu pracy odnoszących się do orzekania o bez- skuteczności wypowiedzenia umowy o pracę, to tym bardziej nie jest możliwym sto- sowanie przepisu zakreślającego pracownikowi termin do wytoczenia takiego po- wództwa”. Można ten pogląd skorygować tylko w ten sposób, że skoro i tak pracow- nik odwołany w ten sposób nie mógł żądać uznania wypowiedzenia za bezsku- teczne, przywrócenia do pracy i odszkodowania przewidzianego w razie wypowie- dzenia umowy o pracę, to problem, czy zgłosił je do sądu w terminie określonym w art. 264 § 1 k.p., czy też nie dochował tego terminu, był bezprzedmiotowy, gdyż rosz- czenia te i tak były bezzasadne. Powód wyprowadza jeszcze pewne wnioski z art. 72 § 4 k.p., który stanowi, że w przypadku naruszenia art. 72 § 1-3 k.p. pracownik może wnieść odwołanie do sądu pracy, do czego przepis ten nie ustanawia żadnego ter- minu. W tym zakresie należy stwierdzić, że odwołanie, o którym stanowi art. 72 § 4 k.p. nie dotyczyło roszczeń o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, przywróce- nia do pracy i odszkodowania przewidzianego w razie wypowiedzenia umowy o pracę, gdyż roszczenia te były wyłączone przez art. 69 k.p. Odwołanie, o którym sta- nowi art. 72 § 4 k.p. dotyczyło więc innych roszczeń wywiedzionych z naruszenia art. 72 § 1-3 k.p. (np. roszczenia o wynagrodzenie za czas trwania stosunku pracy). Przedmiotem zaskarżonego wyroku jest częściowe rozstrzygnięcie dotyczące wy- łącznie odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie. Nie są więc przed- miotem rozpoznania inne ewentualne roszczenia, które mogą wynikać z naruszenia art. 72 § 1-3 k.p. i wywody kasacji w tym zakresie nie dotyczą przedmiotu rozpozna- nia. Jednakże postawiony w kasacji problem, czy do odwołania ze stanowiska w sposób równoznaczny z wypowiedzeniem ma zastosowanie art. 264 § 1 k.p., stał się aktualny w wyniku zmiany stanu prawnego, którego nie mogły uwzględnić Sądy obu instancji ani powód w kasacji. Z dniem 1 stycznia 2004 r. weszła bowiem w życie 10 ustawa z dnia14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081). Ustawą tą dokonano nowelizacji art. 69 k.p. w ten sposób, że w art. 69 k.p. został skreślony pkt 2b. Oznacza to, że w aktualnym stanie prawnym pracownik odwołany ze stanowiska w sposób równo- znaczny z wypowiedzeniem umowy o pracę może dochodzić odszkodowania przewi- dzianego w razie wypowiedzenia umowy o pracę (odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy). Skreślenie art. 69 pkt 2b k.p. nastąpiło w dniu wejścia w życie nowelizacji (1 stycznia 2004 r.), gdyż żaden z przepisów przejściowych ustawy nowelizacyjnej nie wprowadza w tym zakresie innego uregulowania. W szczególności nie ma przepisu, który nakazywałby stosowanie nowej regulacji do odwołań dokonanych dopiero po jej wejściu w życie. Oznacza to, że od dnia 1 stycz- nia 2004 r. możliwe jest dochodzenie odszkodowania, także w przypadku odwołania dokonanego wcześniej. Taka zmiana stanu prawnego podlega uwzględnieniu w to- czącym się postępowaniu sądowym (art. 316 § 1 k.p.c.), a więc także w postępowa- niu kasacyjnym. Sąd Najwyższy, uwzględniając ten nowy stan prawny musi więc dokonać oceny, czy do takiego roszczenia o odszkodowanie ma zastosowanie art. 264 § 2 k.p. Odpowiedź jest twierdząca i to sposób dość oczywisty. Skoro art. 69 k.p. naka- zuje stosować do stosunku pracy z powołania przepisy dotyczące umowy o pracę i dopuszcza obecnie dochodzenie roszczenia o odszkodowanie, to przy odwołaniu równoznacznym z wypowiedzeniem należy stosować art. 45 § 1 k.p., z którego wy- nika możliwość złożenia takiego odwołania. Przepis ten jednak nie określa żadnego terminu, gdyż jest on wskazany w art. 264 § 2 k.p. Roszczenia objęte art. 45 § 1 k.p. (a więc także o odszkodowanie) mogą być dochodzone tylko w terminie określonym w art. 264 § 1 k.p., który jest także „przepisem dotyczącym umowy o pracę na czas nieokreślony” w rozumieniu art. 69 k.p. Powód podnosi jeszcze zarzut naruszenia art. 264 § 1 k.p. jako przepisu prawa procesowego „poprzez odrzucenie powództwa”. Konstrukcja tego zarzutu jest niezbyt zrozumiała, bo art. 264 § 1 k.p. nie jest przepisem prawa procesowego, a stwierdzenie przekroczenia terminu w nim określonego prowadzi do oddalenia po- wództwa (co też uczynił Sąd pierwszej instancji), a nie do odrzucenia pozwu. W uza- sadnieniu kasacji można się jednak doszukać pewnej argumentacji dotyczącej zasto- sowania tego przepisu. Powód wywodzi bowiem, że nie złożył pozwu ponieważ uwa- żał, że wypowiedzenie dokonane mu przez niewłaściwy organ jest nieskuteczne, a 11 więc oczekiwał na dokonanie tej czynności przez organ właściwy. Można przyjąć, że w tym twierdzeniu znajduje się wskazanie okoliczności usprawiedliwiającej przekro- czenie terminu. Przyjęcie takiego poglądu nie jest jednak możliwe. Powód został po- uczony o terminie i sposobie odwołania się do sądu od wypowiedzenia stosunku pracy. Nie złożył tego odwołania całkowicie świadomie. Jak wyżej wskazano, czyn- ność rozwiązująca stosunek pracy była skuteczna i mogła być podważona tylko w drodze odpowiedniego powództwa. Strona pozwana pouczyła więc powoda w spo- sób prawidłowy, a niezłożenie odwołania w sposób i w terminie wskazanym w po- uczeniu jest skutkiem błędnego poglądu prawnego (podjętego wbrew prawidłowemu pouczeniu), którego skutki obciążają powoda, a więc nie może to być uznane za po- wołanie się na okoliczność usprawiedliwiającą przekroczenie terminu (niezawinioną). Z tych względów zarzuty kasacji okazały się niezasadne, a więc wobec braku usprawiedliwionych podstaw, kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312 k.p.c. O kosztach postępowania nie orzeczono, gdyż wyrok Sądu Najwyższego doty- czy wyroku częściowego i nie kończy postępowania w sprawie. ========================================