II PZP 8/04

wyroki Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 23 listopada 1995 r., I ACr 483/95, Wokanda 1996 nr 8, s. 45-46 i 50 i Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 1999 r., I ACa 1105/98, Prokuratura i Prawo 2000 nr 2, poz. 35, Z.Radwański: (w:) System prawa prywatnego, Tom 2, Warszawa 2002, s. 402 i wcześniej powołany S.Grzybowski: System prawa cywilnego, s. 711). Z dotychczasowych uwag wynika, że błąd, jako wada oświadczenia woli, jest następstwem mylnego wyobrażenia osoby składającej takie oświadczenie o treści czynności prawnej, jej składnikach lub okolicznościach łączących się ściśle z oświad- czeniem woli. Związek błędu z całą czynnością prawną uważa się za dostatecznie ścisły wówczas, gdy błąd „ingerując w istotę czynności prawnej, wypacza niejako jej sens życiowy lub prawny” (S.Grzybowski: (w:) System prawa cywilnego, s. 673-674), a więc gdy fakt mylnie wyobrażony i zniekształcający obraz sytuacji, łączy się ściśle z konkretną czynnością prawną lub okolicznościami powodującymi jej zawarcie, np. błąd co do przedmiotu umowy i jego cech, skutków transakcji, kwalifikacji kontra- henta, oczekiwanych rezultatów itp. Skoro przy tym błąd dotyczący choćby jednego elementu czynności prawnej lub okoliczności objętej treścią oświadczenia woli bądź też tylko związanej z innymi (niż oświadczenie woli) elementami czynności prawnej powoduje nieważność całej czynności prawnej, to zauważenie przez stronę błędu i uchylenie się od skutków wadliwego - z powodu tego błędu - oświadczenia woli nie może dotyczyć części czynności prawnej, lecz zawsze całości. 9 Odprawa stanowiąca odszkodowanie z tytułu rozwiązania umowy o pracę ustalona w umowie („porozumieniu”) stron z dnia 4 lipca 2002 r. należy do istotnych jej składników. Uchylenie się powódki od skutków tego oświadczenia z powołaniem się na błąd dotyczący wysokości odszkodowania, nie może doprowadzić do wzru- szenia powyższej czynności prawnej tylko w tym zakresie. W świetle bowiem przed- stawionych wcześniej uwag, uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświad- czenia woli powoduje zawsze bezskuteczność (nieważność) całej czynności prawnej. Niedopuszczalne jest zatem uchylenie się tylko od jej części. Doprowadziłoby to bo- wiem do zmiany treści czynności prawnej - w tym wypadku umowy zawartej przez strony - w sposób niepożądany przez stronę pozwaną. Tymczasem instytucja błędu nie służy do modyfikacji dokonanej czynności prawnej, chociażby to była czynność wadliwa. Taki też pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 listopada 2003 r., V CK 477/02 (niepublikowany), stwierdzając, że na podstawie art. 84 k.c. działa- jący pod wpływem błędu może uchylić się od skutków swego oświadczenia w cało- ści; nie może natomiast uchylić się jedynie od niektórych postanowień umowy z za- miarem pozostawienia w mocy pozostałych. Identyczne stanowisko zostało wyrażo- ne także w piśmiennictwie (Z.Radwański: (w:) System prawa prywatnego, jak wyżej, s. 403). 2. Z poruszonymi zagadnieniami wiąże się kwestia, czy jest możliwe uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, gdy błąd dotyczy okoliczności prawnych. W przedmiotowej bowiem sprawie powódka powoły- wała się na to, że pracodawca w warunkach innych niż typowe do wykonywania pracy, tj. poza siedzibą pozwanej Spółki, na spotkaniu pracowników sprzedaży i mar- ketingu w K. i nie udostępniwszy tekstu Pakietu Socjalnego, zaproponował jej zawar- cie porozumienia, zapewniając zarazem, że zaoferowane warunki, zwłaszcza kwota 157.700 zł stanowi pełną odprawę należną na podstawie postanowień Pakietu. Po- wódka oświadczyła również, że postanowień tych nie znała, a Sąd Okręgowy oko- liczność tę ustalił, wyjaśniając, że „kwotą wypełniającą wszelkie zobowiązania strony pozwanej wobec powódki z tytułu rozwiązania umowy o pracę, była kwota 291.745 zł odpowiadająca dyspozycji art. 7 ust. 1 Pakietu Socjalnego”. Gdyby więc Sąd Apela- cyjny podzielił te ustalenia, to byłby usprawiedliwiony wniosek, że powódka złożyła swoje oświadczenie pod wpływem błędu co do prawa. Błąd ten odnosił się bowiem do postanowień Pakietu Socjalnego, który stanowił źródło praw i obowiązków stron stosunku pracy występujących w przedmiotowej sprawie. Pojęcie „błąd co do treści 10 czynności prawnej” jest szerokie. Obejmuje mylne wyobrażenie składającego oświadczenie woli „o tym wszystkim, co stanowi treść czynności prawnej, a nie tylko samo oświadczenie woli, które jest wprawdzie podstawowym, ale nie jedynym wy- znacznikiem treści czynności prawnej” (Z.Radwański: (w:) System prawa prywatne- go, jak wyżej s. 395). Może więc dotyczyć różnych okoliczności rzeczywistego stanu rzeczy, w szczególności osoby, której składa się oświadczenie woli, przedmiotu czynności prawnej lub jego właściwości, a także treści obowiązującego prawa (S.Grzybowski: (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, wyd. 1974, s. 580- 581). W tezie wyroku z dnia 24 stycznia 1974 r., II CR 761/73 (OSP 1975 nr 11, poz. 238, z glosą aprobującą A.Kleina opublikowaną tamże) Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli zachodzi nie tylko wtedy, gdy błąd dotyczy okoliczności faktycznych, lecz także wtedy, gdy błąd dotyczy okoliczności prawnych, przy czym musi on być istotny i odnosić się do treści oświad- czenia woli. W uzasadnieniu wyroku natomiast wyjaśnił, że hipoteza art. 84 k.c. ogranicza stosowanie zasady ignorantia iuris nocet. Przytoczony pogląd powtórzył Sąd Najwyższy także w wyroku z dnia 12 października 2001 r., IV CKN 144/00 (OSNC 2001 nr 4, poz. 60), uznając wyraźnie błąd co do prawa za błąd dotyczący treści czynności prawnej. 3. Odnosząc się do poruszonej przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zagad- nienia prawnego kwestii, jaki wpływ na interpretację art. 84 k.c. ma art. 58 k.c., na- leży stwierdzić, że lektura przepisów Kodeksu cywilnego o czynnościach prawnych prowadzi do wniosku, iż ustawodawca wyodrębnił błąd, groźbę i podstęp w osobną kategorię wad oświadczenia woli i uregulował je w odrębnych przepisach, nie stano- wiąc przy tym, że oświadczenie woli złożone pod wpływem błędu (art. 84 k.c.), groźby (art. 86 k.c.) lub podstępu (art. 87 k.c.) jest dotknięte nieważnością. Uczynił tak natomiast w odniesieniu do oświadczenia woli złożonego drugiej stronie dla pozo- ru (art. 83 k.c.), a także przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli (art. 82 k.c.), używając słów: „nieważne jest oświadczenie woli...” Przede wszystkim jednak przyjął nieważność czynności prawnej, która byłaby sprzeczna z ustawą albo miała na celu obejście prawa (art. 58 § 1 k.c.) oraz czynności sprzecznej z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Wprawdzie błąd może dotyczyć sfery mo- tywacyjnej, czyli wiążącej się z powzięciem decyzji i wyrażeniem woli, jednak według Kodeksu cywilnego stany emocjonalno-wolicjonalne wywołane błędem, podstępem 11 lub groźbą mają swoje hipotezy i dyspozycje, czyli własny byt i własną konstrukcję prawną. Z tego powodu czynność dokonana pod wpływem błędu nie podlega ocenie z punktu widzenia art. 82 k.c. W orzeczeniu z dnia 1 lipca 1974 r., III CRN 119/74 (OSPiKA 1976 nr 2, poz. 30) Sąd Najwyższy przedstawił różnicę, jaka - jego zdaniem - zachodzi między oświadczeniem woli złożonym w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli a oświadczeniem złożonym pod wpływem błędu. Wyjaśnił mianowicie, że zawarcie przez stronę niekorzystnej dla niej umowy z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej, w jakiej się znajdowała, nie powo- duje samo przez się nieważności jej oświadczenia woli w rozumieniu art. 82 k.c., a to dlatego, że przyczyna wyłączająca swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi być umiejscowiona „w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w jakiejś sytuacji zewnętrznej, w jakiej ta osoba została postawiona”. Czynność prawna dokonana pod wpływem błędu nie podlega też ocenie w aspekcie art. 58 k.c. Przepis ten ustanawia bezwzględną nieważność czynności prawnych sprzecznych z ustawą (lub mających na celu obejście prawa) oraz z zasa- dami współżycia społecznego. Sprzeczność z ustawą oznacza formalną i materialną niezgodność czynności z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa. Czynność prawna nieważna nie wywołuje i nie może wywołać skutków prawnych objętych wolą stron, poza powstaniem skutków ubocznych, które ustawa wiąże z taką czynnością, jak np. obowiązek zwrotu świadczeń wzajemnych (art. 496-497). Owa czynność nie może być też - jak to jest w wypadku błędu - konwalidowana przez uchylenie się strony od skutków oświadczenia woli. Co prawda, art. 58 § 1 k.c. w dalszej swojej części przewiduje, że z czynności prawnej sprzecznej z ustawą lub mającej na celu obejście ustawy (nie dotyczy to sprzeczności z zasadami współżycia społecznego) może wynikać inny skutek, w szczególności ten, że na miejsce nieważnych postano- wień czynności prawnej wejdą odpowiednie przepisy ustawy, ale taki skutek musi być przewidziany przez „właściwy przepis”. Oznacza to, że w opisanej sytuacji, w razie sprzeczności postanowień czynności prawnej z ustawą, czynność ta utrzymuje się nadal, lecz z treścią zmienioną w sposób oznaczony ustawą. Tym samym nie można jej uznać za czynność bezwzględnie nieważną. Jeszcze innego zagadnienia dotyczy art. 58 § 3 k.c. Stanowi on, że jeżeli nie- ważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność ta pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. Przepis ten dotyczy 12 więc nieważności części czynności prawnej. Jego pobieżna lektura może nasuwać spostrzeżenie, że chodzi w nim o jakąkolwiek część (składnik) czynności prawnej, skoro samo brzmienie nie wprowadza żadnych rozróżnień. Jednak rozważenie sensu przepisu, uwzględniające zwłaszcza składniki czynności prawnej, prowadzi do inne- go wniosku. Otóż warunkiem wywołania przez czynność prawną określonych skut- ków prawnych jest posiadanie przez nią minimalnej treści. Oprócz postanowień sta- nowiących ową „minimalną treść”, z reguły pojmowaną jako essentialia negotii, czyn- ność prawna może zawierać także inne postanowienia. W przepisie art. 58 § 3 k.c., który dopuszcza pozostawienie w mocy „pozostałych części” czynności prawnej, o ile nieważnością jest dotknięta tylko jej część, chodzi więc o sytuację, gdy nieważność dotyczy tylko niektórych nieistotnych jej składników, natomiast „pozostałe części” spełniają wymagania minimalnej treści danego typu lub danej postaci czynności prawnej. Nie sposób bowiem przyjąć, że art. 58 § 3 k.c. mógłby odnosić się do sy- tuacji, w której nieważnością byłaby dotknięta część czynności prawnej zawierająca minimalną jej treść, a pozostałyby w mocy postanowienia nieistotne. Wówczas bo- wiem nie można by w ogóle mówić o istnieniu czynności prawnej wywołującej skutki. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę przedstawioną na wstępie. ========================================