I PK 348/03

Wyrok z dnia 5 lutego 2004 r. I PK 348/03 Wiek emerytalny upoważniający do uzyskania prawa do emerytury górni- czej na podstawie art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest wiekiem emerytalnym w rozumieniu art. 39 k.p., w brzmieniu tego przepisu obowiązującym do 31 grudnia 2003 r. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2004 r. sprawy z powództwa Jana T. przeciwko R. Spółce Węglowej Spółce Akcyjnej w R.Ś. o przy- wrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z dnia 20 marca 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Powód Jan T. żądał przywrócenia do pracy w pozwanej R. Spółce Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego „H.” w R.Ś. W uzasadnieniu pozwu podał, że przy- czyna wypowiedzenia - restrukturyzacja i zmniejszanie zatrudnienia, została określo- na zbyt ogólnie, a ponadto pozwana dokonywała przyjęć do pracy. Ponadto wskazał, że wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych pod ziemią zgodnie z wymaga- niami art. 34 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wynosi 50 lat. Oznacza to, że wypowiedzenie narusza art. 39 k.p., ponieważ w dniu wypowiedzenia, tj. 10 października 2001 r., mając ukończone 48 lat był on objęty ochroną przed wypowie- dzeniem. Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej wyrokiem z 23 maja 2002 r. oddalił po- wództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był ostatnio zatrudniony na stanowisku 2 nadsztygara. Pozwana wypowiedziała mu umowę o pracę, podając jako przyczynę wypowiedzenia restrukturyzację zatrudnienia w R. Spółce Węglowej SA i koniecz- ność zmniejszenia zatrudnienia w Kopalni Węgla Kamiennego „H.”. Okres wypowie- dzenia upłynął 31 stycznia 2002 r. W dacie wypowiedzenia powód miał 27-letni staż pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze pod ziemią. Staż ten uprawniał go do przejścia na emeryturę bez względu na wiek. W okresie wypowiedzenia pozwana przyjmowała nowych pracowników, w tym osobę, która po zwolnieniu powoda zajęła jego miejsce. Oceniając zasadność wypowiedzenia Sąd Rejonowy uznał, że wska- zana powodowi przyczyna nie jest ogólna i znajduje oparcie w treści ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.). Pozwana musiała przeprowadzić restrukturyzację zatrudnienia, a uznanie posiadania uprawnień emerytalnych za kry- terium doboru pracowników do zwolnienia w pierwszej kolejności było zgodne z za- sadami współżycia społecznego. Skoro powód w dacie zwolnienia posiadał upraw- nienia emerytalne, to nie korzystał on z ochrony określonej w art. 39 k.p. Powód w apelacji podnosił, że przysługiwała mu ochrona przed wypowiedze- niem określona w art. 39 k.p. Wiek emerytalny dla pracownika zatrudnionego pod ziemią wynosi 50 lat, a on w dniu wypowiedzenia miał ukończone 48 lat. W tej sytua- cji posiadanie prawa do emerytury bez względu na wiek nie wyłączało szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę uregulowanej w art. 39 k.p. Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z 20 marca 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i przywrócił powoda do pracy. Wskazał, że przyjmuje ustalenia Sądu Rejono- wego za własne, ale nie podziela jego interpretacji art. 39 k.p. i w związku z tym uznaje apelację za zasadną. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji przeprowadził szczegółowe postępowanie dowodowe ustalając fakty, których żadna ze stron nie kwestionowała. Trafnie ocenił zasadność wypowiedzenia, gdyż restruk- turyzacja zatrudnienia była rzeczywiście prowadzona w pozwanej Spółce i stanowiła uzasadnioną przyczynę wypowiadania umów o pracę. Podniesiony przez powoda zarzut naruszenia art. 39 k.p. nie został jednak właściwie rozważony przez Sąd pierwszej instancji. Powód w chwili wypowiadania mu umowy o pracę miał ukoń- czone 48 lat i posiadał 27 lat stażu pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy pod ziemią. W jego przypadku, zgodnie z art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach, wiek emerytalny wynosi 50 lat. Jest to „wiek 3 emerytalny”, o którym stanowi art. 39 k.p. Nie jest to wiek uprawniający do wcze- śniejszej emerytury, lecz „normalny” wiek emerytalny. W tym stanie rzeczy w chwili wręczania wypowiedzenia powód był niewątpliwie chroniony na podstawie art. 39 k.p. Sąd Okręgowy podkreślił, że Sąd Najwyższy w wyroku z 29 lipca 1997 r., I PKN 227/97 (OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 326), zajął analogiczne stanowisko przyjmując, że wiek emerytalny w rozumieniu art. 39 k.p. dla pracownika kolejowego wynosi w odniesieniu do mężczyzn 60 lat. W tej sytuacji orzeczenie Sądu pierwszej instancji musiało zostać zmienione, a zgodnie z art. 45 § 1 i 3 k.p. Sąd Okręgowy mógł orzec tylko o przywróceniu powoda do pracy. Kasację od powyższego wyroku złożyła pozwana R. Spółka Węglowa, wno- sząc o jego zmianę poprzez oddalenie apelacji powoda, ewentualnie o uchylenie za- skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do rozpoznania sądowi drugiej instancji. Jako podstawę kasacji strona skarżąca wskazała naruszenie prawa materialnego, tj. art. 39 k.p. w związku z art. 48 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, poprzez ich błędną wykładnię. Zdaniem skarżącej powód nie był chroniony przez art. 39 k.p., po- nieważ przepis ten dotyczy tak zwanego „powszechnego wieku emerytalnego”. Za- kaz wypowiedzenia nie obejmuje więc pracowników, którzy zamierzają przejść na swój wniosek na wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 29 i 31 wymienionej ustawy oraz osób, które mogą przejść na emeryturę bez względu na wiek. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istotą rozpoznawanego sporu jest ustalenie, czy powodowi przysługiwała ustanowiona w art. 39 k.p. ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę w okresie poprzedzającym nabycie przez niego prawa do emerytury górniczej przewidzianej w art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach. Zdaniem powoda ochrona taka mu przysługiwała. W opinii strony pozwanej nie miał on do niej prawa, ponieważ art. 39 k.p. dotyczy tylko ochrony przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, który w przypadku powoda wynosi 65 lat. Zgodnie z art. 39 k.p., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2003 r., i z tego względu znajdującym zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzy- skanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Przepis ten ustala dwie prze- 4 słanki objęcia pracownika przewidzianą w nim ochroną przed wypowiedzeniem. Pierwszą jest wkroczenie w okres dwóch lat poprzedzających osiągnięcie „wieku emerytalnego”, drugą zaś posiadanie stażu emerytalnego umożliwiającego uzyska- nie prawa do emerytury z osiągnięciem wieku emerytalnego. Proste wyliczenie wskazuje, że chodzi tu o staż wymagany przez przepisy prawa pomniejszony o dwa lata. W przypadku powoda w grę wchodzą cztery hipotetyczne możliwości uzyska- nia prawa do emerytury, to jest prawa do: 1) emerytury górniczej bez względu na wiek i zajmowane stanowisko, przysługującej pracownikom urodzonym po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., którzy pracę górniczą wykonywali pod ziemią stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przez okres wynoszący co najmniej 25 lat (art. 48 ustawy o emeryturach i rentach); 2) emerytury górniczej przysługującej pra- cownikowi urodzonemu po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., jeżeli ukończył 50 lat życia, ma okres pracy górniczej wynoszący łącznie z okresami pracy równorzędnej i okresami zaliczanymi do pracy górniczej co najmniej 25 lat (mężczy- zna), w tym co najmniej 15 lat pracy górniczej określonej w art. 36 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach oraz nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego, a określone wyżej warunki do uzyskania emerytury spełni do 31 grudnia 2006 r. i został z nim rozwiązany stosunek pracy (art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emery- turach i rentach); 3) emerytury górniczej przysługującej pracownikowi, który ukończył 55 lat, ma okres pracy górniczej wynoszący łącznie z okresami pracy równorzędnej i okresami zaliczanymi do pracy górniczej co najmniej 25 lat (mężczyzna), w tym co najmniej 5 lat pracy górniczej i spełniającemu pozostałe warunki jak w pkt (2) (art. 34 ust. 1 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach); 4) emerytury przysługują- cej ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r., którzy osiągnęli, w przypadku mężczyzn, wiek emerytalny, wynoszący co najmniej 65 lat. Należy wykluczyć możliwość rozciągnięcia ochrony z art. 39 k.p. na okres po- przedzający nabycie prawa do emerytury górniczej bez względu na wiek (pkt 1). Nie ulega wątpliwości, że w chwili wypowiedzenia powodowi przysługiwało już takie prawo. Sąd Okręgowy ocenił jednak trafnie, że data, w której pracownik uzyskuje prawo do takiej emerytury nie jest datą osiągnięcia wieku emerytalnego w rozumieniu art. 39 k.p. Przepis ten bowiem stanowi o pracowniku, „któremu brakuje nie więcej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego”. Nie może więc dotyczyć to sytuacji z art. 48 ustawy o emeryturach i rentach, skoro przesłanką, od której przepis ten uza- 5 leżnia prawo do emerytury górniczej jest jedynie okres zatrudnienia bez względu na wiek. Z istoty tego unormowania wynika zatem, że wiek emerytalny nie jest prze- słanką nabycia prawa do regulowanej w nim emerytury. Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku okresu poprzedzającego uzy- skanie prawa emerytury górniczej przysługującej na podstawie art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach pracownikowi, który ukończył 50 lat, tj. okresu, w którym znajdował się powód w dniu wypowiedzenia umowy o pracę. W tym przypadku ustawa o emeryturach i rentach nazywa wprost wskazany wiek 50 lat wiekiem emerytalnym, używając tym samym określenia jednobrzmiącego z tym terminem użytym w art. 39 k.p. Podstawowa reguła wykładni, nakazująca przyznanie pierwszeństwa wykładni językowej w sytuacji jednoznacznego brzmienia przepisów (clara non sunt interpretanda), wskazuje zatem, że okres ten jest objęty rozważaną ochroną. Nie ma podstaw, aby temu samemu określeniu „wiek emerytalny” występu- jącemu w rozważanych przepisach nadawać różne znaczenie. Wniosek ten mogłyby podważyć jedynie istotne względy natury systemowej lub funkcjonalnej. W przekona- niu Sądu Najwyższego względy takie w rozpatrywanym przypadku nie występują. Co więcej, za powyższym wnioskiem przemawiają argumenty o charakterze systemo- wym i funkcjonalnym przedstawione przez Sąd Najwyższy w wyroku z 29 lipca 1997 r., I PKN 227/97 (OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 326) oraz z w wyroku z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01 (Prokuratura i Prawo 2003 nr 2, s. 43), w którym Sąd Najwyż- szy wprost odniósł się także do rozpatrywanego w niniejszej sprawie zagadnienia wcześniejszego wieku emerytalnego górników i jego znaczenia dla wykładni art. 39 k.p. W tym stanie rzeczy, skoro powód w chwili wypowiedzenia mu umowy o pracę spełniał warunki niezbędne do objęcia go ochroną przed wypowiedzeniem w myśl art. 39 k.p., to wypowiedzenie nastąpiło z naruszeniem prawa, co przesądza o traf- ności zaskarżonego wyroku. W uzupełnieniu powyższych uwag należy wskazać, że przyjęcie, iż wiekiem emerytalnym dla powoda jest 50 lat, przy spełnieniu pozostałych warunków wymaga- nych przez art. 34 ust. 2 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach i rentach, ozna- cza, że nie będzie on już mógł skorzystać ochrony ustalonej w art. 39 k.p. w okresie 2 lat poprzedzających osiągnięcie przez niego kolejnych dat, wyznaczonych przez zdarzenia określone wyżej w pkt 2) i 4), bowiem ochrona ta przysługuje pracowni- kowi tylko jeden raz (zob. wskazany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01). 6 Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================