II UK 452/03

Wyrok z dnia 13 października 2004 r. II UK 452/03 Pracodawcy, zatrudniającemu pracownika w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia, nie można - wyłącznie na tej podstawie - przypisać bezprawności zachowania. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Barbara Wagner (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2004 r. sprawy z powództwa Kazimierza F. przeciwko Zakładom Uszczelnień i Wyrobów Azbestowych P. w likwidacji w Ł. o zadośćuczynienie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 6 października 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 6 października 2003 r. [...] oddalił apelację Kazimierza F. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 17 czerwca 2003 r. [...] oddalającego jego powództwo przeciwko Zakładom Uszczelnień i Wyrobów Azbestowych „P.” w Ł. w likwidacji o zadośćuczynienie za trwałą niezdolność do pracy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich prawna ocena. Kazimierz F. był zatrudniony w Zakładach Uszczelnień i Wyrobów Azbestowych „P.” w okresie od 11 lutego 1954 r. do 1 czerwca 1965 r. na stanowi- skach związanych bezpośrednio z przetwórstwem azbestu. Stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron. Decyzją z 22 paździer- nika 2002 r. Państwowy Inspektor Sanitarny w Ł. stwierdził u Kazimierza F. chorobę zawodową - pylicę azbestową płuc. Orzeczeniem z 6 grudnia 2002 r. lekarz orzecz- nik ZUS ustalił u powoda stały uszczerbek na zdrowiu spowodowany chorobą zawo- 2 dową w wysokości 50%. Wobec powyższego organ rentowy decyzją z 11 grudnia 2002 r. przyznał powodowi jednorazowe odszkodowanie w kwocie 21. 900 zł. W ocenie Sądu, roszczenie Kazimierza F. z tytułu zadośćuczynienia za szkodę spowodowaną chorobą zawodową uległo przedawnieniu na podstawie art. 442 k.c. Wedle § 1 tego przepisu, roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Zgodnie zaś z § 2, jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o na- prawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem 10 lat od dnia popełnienia prze- stępstwa, bez względu na to kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o oso- bie zobowiązanej do jej naprawienia. Jednakże maksymalnym terminem dawności, zarówno w odniesieniu do § 1 jaki i § 2, jest okres dziesięciu lat liczony od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Zdaniem Sądu, definiując pojęcie przestępstwa i określając czas jego popełnienia, należy odwołać się do przepisów prawa karnego. Przepis art. 6 Kodeksu karnego stanowi, że czyn zabroniony popeł- niony jest w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania. Przepis art. 442 k.c. rozróżnia datę popełnienia przestępstwa od jego skutku w postaci szkody. Dziesięcioletni termin należy liczyć od daty czynu (popełnienia przestępstwa), nieza- leżnie od tego, kiedy nastąpił jego skutek. Wobec tego, początek dziesięcioletniego terminu przedawnienia dla dochodzenia roszczeń na podstawie przepisów prawa cywilnego w związku z chorobą zawodową rozpoczyna swój bieg z datą ustania za- trudnienia, czyli datą ustania narażenia na czynniki chorobotwórcze, mogące wywo- łać choroby zaliczane do chorób zawodowych. Roszczenia powoda uległy zatem przedawnieniu po 10 latach licząc od dnia ustania stosunku pracy, tj. 1 czerwca 1975 r. Nie zachodzą - w ocenie Sądu - okoliczności, które na podstawie art. 5 k.c. prze- mawiałyby za nieuwzględnieniem zarzutu przedawnienia. Powód otrzymał bowiem odszkodowanie, a w razie istotnego pogorszenia stanu zdrowia będzie mógł ubiegać się o jego powiększenie. Kazimierz F. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 442 § 2 k.c. - poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że termin przedawnienia liczy się od dnia zda- rzenia wyrządzającego szkodę, podczas gdy prawidłowa wykładnia powołanego przepisu prowadzi do wniosku, że termin przedawnienia liczy się od dnia popełnienia przestępstwa, który w przypadku przestępstw skutkowych rozpoczyna bieg od daty 3 wystąpienia skutku przestępnego, jego pełnomocnik wniósł o „uchylenie zaskarżone- go orzeczenia Sądu II instancji i I instancji i przekazanie sprawy do ponownego roz- poznania”. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji powołał potrzebę wykładni art. 442 § 2 k.c. Jego zdaniem, dotychczasowe orzecznictwo „zasadniczo odnosi się do problematyki przedawnienia tzw. roszczeń uzupełniających podnoszo- nych w warunkach art. 442 § 1 k.c., tj. tych przypadków, w których u podstaw rosz- czenia leży czyn niedozwolony, który jednakże nie jest przestępstwem”. Ponadto, w sprawie istnieje istotne zagadnienie prawne wyrażające się w pytaniu, „czy i w jakim zakresie dla problematyki art. 442 § 2 k.c. mają znaczenie i zastosowanie normy prawa karnego te, które 1) definiują przestępstwo i 2) te, które odnoszą się do przedawnienia i różnicują przedawnienie w zależności od typu przestępstwa - i po- działu na materialne czyli skutkowe i formalne, tj. bezskutkowe”. W ocenie pełno- mocnika skarżącego, występujący w sprawie problem prawny dotyczy określenia początku biegu terminu przedawnienia z art. 442 § 2 k.c. w przypadku, gdy szkoda wynikła z przestępstwa skutkowego. Innymi słowy, odpowiedzi wymaga pytanie, czy art. 442 § 2 k.c. stanowi „samodzielną regulację pozwalającą określić początek biegu terminu przedawnienia bez sięgania do norm prawa karnego”, czy dla wykładni po- wołanego przepisu „ma znaczenie regulacja prawa karnego, a w szczególności art. 115 § 1 k.k. i art. 101 § 3 k.k.” W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik Kazimierza F. podniósł, że błędne jest stanowisko Sądów, według którego pomiędzy § 1 i § 2 art. 442 k.c. brak jest różnic „w zakresie określenia początkowej daty 10 letniego terminu przedawnienia i liczony on winien być zawsze, tj. bez względu na to czy chodzi o czyn niedozwolony czy też o czyn będący przestępstwem od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.” Pogląd prawny, zgodnie z którym początek biegu terminu przedawnienia należy liczyć od daty ustania zatrudnienia jest, zdaniem pełnomocnika skarżącego, słuszny i ugruntowany w orzecznictwie. Niemniej jednak odnosi się on do tych przy- padków, w których podstawę faktyczną roszczeń stanowi czyn niedozwolony niebę- dący przestępstwem. Stanowisko, wedle którego początek biegu terminu przedaw- nienia należy liczyć od daty ustania zatrudnienia jest błędny w odniesieniu do sytua- cji, gdy podstawą szkody jest przestępstwo. Nie uwzględnia ono bowiem „różnej re- dakcji wskazującej w art. 442 § 2 k.c., że dniem od którego należy liczyć początek biegu przedawnienia jest dzień popełnienia przestępstwa.” Należy zwrócić uwagę, że § 1 powołanego przepisu wskazuje jako początek biegu dziesięcioletniego terminu 4 przedawnienia dzień, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. W § 2 po- czątkiem biegu dziesięcioletniego terminu przedawnienia jest dzień popełnienia przestępstwa. Zatem ustawodawca zróżnicował sposób liczenia początku biegu przedawnienia „w zależności, czy stan faktyczny podpada pod stany faktyczne okre- ślone w § 1 art. 442 k.c. (czyny niedozwolone), czy też podpada pod stany faktyczne określone w § 2 art. 442 k.c., tj. czyny niedozwolone będące przestępstwami.” We- dług pełnomocnika skarżącego, odnośnie do kwestii określenia dnia popełnienia przestępstwa, wykładnia dokonana przez Sąd jest słuszna jedynie w przypadku przestępstw formalnych. Przy przestępstwach materialnych (skutkowych) sądy po- winny uwzględnić również art. 115 § 1 k.k. i art. 101 § 3 k.k., dostrzegające „potrzebę innego traktowania” przestępstw materialnych. W przypadku przestępstw material- nych, skutek należy do znamion czynu zabronionego, a wypełnienie znamion czynu zabronionego „czyli popełnienie przestępstwa skutkowego następuje dopiero z datą wystąpienia skutku. Tymczasem Sądy liczyły przedawnienie od daty, w której nie mogło być jeszcze mowy o przestępstwie z powodu braku skutku”. W sprawie nale- żało ustalić, czy rozstrój zdrowia jakiego doznał powód w 2001 r. „jest tym, o którym mowa w art. 156 k.k. ewentualnie w art. 157 k.k.”, oraz czy doznany stopień rozstroju pozostaje w związku przyczynowym z przekraczaniem przez pracodawcę maksymal- nych norm dopuszczalnego zapylenia pyłami azbestowymi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie, jakkolwiek dotyczy ona w zasadzie przedawnienia roszczeń odszkodowawczych z tytułu uszczerbku na zdrowiu spowodowanego cho- robą zawodową, występuje wiele rozmaitych, choć o niejednakowej wadze dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia, kwestii prawnych. Problematyka przedawnienia roszczeń w ogóle, w tym także o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym i przestępstwem, ma bogatą literaturę. Takimi zagadnieniami jak np. przedmiot przedawnienia (prawa czy roszczenia, a je- żeli roszczenia - to tylko majątkowe czy także niemajątkowe), dopuszczalność sto- sowania art. 5 k.c. w ocenie podniesionego przez dłużnika zarzutu przedawnienia lub wymagalność roszczeń, doktryna najpierw prawa cywilnego, potem także i prawa pracy, zajmowały się od zawsze. Także historia kontrowersji wokół liczenia terminów przedawnienia sięga czasów sprzed 1 stycznia 1965 r. (wejście w życie ustawy z 5 dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.). Warto w tym miejscu wspomnieć, że art. 442 k.c. należy odczytywać w powiązaniu z art. art. 117 - 125 k.c. regulującymi przedawnienie roszczeń cywilnoprawnych. Orzecznictwo Sądu Najwyższego zgodne jest co do tego, że w odniesieniu do roszczeń odszkodowawczych (w tym i zadośćuczynienia) wywodzonych z choroby zawodowej spowodowanej deliktem termin przedawnienia określony w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. rozpoczyna bieg od ostatniego dnia zatrudnienia narażającego poszkodowanego na czynniki szkodliwe dla zdrowia. Pogląd ten jest utrwalony. Orzeczenia powołane przez pełnomocnika skarżącego w ustnym uzasadnie- niu podstaw kasacji dotyczą sposobu liczenia okresów przedawnienia przewidzia- nych w § 1 art. 442 k.c. - trzyletniego (wyrok z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 300/01, OSNC 2004 nr 7-8, poz. 116) oraz dziesięcioletniego (wyrok z dnia 21 maja 2003 r., IV CKN 378/01, OSNC 2004 nr 4, poz. 124). Podobnie i konsekwentnie co do rozpoczęcia biegu przedawnienia liczonego a tempore scientiae orzekał Sąd Naj- wyższy już wcześniej. Natomiast tezę, że bieg przedawnienia określonego w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie może się rozpocząć przed powstaniem szkody, należy traktować jako - co najmniej - bardzo dyskusyjną. Stanowisko to nie tylko nie jest utrwalone w orzecznictwie, ale nawet jest odosobnione (por. np. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1969 r., III CZP 43/68, OSNCP 1969 nr 9, poz. 150; wyrok z dnia 22 czerwca 1977 r., III PR 64/77; postanowienie z dnia 17 lutego 1982 r., III PZP 3/81, OSNCP 1983 nr 1, poz. 8; uchwałę z dnia 25 września 1992 r., III CZP 118/92, Wokanda 1992 nr 5, s. 12). Skarżący nie zarzuca wszakże naruszenia art. 442§ 1 k.c., lecz jego § 2. Twierdzi bowiem, że szkoda polegająca na utracie przez Kazimierza F. zdolności do pracy w 50% wywołana została przestępstwem. Nie jest kwestionowany pogląd, że przy ocenie czy szkoda powstała z przestępstwa (zbrodni lub występku) należy sto- sować kryteria przewidziane w prawie karnym (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższe- go: z dnia 29 czerwca 1971 r., I PR 84/71, Lex nr 6951; z dnia 6 lutego 2001 r., II UKN 221/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 466; z dnia 21 listopada 2001 r., II UKN 633/00, OSNP 2003 nr 17, poz. 422). Otóż, o popełnieniu przestępstwa decyduje bezprawność czynu i wina sprawcy (art. 1 § 1 i 3 k.k.). Pełnomocnik skarżącego nie wskazuje jakie przestępstwo, którego skutkiem jest niezdolność Kazimierza F. do pracy, popełnił pracodawca. Z powołanych w końcowym fragmencie uzasadnienia kasacji przepisów wynikałoby, że mogłoby to być przestępstwo z art. 156 k.k. ewen- 6 tualnie z art. 157 k.k. Chodziłoby więc o spowodowanie przez pracodawcę ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia skarżącego. Nie precyzuje on też jakie zachowanie (działanie lub zaniechanie) pra- codawcy miałoby mieć znamiona czynu zabronionego przez ustawę karną. Z treści uzasadnienia podstaw kasacyjnych można się jedynie domyślać, iż miałoby to być „przekraczanie przez pracodawcę maksymalnych norm dopuszczalnego zapylenia pyłami azbestowymi”. Pracodawcy zatrudniającemu pracownika w warunkach szkodliwych nie można przypisać, tylko na podstawie tej okoliczności, bezprawności zachowania. Praca w warunkach szkodliwych lub uciążliwych dla zdrowia jest prawem dozwolona. Podlega wzmożonej ochronie, a jej szkodliwość (uciążliwość) jest rekompensowana zwiększeniem czasu wolnego (skrócenie czasu pracy, wydłużony urlop wypoczyn- kowy), świadczeniami dodatkowymi (w naturze i pieniężnymi), obniżonym wiekiem emerytalnym. Zatrudnianie pracownika w warunkach szkodliwych nie jest więc ani deliktem w rozumieniu art. 415 k.c. (w związku z art. 300 k.p.), ani tym bardziej czy- nem zabronionym na gruncie art. 115 § 1 k.k., na który to przepis powołuje się peł- nomocnik skarżącego. Ewentualne przestępstwo pracodawcy zatrudniającego pra- cownika w warunkach szkodliwych mogłoby polegać, jak się wydaje, na niedopełnie- niu obowiązków wynikających z przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy i narażeniu przez to pracownika na niebezpieczeństwo utraty życia albo cięż- kiego uszczerbku na zdrowiu (art. 220 § 1 k.k.). Sprawcą takiego występku byłaby osoba odpowiedzialna w zakładzie za bezpieczeństwo i higienę pracy. Jej wina mu- siałaby polegać na woli wywołania skutku w postaci rozstroju zdrowia Kazimierza F. powodującego jego trwałą niezdolność do pracy. Musiałby więc sprawca chcieć wy- wołania tego skutku, godzić się na jego wywołanie, przewidywać jego wywołanie albo móc go przewidywać (art. 9 k.k.). Wszystko to są jednak, w kontekście uzasadnienia podstaw kasacji, jedynie domysły, do snucia których Sąd Najwyższy nie jest zobo- wiązany, a nawet - w świetle przepisów o postępowaniu kasacyjnym - uprawniony. Co jednak w rozpoznawanej sprawie istotniejsze, zgodnie z art. 442 § 2 k.c., termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych wynikłych ze zbrodni lub wy- stępku liczy się od dnia popełnienia przestępstwa. Stosownie do art. 6 § 1 k.k. „czyn zabroniony uważa się za popełniony w czasie, w którym sprawca działał lub zanie- chał działania, do którego był obowiązany”. Przepis ten dotyczy wszystkich prze- stępstw, zarówno materialnych jak i formalnych. Dla czasu popełnienia przestępstwa 7 skutkowego nie jest zatem miarodajny czas wystąpienia tego skutku. Zakładając na- wet (jak chce pełnomocnik skarżącego), że pracodawca (osoba działająca w jego imieniu) dopuścił się (jakiegoś) przestępstwa, zostałoby ono popełnione w okresie trwania zatrudnienia narażającego Kazimierza F. na chorobę zawodową (między 11 lutego 1954 r. a 1 czerwca 1965 r.). Ponieważ byłby to czyn (działanie lub zaniecha- nie) o charakterze ciągłym w rozumieniu art. 12 k.k., za datę popełnienia przestęp- stwa należałoby przyjąć dzień ustania stosunku pracy, tj. 1 czerwca 1965 r. Od tej też daty rozpocząłby bieg termin dawności określony w art. 442 § 2 k.c. Skutek stanowiący znamię czynu zabronionego może mieć znaczenie np. dla ustalenia miejsca popełnienia przestępstwa (art. 6 § 2 k.k.). Ma znaczenie dla przedawnienia karalności przestępstwa. Wedle bowiem art. 101 § 3 k.k., bieg przedawnienia ścigania przestępstwa skutkowego rozpoczyna się nie od czasu po- pełnienia przestępstwa (art. 6 § 1 k.k.), ale od czasu, gdy nastąpił skutek, od którego zależy popełnienie przestępstwa. Autor kasacji wywodzi z użytego w art. 101 § 3 k.k. terminu „przedawnienie” wnioski zbyt daleko idące i błędne. Przepis ten zawiera szczególną regulację (odnoszącą się wyłącznie do przestępstw materialnych) do re- gulacji zasadniczej z § 1 i 2, w których mowa jest o terminach ustania karalności przestępstwa w ogóle. Termin „przedawnienie” znaczy zatem na gruncie art. 101 § 3 k.k. „ustanie karalności przestępstwa” (przedawnienie ścigania). Utożsamianie przedawnienia karalności przestępstwa z przedawnieniem roszczeń majątkowych wywodzonych z przestępstwa jest merytorycznie i metodologicznie wadliwe. Cały zatem erudycyjny wywód pełnomocnika skarżącego na temat przestępstw material- nych i formalnych nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia daty popełnienia prze- stępstwa, a w konsekwencji terminu rozpoczęcia biegu przedawnienia z art. 442 § 2 k.c. Trafnie przyjęły Sądy obu instancji, że roszczenie Kazimierza F. o dodatkowe odszkodowanie (zadośćuczynienie) z tytułu trwałej niezdolności do pracy wskutek choroby zawodowej uległo przedawnieniu. Na uzasadnienie konieczności istnienia instytucji przedawnienia powoływane są rozmaite względy. Jej celem głównym jest potrzeba bezpieczeństwa prawnego i zagwarantowania pewności w stosunkach prawnych, co stanowi jedną z zasadniczych cech demokratycznego państwa praw- nego. Mimo to, zarzut przedawnienia w wyjątkowych wypadkach, takich jak - być może - rozpoznawana sprawa, może podlegać, co nie jest jednak powszechnie aprobowane, ocenie w aspekcie nadużycia prawa podmiotowego (por. orzeczenia 8 Sądu Najwyższego - uchwały z dnia 29 listopada 1996 r., II PZP 3/96, OSNAPiUS 1997 nr 14, poz. 249 oraz z dnia 4 kwietnia 1997 r., II PZP 1/96, OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 456; a także wyroki: z dnia 9 grudnia 1997 r., II UKN 387/97, OSNAPiUS 1998 nr 20, poz. 609; z dnia 6 listopada 1998 r., II UKN 292/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 794; z dnia 3 grudnia 1999 r., II UKN 237/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 238; z dnia 13 lipca 2000 r., II UKN 635/99, OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 52). Wpraw- dzie stanowisko to zostało wypracowane w odniesieniu do dziesięcioletniego okresu przedawnienia przewidzianego w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., ale aksjologicznie jest ono tym bardziej uzasadnione na gruncie § 2 tego artykułu. Pełnomocnik skarżą- cego nie powołał jednak w kasacji uchybienia przez Sąd drugiej instancji art. 5 k.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje zaś sprawę, zgodnie z art. 39311 § 1 k.p.c., w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================