I PK 7/04

Wyrok z dnia 4 listopada 2004 r. I PK 7/04 Wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony wyłącznie z po- wodu osiągnięcia wieku emerytalnego jest nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2004 r. sprawy z powództwa Anny B. przeciwko Instytutowi Sadownictwa i Kwiaciarstwa w S. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okrę- gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 5 września 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy w Skierniewicach wyrokiem z dnia 20 grudnia 2002 r. przywró- cił powódkę Annę B. do pracy w pozwanym Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w S. na ostatnio zajmowane stanowisko kierownika Pracowni Fitopatologii w Zakładzie Ochrony Roślin oraz orzekł o kosztach procesu. Orzeczenie zapadło po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych. Po- wódka była zatrudniona w pozwanym Instytucie od 1966 r., a od 7 stycznia 1993 r. pracowała na stanowisku kierownika Pracowni Fitopatologii w Zakładzie Ochrony Roślin Sadowniczych. Dnia 24 maja 2002 r. zostało powódce doręczone oświadcze- nie pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę. Pracodawca powołał się na dwie przyczyny wypowiedzenia: konieczność zmniejszenia zatrudnienia w Instytucie z przyczyn ekonomicznych wobec zmniejszenia dotacji statutowej przez Komitet Ba- dań Naukowych dla Instytutu na 2002 rok oraz osiągnięcie wieku emerytalnego z prawem do pełnej emerytury. Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” Instytutu Sa- 2 downictwa i Kwiaciarstwa wyraziła sprzeciw wobec zamiaru rozwiązania umowy o pracę z powódką. Sprzeciw ten został zgłoszony telefonicznie i potwierdzony na pi- śmie przez Krajową Sekcję Nauki NSZZ „Solidarność”. Dnia 17 czerwca 2002 r. od- było się kolokwium habilitacyjne powódki. Centralna Komisja do spraw Tytułu Nau- kowego i Stopni Naukowych zatwierdziła uchwałę Rady Naukowej Instytutu Sadow- nictwa i Kwiaciarstwa w S. z dnia 7 czerwca 2002 r. o nadaniu stopnia naukowego doktora habilitowanego nauk rolniczych w zakresie ogrodnictwa - ochrony roślin sa- downiczych dr Annie B. Zdecydowany sprzeciw przeciwko rozwiązaniu z powódką umowy o pracę wyraziły na piśmie : Związek Sadowników Polskich, Towarzystwo Przyjaciół Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa oraz Jacek S. wiceprezes Zarządu Sekcji Krajowej Integrowanej Produkcji Owoców zrzeszającej około 1200 sadowni- ków. W Instytucie nie miały miejsca zwolnienia grupowe. W 2002 r. otrzymał on mniejszą o około 20%. dotację statutową. Dotacja ta stanowi około 50 % przychodów Instytutu. W pozostałej kwocie przychodów mieszczą się „granty” pozyskiwane przez pracowników. Dwadzieścia osób na 320 zatrudnionych wypracowuje te przychody. Inne przychody to: dotacje z Ministerstwa Rolnictwa, europejskie projekty pomocowe, projekty celowe, działalność ogólnotechniczna. Powódka wypracowywała około 150 - 200 tysięcy złotych, co stanowi około 2% tych przychodów. Sama zarabiała 2.000 zł brutto. Utrzymanie całej pracowni fitopatologii to wydatek roczny około 30.000 zł. Od 5 lat ograniczano wydatki Instytutu, wstrzymano wypłatę tzw. trzynastek, odebrano pracownikom telefony komórkowe, co dało oszczędność około 9 tysięcy zł. W tym okresie nie zwalniano pracowników naukowych. W 2001 r. zatrudniono pracownika w Zakładzie Agrotechniki. Zwolnienie powódki zostało dokonane w ramach działań oszczędnościowych. W poprzednim roku wynik finansowy Instytutu wyraził się stratą w wysokości 5 milionów 600 tysięcy zł (w innym fragmencie uzasadnienia, z powo- łaniem się na zeznania głównego księgowego Sąd podał, że strata w 2001 r. wyno- siła 2,1 miliona zł). W Instytucie przeprowadzono wiele remontów, na inwestycje przeznaczono w 2001 r. ponad milion zł. W 2000 r. Rada Naukowa podjęła uchwałę, w której narzucono dyrekcji Instytutu rozwiązywanie umów o pracę z pracownikami, którzy osiągnęli wiek emerytalny. Dyrektor Instytutu wyraziła zgodę na zatrudnienie 3 profesorów mimo osiągnięcia przez nich wieku emerytalnego. Umowy z nimi zostały wypowiedziane po wypowiedzeniu umowy powódce. 3 W Pracowni, którą kierowała powódka, zatrudnionych jest 13 osób. Powódka nie pozostawiła następcy. Nie ma samodzielnych pracowników, którzy mogliby kon- tynuować jej pracę. Mimo upływu okresu wypowiedzenia powódka nadal pracuje. W wyniku uzyskania habilitacji przez powódkę Instytut uzyska gratyfikację od Komitetu Badań Naukowych w postaci punktów, z którymi wiążą się środki finansowe dla In- stytutu. „Ewenementem” w skali kraju jest rozwiązanie umowy o pracę z pracowni- kiem w trakcie habilitacji. Powódka źle oceniała pracę dyrekcji, czemu dawała pu- blicznie wyraz. Krytykowała zakup telefonów komórkowych, wystawne obchody 50- lecia Instytutu, przebudowę gabinetów biurowych, zatrudnienie firmy sprzątającej. W 2001r. powódka została nagrodzona przez Ministra Rolnictwa medalem „Zasłużony dla Rolnictwa”. W ocenie Sądu Rejonowego „nie zaistniała przesłanka wskazana w pkt 1 wy- powiedzenia”. Powódka osiągnęła wiek emerytalny dla kobiet. Jest ona znakomitą specjalistką w swojej dziedzinie. Realizuje kilka programów badawczych kilkumie- sięcznych i kilkuletnich. Ma duży dorobek naukowy i znakomite kontakty z organiza- cjami sadowników. To jej nazwisko i sprawdzona fachowość sprawiały, że wiele firm, sadowników, organizacji współpracowało z Instytutem. W ocenie Sądu „zwolnienie powódki to straty finansowe dla Instytutu bezsporne i nie tylko straty finansowe”. Sąd ustalił, że „nie zaistniały wskazane łącznie podstawy rozwiązania umowy o pracę”. Sąd zwrócił uwagę, że odmiennie określono podstawę prawną wypowiedzenia w oświadczeniu pracodawcy (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.) i w świa- dectwie pracy (art. 1 ust. 1 tej ustawy). Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 5 września 2003 r. oddalił apelację pozwanego Instytutu od omówionego wyro- ku. Za trafny został uznany zarzut apelacji „wdawania się Sądu I instancji w ocenę posunięć ekonomicznych pozwanego Instytutu”. Natomiast ocena materiału dowo- dowego i wnioski z niego wyprowadzone przez Sąd Rejonowy spotkały się z apro- batą Sądu drugiej instancji. Pracodawca nie wykazał, by powódka została zwolniona z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych. Wska- zywanie dopiero w postępowaniu apelacyjnym na mniejszą niż ustalona wielkość dochodów Instytutu „wypracowywaną” przez powódkę zostało uznane za spóźnione. Natomiast podanie jako przyczyny wypowiedzenia osiągnięcia wieku emerytalnego zostało uznane za przejaw dyskryminacji i naruszenie zakazu dyskryminacji ze 4 względu na płeć lub wiek uregulowanego w art. 113 k.p. Stanowi to naruszenie prze- pisów o wypowiadaniu umów o pracę. Strona pozwana wniosła kasację od tego wyroku, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynika sprawy: art. 382, 233 § 1 i 381 k.p.c. przez oparcie orzeczenia na błędnych ustaleniach Sądu pierwszej instancji i niedokonanie własnej oceny wyników postępowania dowodowego i ustaleń będących następstwem tej oceny oraz nieuzasadnioną odmowę rozpatrzenia zgło- szonych przez stronę pozwaną w apelacji nowych faktów i dowodów. Strona pozwa- na podniosła też zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastoso- wanie: art. 45 § 1 k.p., „poprzez ustalenie, że wypowiedzenie powódce umowy o pracę dokonane w dniu 24.05.2002 r. jest nieuzasadnione, albowiem podanie jako przyczyny wypowiedzenia nabycia prawa do emerytury stanowi naruszenie przepi- sów o wypowiadaniu umów o pracę”, art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw „poprzez ustalenie, że nie było podstaw do zastosowania tego przepisu pomimo ustalenia sądu, że zwol- niono w 2002 roku 20 pracowników z przyczyn ekonomicznych” i art. 113 k.p. przez uznanie, że podanie jako przyczyny wypowiedzenia „osiągnięcie wieku emerytalnego z prawem do pełnej emerytury” stanowi dyskryminację ze względu na płeć i wiek. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że Sąd drugiej instancji bezzasadnie pominął, że z zeznań świadka B. wynika zmniejszenie zatrudnienia o 20 „etatów”, a w „grupie administracyjnej zmniejszono zatrudnienie o ¼.” Podkreślano także, że po- trzeba powołania w apelacji nowych faktów i dowodów powstała dopiero po zapo- znaniu się z uzasadnieniem wyroku Sądu pierwszej instancji, gdyż „w trakcie prze- wodu sądowego pozwany nie mógł przypuszczać, że sąd pierwszej instancji oprze swe rozstrzygnięcie na ustaleniu, że powódka wypracowała określone pieniądze dla Instytutu i zwolnienie jej to straty finansowe i nie tylko.” Podniesiono także, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, oraz poglą- dy doktryny, że osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych warunków nabycia prawa do emerytury stanowi uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: 5 Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Kluczowe znaczenie dla rozpo- znania sprawy powódki miało rozstrzygnięcie, czy wypowiedzenie umowy o pracę dokonane przez pracodawcę było uzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Stąd przy rozpoznawaniu kasacji najbardziej istotne było ustosunkowanie się do zarzutu naruszenia tego przepisu. Pracodawca powołał się na dwie przyczyny wypowiedze- nia - ekonomiczną, związaną ze zmniejszeniem dotacji uzyskiwanej przez Instytut z Komitetu Badań Naukowych i osiągnięcie przez powódkę wieku emerytalnego oraz prawa do „pełnej emerytury”. Pierwszą z tych przyczyn Sąd uznał za nieudowodnio- ną, a drugą za niemogącą uzasadniać dokonania wypowiedzenia jako dyskryminują- cą. Wskazane w oświadczeniu pracodawcy przyczyny można rozpatrywać łącznie. W takim razie osiągnięcie wieku emerytalnego połączone z nabyciem prawa do emery- tury stanowiłoby kryterium wyboru pracownika do zwolnienia przez pracodawcę zmu- szonego przez złą sytuacje ekonomiczną do zwalniania pracowników. Takie kryte- rium wyboru może być zaaprobowane. Problem dyskryminującej przyczyny wypo- wiedzenia pojawia się wówczas, gdy odpada ekonomiczne uzasadnienie wypowie- dzenia umowy o pracę. W rozpoznawanej sprawie ustalenie, że w przypadku powód- ki trudności natury ekonomicznej, z jakimi musiał zmierzyć się pracodawca wobec zmniejszenia dotacji przez Komitet Badań Naukowych, nie uzasadniały jej zwolnie- nia, nie zostało skutecznie zakwestionowane w kasacji, w szczególności nie podwa- żają go zarzuty naruszenia przepisów postępowania oraz zarzut naruszenia art. 10 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Eksponuje się w niej dokonywanie zwolnień przez pracodawcę oraz odwołuje się do apelacji, w której zakwestionowano ustaloną w po- stępowaniu pierwszoinstancyjnym wielkość "wypracowywanego" prze powódkę przy- chodu Instytutu. Tymczasem jednak o dyskwalifikacji tej przyczyny wypowiedzenia zdecydował brak powiązania zmniejszenia dotacji z koniecznością zwolnienia wła- śnie powódki, która swoją pracą przyczyniała się (ta okoliczność nie została podwa- żona) do pozyskiwania przez Instytut środków finansowych, będących - poza dotacją - źródłem pokrywania kosztów jego działalności. Można zatem powiedzieć, że w ten sposób została jednocześnie zdyskwalifikowana druga przyczyna wypowiedzenia. Skoro bowiem pogorszenie się sytuacji ekonomicznej nie uzasadniało zwolnienia powódki, to kryterium wyboru pracownika do zwolnienia w postaci uzyskania przez niego innego źródła utrzymania - emerytury jest pozbawione jakiegokolwiek znacze- nia. Powódka z innych bowiem przyczyn nie powinna być brana pod uwagę przy do- konywaniu zwolnień z pracy, gdyż trudności ekonomiczne pracodawcy nie mogłyby 6 zostać w istotnym zakresie zmniejszone na skutek rozwiązania z nią umowy o pracę. Pozostaje jednakże do rozważenia, czy uzyskanie prawa do emerytury (zwykłej) i osiągnięcie wieku emerytalnego uzasadniają - jako jedyna przyczyna- wypowiedze- nie umowy o pracę. Sąd Okręgowy zdecydowanie wypowiedział się przeciwko takiej możliwości, uznawszy tak ujętą przyczynę wypowiedzenia za dyskryminującą z uwagi na wiek. Taka radykalna konstatacja jest zbyt daleko idąca. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie wypowiadane były przeciwne poglądy (por. np. wy- rok z dnia 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 505 i arty- kuł B. Wagner: Wiek emerytalny jako zdarzenie prawa pracy, PiZS 2001 nr 3 s. 25). W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym sprawę, dostateczność uzasadnienia wypowiedzenia umowy o pracę, w tym również ocena podanej przez pracodawcę przyczyny pod kątem stosowania praktyk dyskryminacyjnych, nie po- winna być dokonywana w oderwaniu od okoliczności konkretnego przypadku. Próba wprowadzenia powszechnie obowiązujących - w tym zakresie - kryteriów może być skazana na niepowodzenie. W sytuacji wysokich wskaźników bezrobocia i dużej liczby osób poszukujących pracy i niemających żadnych źródeł utrzymania dla siebie i swych rodzin, nie można powiedzieć, że dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę umotywowanego osiągnięciem wieku emerytalnego połączonym z uzyskaniem prawa do emerytury jest nieuzasadnione jako oparte na dyskryminujących podstawach. Generalnie ujmując ten problem, należy zauważyć, że sam wiek pracownika nie jest w takim przypadku jedyną okolicznością uzasadniającą wypowiedzenie. Za uzasad- niające wypowiedzenie mogą, zwłaszcza w aktualnej sytuacji społeczno-ekonomicz- nej kraju, być uznane występujące łącznie dwie przesłanki: wiek emerytalny i prawo do emerytury. Wypowiedzenie dokonane wyłącznie z powodu osiągnięcia przez pra- cownika wieku emerytalnego musiałoby być uznane za nieuzasadnione, a do doko- nania takiej oceny przydatne są generalne zasady prawa pracy ujęte między innymi w art. 113 k.p. traktującym o zakazie stosowania praktyk dyskryminacyjnych. Są to jednakże uwagi o charakterze ogólnym i ich poczynienie nie może przesądzać o za- sadności lub bezzasadności zarzutów kasacyjnych. Stanowisko zajęte przez Sąd Okręgowy nie zasługuje w pełni na aprobatę, nie prowadzi to jednakże do możliwości uwzględnienia kasacji. Wbrew jej twierdzeniom, wypowiedzenie dokonane wobec powódki słusznie uznane zostało za pozbawione uzasadnienia. Żadna ze wskaza- nych przez pracodawcę przyczyn ani obie łącznie nie mogą usprawiedliwiać wypo- wiedzenia umowy dobremu, cenionemu (również przez osoby korzystające z dorob- 7 ku i usług Instytutu) pracownikowi, który kończy właśnie procedurę habilitacyjną pro- wadzoną przez pracodawcę. Oświadczenie pracodawcy złożone zostało na dwa- dzieścia kilka dni przed wyznaczonym przez jego organ terminem kolokwium habili- tacyjnego. Uzyskanie stopnia doktora habilitowanego pozwoliło powódce na radykal- ną zmianę jej statusu pracowniczego, na uzyskanie większej stabilizacji zatrudnienia i możliwość pracy do ukończenia 70 lat (por. art.35 ust 2 i art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 30, poz. 388 ze zm.). Pracodawca nie przedstawił przekonujących argumentów za słusznością swego postępowania, nie udowodnił zatem zasadności wypowiedze- nia, natomiast bezsporne okoliczności jego dokonania świadczą o tym, że nosiło ono znamię szykany, co usprawiedliwia roszczenie o przywrócenie do pracy. Żadna z podstaw kasacji nie mogła być uznana w tej sytuacji za usprawiedli- wioną, co uzasadnia jej oddalenie (art. 39312 k.p.c.) ========================================