I PK 272/02

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 2003 r., III PZP 22/02, OSNP 2003 nr 21 i wskazany w nim wyrok z dnia 7 sierpnia 2002 r., I PKN 561/01, dotychczas niepublikowany, teza, OSNP 2003 nr 5-okładka). Sądy obu instancji, w ustalonym i niezakwestionowanym w kasacji stanie fak- tycznym, prawidłowo oceniły, że wskutek niezłożenia przez powódkę w terminie oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji, wygasło jej roszczenie o ich wydanie. Trafnie uznały, że skoro powódka jest osobą uprawnioną do nieodpłatnego nabycia akcji, to wskutek utraty tego prawa powstała po jej stronie szkoda w wysoko- 11 ści wartości akcji, uzasadniająca możliwość powstania roszczenia o jej wyrównanie, pod warunkiem wykazania, że strony pozwane nie wykonały lub nienależycie wyko- nały obowiązki wynikającego z treści stosunku obligacyjnego oraz że istnieje normal- ny związek przyczynowy między szkodą a niewykonaniem (nienależytym wykona- niem) zobowiązania (art. 471 w związku z art. 361 k.c.). Sąd pierwszej instancji wy- łącznie, a Sąd drugiej instancji w przeważającej części, ograniczyły się do oceny, czy między ewentualnym niewykonaniem (nienależytym wykonaniem) zobowiązania, a szkodą, istnieje adekwatny (normalny) związek przyczynowy (art. 361 § 1 k.c.). Ro- zumowanie Sądu pierwszej instancji polega w pewnym uproszczeniu na uznaniu, że gdyby nawet przyjąć, iż strony pozwane naruszyły obowiązki wynikające z treści sto- sunku zobowiązaniowego w sposób wskazywany przez powódkę, to i tak szkoda po jej stronie powstała z innych przyczyn. Nie ma więc związku przyczynowego między szkodą a ewentualnym niewłaściwym wykonaniem zobowiązania. To rozumowanie jest niewątpliwie słuszne co do zdarzeń zaistniałych po utracie przez powódkę prawa do akcji wskutek upływu z dniem 8 października 1997 r. terminu do złożenia oświad- czenia o zamiarze nabycia akcji. Powódka wskutek upływu tego terminu utraciła prawo do akcji i w tym momencie powstała szkoda. Żadne zdarzenie, które nastąpiło w późniejszym okresie nie mogło już wpłynąć na powstanie szkody (spowodować jej). Z tego punktu widzenia bezzasadne są podniesione w kasacji zarzuty co do spo- sobu zbywania akcji, a dotyczące zlecenia starszemu specjaliście zawierania umów w imieniu Skarbu Państwa (zarzut naruszenia art. 734 § 1 k.c. w związku z art. 95 § 1 k.c. i § 2 ust. 3 statutu Ministerstwa Skarbu Państwa). Rozumowanie Sądów co do braku związku przyczynowego między dalszymi ewentualnymi zaniedbaniami stron pozwanych, a powstała szkodą, polega na przyję- ciu, że powódka nie złożyła w terminie oświadczenia o zamiarze nabycia akcji, gdyż nie czyta prasy, nie ogląda telewizji i w ogóle nie interesuje się życiem publicznym. Takie wnioskowanie nie jest jednak zasadne, jeżeli zważy się, że powódka w końcu dowiedziała się o obowiązku złożenia tego oświadczenia. Problem nie polega więc na tym, że powódka w ogóle nie dowiedziała się o tym obowiązku, lecz na tym, że dowiedziała się o nim za późno, po upływie terminu. Już to pozwala na wniosek, że rozumowanie Sądów jest dotknięte wadą. Można mu bowiem przeciwstawić zasadne twierdzenie, że gdyby obwieszczenia o obowiązku składania oświadczeń były doko- nane szybciej i w odpowiedni sposób, to powódka dowiedziałaby się o nim w czasie umożliwiającym złożenie oświadczenia w terminie. Rację mają Sądy, że to na po- 12 wódce ciąży wykazanie, iż między szkodą a nienależytym wykonaniem zobowiązania zachodzi związek przyczynowy. Sądy pomijają jednak, że w tym zakresie można sto- sować domniemania faktyczne, a więc wykazać fakty, na podstawie których z od- powiednim prawdopodobieństwem można wnioskować o istnieniu związku przyczy- nowego. Zważyć też należy, że ewentualne zaniedbania pozwanych polegały na za- niechaniu, a wobec tego rozumowanie dotyczące istnienia związku przyczynowego z istoty opiera się na konstrukcji intelektualnej, wnioskowania o prawdopodobieństwie zdarzeń, które wystąpiłyby, gdyby strony pozwane prawidłowo wykonały swoje obo- wiązki. Rozumowanie takie może być przeprowadzone w sposób nawiązujący do konkretnych okoliczności sprawy, a w szczególności do faktów dotyczących narusze- nia obowiązków kontraktowych i ich prawnej oceny. Zaniechanie podjęcia czynności z istoty może być przyczyną szkody tylko wtedy, gdy istnieje prawny obowiązek dzia- łania. Sąd Najwyższy uważa, że dotyczące związku przyczynowego rozumowanie abstrakcyjne (zwłaszcza przez Sąd pierwszej instancji), przeprowadzone w ode- rwaniu od oceny, czy strony pozwane nienależycie wykonały zobowiązanie i na czym to polegało, jest niewystarczające. Aby ocenić istnienie związku przyczynowego trzeba w zasadzie ustalić fakty i ocenić prawnie na czym polegało nienależyte wyko- nanie zobowiązania, a dopiero później odnieść to do powstania szkody. Inaczej mó- wiąc, Sąd pierwszej instancji przedwcześnie pominął ocenę prawidłowości wykona- nia zobowiązania. Należy to uznać jako przemawiające przeciwko przyjętemu wnio- skowi o braku związku przyczynowego. Sąd drugiej instancji zaakceptował to rozu- mowanie, a w uzupełnieniu w sposób niewystarczający odniósł się do podnoszonych przez powódkę okoliczności lub błędnie je ocenił. Powoduje to konieczność analizy, jakie były prawnie określone obowiązki stron pozwanych w zakresie dotyczącym w szczególności obwieszczenia o obowiązku złożenia oświadczeń o zamiarze nieod- płatnego nabycia akcji i czy strony pozwane obowiązki te wykonały należycie (wszystko oczywiście w granicach zarzutów kasacyjnych). Dopiero w dalszej kolejno- ści można ewentualne zaniedbania, już konkretnie ustalone, odnieść do powstania szkody w aspekcie istnienia związku przyczynowego. Zgodnie z art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (obecnie ustawa o komercjalizacji i pry- watyzacji) w jej pierwotnym brzmieniu (Dz.U. Nr 118, poz. 561) osoby uprawnione mogły skorzystać z prawa do nabycia akcji nieodpłatnie, o ile w ciągu sześciu mie- sięcy od dnia wpisania spółki do rejestru złożyły pisemne oświadczenie o zamiarze 13 nabycia akcji. Niezłożenie oświadczenia w tym terminie powodowało utratę prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. Według art. 63 ust. 5 ustawy bieg terminu, o którym mowa w art. 38 ust. 1 i art. 49 ust. 4, rozpoczynał się z dniem wejścia w życie ustawy, a pozostałe terminy określone w przepisach rozdziału 2 działu IV należało obliczać odpowiednio. Oznacza to, że w przypadku pozwanej Spółki termin sześciomiesięczny z art. 38 ust. 2 ustawy biegł od daty jej wejścia w życie. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z dnia 7 października 1996 r., a więc zgodnie z pierwotnym brzmie- niem jej art. 77 miała wejść w życie w dniu 8 stycznia 1997 r. Jednakże, jeszcze przed wejściem w życie, ustawa została znowelizowana ustawą z dnia 20 grudnia 1996 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z reformą funkcjonowania gospodarki i administracji publicznej oraz o zmianie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 156, poz. 775), która weszła w życie w dniu 1 stycznia 1997 r. Wskutek tej nowelizacji przesunięty został termin wejścia w życie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji na dzień 8 kwietnia 1997 r., a więc termin z art. 38 ust. 2 miał upłynąć w dniu 8 października 1997 r. Jednak i w tym kształcie ustawa nie weszła w życie, gdyż z dniem 8 kwietnia 1997 r. dokonano kolejnej nowe- lizacji (ustawa z dnia 21 lutego 1997 r., Dz.U. Nr 32, poz. 184). W jej wyniku regula- cja z pierwotnego brzmienia art. 38 ust. 2 została przeniesiona do art. 38 ust. 1, który otrzymał brzmienie, według którego uprawnieni pracownicy oraz rolnicy lub rybacy mogli skorzystać z prawa do nabycia akcji nieodpłatnie, o ile w ciągu trzech miesięcy od dnia wpisania spółki do rejestru (wejścia w życie ustawy - art. 63 ust. 5, tj. od dnia 8 kwietnia 1997 r.) złożą pisemne oświadczenie o zamiarze nabycia akcji. Ostatecz- nie więc w dniu 8 kwietnia 1997 r. ustawa weszła w życie, ale ze skróconym (z sze- ściu do trzech miesięcy) terminem składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji, który miał upłynąć 8 lipca 1997 r. Wskazuje to na bardzo skomplikowany charakter zasad wejścia w życie samej ustawy oraz sposobu obliczania terminu do składania oświadczeń. Nie można jednak pominąć, że strony pozwane nie mogły nie znać tych wszystkich skomplikowanych regulacji i być nieprzygotowane na wykonanie obo- wiązków nałożonych ustawą. Nie mogły też nie znać uregulowań zawartych w rozpo- rządzeniu wykonawczym, które weszło w życie w dniu 8 kwietnia 1997 r., co dotyczy zwłaszcza Ministra Skarbu Państwa, który wydał to rozporządzenie. Prowadzi to do wniosku, że strony pozwane miały wystarczający czas na przygotowanie się do pod- jęcia nałożonych obowiązków w przepisach, bezpośrednio po wejściu w życie ustawy i rozporządzenia, a więc w dniu 8 kwietnia 1997 r. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządze- 14 nia wykonawczego Minister Skarbu Państwa niezwłocznie po sporządzeniu aktu ko- mercjalizacji wezwie uprawnionych pracowników do składania oświadczeń z art. 38 ust. 1 ustawy. W przypadku pozwanej Spółki oznaczało to, że wezwanie powinno być dokonane niezwłocznie po wejściu w życie ustawy. Niezwłocznie to znaczy bez zbęd- nej zwłoki, a więc w terminie, który przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności doty- czących wejścia w życie ustawy można określić na tydzień, a co najwyżej na dwa tygodnie. Obwieszczenie wzywające do składania oświadczeń powinno więc być do- konane co najwyżej do dnia 22 kwietnia 1997 r. Tymczasem w rzeczywistości zostało ono ogłoszone w dniu 17 i 19 maja 1997 r. Nie zostało więc dokonane niezwłocznie, co dotyczy nie tylko opóźnienia względem wejścia w życie ustawy, ale także w odnie- sieniu do długości okresu. Był on bardzo krótki (trzy miesiące) i biegł od 8 kwietnia do 8 lipca 1997 r. Dokonanie ogłoszenia nastąpiło więc prawie w połowie biegu terminu, co oznacza niedołożenie należytej staranności w wykonaniu tego obowiązku i to bez względu na to, czy ciążył on na Spółce, czy na Ministrze (czy Minister mógł zlecić Spółce dokonanie obwieszczenia). Utrzymując się w granicach podstaw kasacji (wskazanych przepisów) należy więc uznać, że został naruszony § 3 ust. 1 rozporzą- dzenia wykonawczego, choć w inny sposób, niż wywodzi się w kasacji. Nie ma na- tomiast racji powódka, o ile twierdzi, że w obwieszczeniu wskazano niewłaściwą datę upływu terminu z art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i wprowadzono adresatów w błąd, gdyż w dniu dokonania tych wezwań, rzeczywiście termin upływał w dniu 8 lipca 1997 r. Ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji została z dniem 8 lipca 1997 r. jeszcze raz znowelizowana w zakresie istotnym dla rozpoznawanej sprawy. Termin z art. 38 ust. 1 został określony na sześć miesięcy, a więc upływał w dniu 8 października 1997 r. Należy uznać, że ma to istne znaczenie dla oceny wykonania obowiązków określo- nych w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Nie można przecież pominąć, że celem tej zmiany ustawy było zwiększenie możliwości złożenia w terminie oświad- czeń o zamiarze nabycia akcji. Po prostu, termin trzech miesięcy okazał się zbyt krótki, zwłaszcza dla uprawnionych niebędących pracownikami skomercjalizowanych przedsiębiorstw (emerytów i rencistów). Niezależnie od tego, czy tę zmianę ustawy ocenić jako wprowadzenie nowego trzymiesięcznego terminu do składania oświad- czeń, czy jako przedłużenie do sześciu miesięcy poprzedniego trzymiesięcznego terminu, należy uznać, iż przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego powinien być ponownie zastosowany. Należało więc niezwłocznie dokonać nowego wezwania, 15 według zasad określonych w rozporządzeniu. Minister Skarbu Państwa w istocie w ogóle nie dokonał takiego wezwania, gdyż obwieszczenie z dnia 26 września 1997 r. miało abstrakcyjny charakter, jako że nie dotyczyło pozwanej Spółki. Całkowicie oczywiste jest, że to obwieszczenie nie zostało dokonane niezwłocznie, o czym świadczy nie tylko to, że nastąpiło po upływie dwóch i pół miesiąca od nowelizacji ustawy, ale także to, że ogłoszono je na 12 dni przed upływem terminu. Wezwanie nadto ogłoszono tylko w czasopiśmie lokalnym, a nie w ogólnokrajowym (§ 3 ust. 2 rozporządzenia). Powódka zarzuca, że obwieszczenie wzywające do składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji powinno być dokonane przez Ministra Skarbu Państwa, który nie mógł zgodnie z prawem zlecić tej czynności prywatyzowanej spółce. Jest to zasadny zarzut, choć z innym uzasadnieniem, ale w granicach pod- staw kasacji (wskazanych w niej przepisów). Nie ma racji powódka, jeżeli twierdzi, że wezwanie do składania oświadczeń jest ofertą w rozumieniu przepisów o zawieraniu umów. Gdyby tak miało być, to powinna ona określać istotne elementy umowy, a jej przyjęcie oznaczałoby zawarcie umowy. Jest oczywiste, że wezwanie nie zmierzało do zawarcia umowy o przeniesienie akcji, a złożenie oświadczenia o zamiarze ich nabycia nie oznaczało przyjęcia oferty przeniesienia akcji (nabycia ich własności). Rację mają więc Sądy obu instancji, przyjmując, że wezwanie to było czynnością fak- tyczną, dokonaną w procesie prywatyzacji. Nie zmienia to jednak oceny, że prawi- dłowe wezwanie jako czynność faktyczna było elementem wykonania zobowiązania. Inaczej mówiąc, nieprawidłowe wykonanie tej czynności oznaczało nienależyte wy- konanie zobowiązania. Skoro była to czynność faktyczna, to też inaczej należy oce- nić możliwość jej zlecenia prywatyzowanej spółce przez Ministra Skarbu. Nie było to bowiem wykonanie uprawnienia wynikającego z praw majątkowych Skarbu Państwa w zakresie praw z akcji i udziałów należących do Skarbu Państwa, łącznie z wynika- jącymi z nich prawami osobistymi, w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, a więc nie wymagało udzielenia, za zgodą Rady Ministrów, pełnomocnictwa wyłącznie państwowej osobie prawnej (art. 18 ust. 1 in fine tej ustawy). Należy jednak stwier- dzić, że zgodnie z tym przepisem Minister Skarbu Państwa może zlecać, z zachowa- niem zasad i trybu określonego w odrębnych przepisach, osobom prawnym lub fi- zycznym dokonywanie określonych czynności cywilnoprawnych oraz faktycznych w zakresie jego właściwości, udzielając w tym zakresie stosownych pełnomocnictw. 16 Przepis dotyczy więc także czynności faktycznych, a przede wszystkim wymaga, aby zlecenie takie następowało „z zachowaniem zasad i trybu określonego w odrębnych przepisach”. Inaczej mówiąc, muszą istnieć odrębne przepisy pozwalające Ministrowi Skarbu Państwa na zlecenie czynności innym podmiotom (por. np. art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, Dz.U. Nr 79, poz. 484 ze zm.). Za odrębne przepisy ustalające zasady i tryb dokonywania czynności w procesie prywatyzacji nie mogą być uznane przepisy Kodeksu cywilnego o umowach zlecenia. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego w sposób jednoznaczny nakładał na Ministra Skarbu Państwa obowiązek wezwania do składania oświadczeń o zamiarze nieod- płatnego nabycia akcji. Wobec braku przepisów odrębnych, pozwalających na zlece- nie tej czynności innemu podmiotowi, czynność ta w sposób zgodny z prawem mogła być wykonana tylko przez Ministra, a w szczególności tej czynności nie mógł on zle- cić prywatyzowanej spółce. Za zasadne uznaje Sąd Najwyższy zarzuty kasacji dotyczące sposobu (formy, treści), w jaki powinno być sformułowane wezwanie do składania oświadczeń o za- miarze nieodpłatnego nabycia akcji. Jest to czynność wykonująca zobowiązanie, ma więc do niej zastosowanie art. 354 k.c., co oznacza, że wykonanie zobowiązania po- winno być nie tylko zgodne z jego treścią, ale też nastąpić w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu, zasadom współżycia społecznego oraz zwycza- jom (wyrok z dnia 12 września 2000 r., I PKN 529/00, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 163). Oznacza to, że treść wezwania do składania oświadczeń powinna być jedno- znaczna, kategoryczna, napisana prostym językiem, zrozumiałym dla otwartego kręgu odbiorców, w tym także osób o niskim wykształceniu i wiedzy. Wynika to ze skierowania tego wezwania przede wszystkim do byłych pracowników prywatyzowa- nej spółki (emerytów, rencistów), a więc osób nie mających już bezpośrednich kon- taktów z pracodawcą, często w podeszłym wieku, nie reprezentujących szczególne- go poziomu wykształcenia, wiedzy i umiejętności. Sąd Najwyższy podziela poglądy przedstawione w tym zakresie w kasacji, co oznacza, że wykonanie przez strony po- zwane obowiązków dotyczących tego wezwania, nie było należytym wykonaniem zobowiązania. Wracając do problemu związku przyczynowego między szkodą, a tak ocenio- nymi okolicznościami, oznaczającymi nienależyte wykonanie zobowiązania, Sąd Naj- wyższy stwierdza, że jego istnienie zostało uprawdopodobnione w dostatecznym 17 stopniu. Gdyby bowiem oba wezwania zostały dokonane we właściwy sposób (dla czego nie jest też obojętne, że pierwszego z nich nie dokonał Minister Skarbu Pań- stwa), a więc zwłaszcza przy użyciu języka prostego, jednoznacznego, zrozumiałego dla wszystkich, a przede wszystkim gdyby zostały dokonane niezwłocznie, to powód- ka mogłaby się dowiedzieć o swoim obowiązku szybciej, chociaż nie czyta gazet i nie ogląda telewizji. Krąg osób poinformowanych o tym obowiązku byłby bowiem zdecy- dowanie szerszy, a informacje od innych osób stanowiły dla powódki źródło wiedzy. Jest więc dostatecznie prawdopodobne, że uzyskałaby ją w czasie umożliwiającym złożenie oświadczenia w terminie. Z tych względów na podstawie art. 39313 § 1 oraz art. 108 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. ========================================