I PK 237/02

Wyrok z dnia 6 maja 2003 r. I PK 237/02 Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2003 r. sprawy z powództwa Doroty C. i Urszuli G. przeciwko 1) Zakładowi Usługowo-Handlowemu „A.” - Adama W. w K., 2) „S.” SA Oddziałowi Zakładów Mięsnych w K., 3) „I.” SA w W. o ustalenie, na skutek kasacji strony pozwanej „I.” SA w W. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu Ośrodka Zamiej- scowego w Koninie z dnia 9 października 2001 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu Ośrodek Zamiejscowy w Koninie wyrokiem z dnia 9 października 2001 r. oddalił apelację poz- wanego „I.” SA w W. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Kole z dnia 13 czerwca 2001 r. ustalającego, że jest on zobowiązany do zatrudnienia na podstawie umów na czas nieokreślony powódek: Doroty C. i Urszuli G., poprzednio zatrudnio- nych przez pozwanego „S. SA Oddział Zakładów Mięsnych w K., oraz oddalającego powództwa przeciwko temu pozwanemu, a także wobec pozwanego Zakładu Usłu- gowo-Handlowego „A.” Adama W. w K. W sprawie tej ustalono, że powódki były zatrudnione w Okręgowym Przedsię- biorstwie Przemysłu Mięsnego w K., ostatnio na podstawie umów na czas nieokre- ślony. Powódki pracowały w stołówce, Dorota C. od 4 lipca 1994 r. jako pomoc ku- chenna, a Urszula G. od 1 września 1978 r. jako młodszy kucharz. W dniu 24 czerwca 1999 r. pracodawca powódek - Zakłady Mięsne w K. - zawarły z pozwanym swoim byłym pracownikiem Adamem W., prowadzącym działalność gospodarczą pod nazwą Zakład Usługowo-Handlowy „A.” w K., umowę o świadczenie usług ga- stronomicznych od dnia 1 lipca 1999 r., z możliwością jej rozwiązania po upływie 2 jednego roku za 6 miesięcznym okresem wypowiedzenia. Strony tej umowy uzgod- niły, że świadczenie tych usług odbywać się będzie w pomieszczeniach i przy wyko- rzystaniu maszyn i urządzeń zleceniodawcy, udostępnionych na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego. Ponadto pozwany Adam W. zobowiązał się do zatrudnienia z dniem 1 lipca 1999 r. 19 pracowników według imiennego wykazu, stanowiącego za- łącznik do zawartej umowy. Pismem z dnia 26 maja 1999 r. powódki zostały zawia- domione o ich przejęciu w trybie art. 231 § 3 k.p. przez nowego pracodawcę, a także były pouczone o możliwości rozwiązania umowy o pracę, z czego nie skorzystały. W dniu 22 lutego 2000 r. strona pozwana „S.” SA Oddział Zakłady Mięsne w K. wypowiedziała pozwanemu Adamowi W. umowę o świadczenie usług ze skutkiem na 31 sierpnia 2000 r., równocześnie ogłaszając przetarg na świadczenie usług w zakresie sprzątania, prania i prowadzenia stołówki. Pozwany Adam W. brał udział w tym przetargu, który po dodatkowych rokowaniach doprowadził do wyboru oferty „I.” SA w W. W dniu 21 sierpnia 2000 r. „S.” SA zawarła z pozwanym „I.” SA umowę, któ- rej przedmiotem było świadczenie usług w zakresie przygotowywania posiłków profi- laktycznych, ciepłych i zimnych napojów oraz obiadów przy wykorzystaniu wynaję- tych pomieszczeń i wydzierżawionego sprzętu od zleceniodawcy. W umowie tej nie zawarto ustaleń dotyczących zatrudnionych pracowników. Na podstawie takich ustaleń Sądy meriti przyjęły, iż także zawarcie tej ostat- niej umowy o świadczenie usług gastronomicznych świadczyło o przejściu części za- kładu pracy na nowego pracodawcę w rozumieniu art. 231 § 1 k.p., niezależnie od tego czy przedmiotem negocjacji przetargowych i samej umowy było przejęcie za- trudnionych tam pracowników. Sąd drugiej instancji wskazał na szerokie rozumienie w judykaturze Sądu Najwyższego pojęcia przejęcia zakładu pracy, które może na- stąpić na skutek różnorodnych zdarzeń i czynności prawnych, w tym w drodze za- warcia lub rozwiązania umowy dzierżawy, jeżeli towarzyszy temu przejęcie przez inny podmiot składników majątkowych i zadań realizowanych w przejętej części za- kładu pracy. Ten kto faktycznie przejmuje zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym staje się pracodawcą zatrudnionych w nim pracowników, a umowa cywilnoprawna nie może wyłączać stosowania art. 231 k.p. Skoro zatem pozwana „I.” SA w W. przejęła składniki majątkowe i zadania tej części zakładu pracy pozwanej „S.” SA świadczącej usługi gastronomiczne, w której pracowały powódki, to doszło do prze- jęcia w trybie art. 231 k.p. Dlatego pozwana „I.” SA stała się automatycznie praco- dawcą powódek, bez względu na to czy w nowym miejscu pracy były zawierane 3 nowe umowy o pracę. Takiej oceny nie mogło podważyć powoływanie się przez apelującą „I.” SA na naruszenie art. 3531 k.c. oraz art. 22 § 11 k.p. lub art. 11 k.p., al- bowiem przepis art. 231 § 1 k.p. w sposób szczególny normuje sytuację prawną pra- cowników zatrudnionych w przejmowanej części zakładu pracy. W takich okoliczno- ściach sprawy powódki miały interes prawny w dochodzeniu ustalenia, jaki podmiot jest ich pracodawcą, zważywszy że w związku z nabyciem uprawnień rentowych chciały rozwiązać umowy o pracę i utrzymać świadectwa pracy oraz uzyskać należne im od pracodawcy świadczenia pieniężne. Odnosząc się do apelacyjnego zarzutu, jakoby powódki zawarły w dniu 1 września 2000 r. umowy o pracę z „I.S.” Spółką z o.o., Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, iż w postępowaniu pierwszoinstancyjnym ta oko- liczność nie była podnoszona przez żadną ze stron, a przeto nie była przedmiotem rozważań Sądu pierwszej instancji, który ustalił, iż z dniem 1 września 2000 r. po- wódki nie świadczyły pracy, ale przebywały na długotrwałych zwolnieniach lekar- skich: Dorota C. do 4 października 2000 r., a Urszula G. do 25 września 2000 r. Na- stępnie powódki uzyskały uprawnienia rentowe z tytułu niezdolności do pracy. W kasacji pełnomocnik pozwanej „I.” SA w W. podniósł następujące zarzuty: 1) błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 231 k.p. przez przyjęcie, że przejęła ona powódki od pracodawcy, z którymi nie łączyła ich „żadna czynność prawna i od którego nie nastąpiło przejęcie choćby części zakładu pracy”; 2) nieza- stosowania art. 3531 k.c.; 3) naruszenia art. 11 i 22 § 11 k.p. wynikającego z nie- uwzględnienia faktów, iż powódki zawarły umowy o pracę i świadczyły pracę na rzecz „I.S.” Sp. z o.o.; 4) dowolnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowe- go, a w szczególności pominięcie umowy „podwykonawstwa” łączącej pozwaną „I.” SA „ze stroną pozwaną ad. 4”; 5) naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 4771 k.p.c. wynikających z braku orzeczenia sądu pierwszej instancji „co do strony pozwanej ad. 4”, co do której istniały dowody przemawiające za uznaniem jej za pracodawcę po- wódek; 6) naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpatrzenie wszystkich zarzutów apelacji. Na tych podstawach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie wnosząc „o uchylenie w części dotyczącej pozwanej ad. 1 wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi lub równo- rzędnemu”. Zdaniem skarżącej w sprawie występujące istotne zagadnienie prawne dotyczące możliwości stosowania art. 231 k.p. do zawartej przez „I.” SA umowy o 4 świadczenie usług i umowy dzierżawy z „S.” SA, gdy w dacie jej zawarcia „S.” SA nie była pracodawcą powódek, a był nim „pozwany ad 3”, z którym pozwanej „I.” SA nie łączył żaden stosunek prawny. Potrzeba wykładni art. 231 k.p. wynika także z uwzględnienia apelacji pozwanej „I.” SA w innej sprawie z powództwa innych pra- cowników na tle identycznego stanu faktycznego i prawnego dotyczącego tych sa- mych stron pozwanych, w której ten sam Sąd drugiej instancji uwzględnił „identycz- ną” apelację „I.” SA. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wstępnie należało podkreślić, iż pełnomocnik skarżącej bezzasadnie określił występowanie w sprawie „I.S.” Spółkę z o.o. w W. jako czwartej z pozwanych stron, tymczasem wyroki Sądów meriti nie zapadły w sprawie z udziałem takiego pozwane- go. Wprawdzie Sąd pierwszej instancji sygnalizował w swoich ustaleniach, iż „I.S.” Spółka z o.o. „jest podwykonawcą umów o świadczenie usług zawartych między „I.” SA i „S.” SA Oddział Zakłady Mięsne w K. w dniu 21.08.2000 r.”, jednak nie wezwał „I.S.” Spółki z o.o. do wzięcia udziału w sprawie w charakterze strony pozwanej, wy- dając wyrok przeciwko trzem stronom pozwanym. W tym zakresie Sąd drugiej in- stancji uznał, iż Sąd pierwszej instancji „nie wziął pod uwagę umów o pracę zawar- tych pomiędzy powódkami a „I.S.” Sp. z oo.” w dniu 1 września 2000 r., które nie miały miejsca, gdyż „ w tym czasie powódki przebywały na trwającym od dłuższego czasu zwolnieniu lekarskim” i pomiędzy tymi stronami nie mogło dojść do nawiązania stosunków pracy. Dodatkowo warto wskazać, iż w postępowaniu apelacyjnym nie są dopuszczalne podmiotowe przekształcenia powództwa, gdyż z art. 391 § 1 k.p.c. wy- nika wprost, iż postępowaniu tym nie stosuje się przepisów art. 194-196 i 198 k.p.c. Oznaczało to, że wyrok Sądu drugiej instancji nie zapadł przeciwko „I.S.” Spółce z o.o., którą skarżący bezpodstawnie określił w kasacji jako czwartą stronę pozwaną. Oczywiście bezzasadne było zatem określenie w postępowaniu kasacyjnym „I.S.” Spółki z o.o. jako czwartej strony pozwanej ( art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 39319 k.p.c.), a także pozostałe twierdzenia kasacji dotyczące nieuwzględnienia sygnalizo- wanej „umowy podwykonawstwa”, czy rzekomego zawarcia i świadczenia pracy przez powódki na rzecz „I.S.” Spółki z o.o. Jeżeli zatem Sąd Najwyższy wyraża stanowisko w tej kwestii, to tylko dla pod- kreślenia, iż nawet gdyby „I.S.” Spółka z o.o. została w nieprzerwanym ciągu zdarzeń 5 „podwykonawcą” umowy o świadczenie usług sanitarnych i gastronomicznych za- wartej pomiędzy pozwanymi „S.” SA i „I.” SA, to ten ostatni jako sukcesor prawny przejętej części zakładu pracy „S.” SA i tak ponosiłby solidarną odpowiedzialność z „I.S.” Spółką z o.o. (art. 231 § 2 k.p.) za zobowiązania wynikające ze stosunków pracy pracowników „przejmowanych” w ramach tego rodzaju sekwencji podmioto- wych przekształceń po stronie pracodawcy. Całkowicie bezpodstawne i bezzasadne jest utrzymywanie przez skarżącą „I.” SA jakoby nie przejęła od pozwanego „S.” SA pracowników zatrudnionych przy wy- konywaniu usług gastronomicznych z tego powodu, że w dacie zawarcia pomiędzy tymi podmiotami umowy cywilnoprawnej (21 sierpnia 2000 r.), pracownicy ci byli za- trudnieni przez pozwanego Adama W., który świadczył te usługi na rzecz „S.” SA do 31 sierpnia 2000 r. Umowa cywilnoprawna o świadczenie usług gastronomicznych zawarta przez „I.” SA z „S.” SA w dniu 21 sierpnia 2000 r., dotycząca wprost wynaję- cia od „S.” SA pomieszczeń i wydzierżawienia sprzętu do wykonywania usług ga- stronomicznych, była skuteczna dopiero po dniu zakończenia świadczenia tych sa- mych usług przez pozwanego Adama W. (31 sierpnia 2000 r.). Taka sekwencja zda- rzeń polegała zatem na powrocie do „S.” SA z dniem 1 września 2000 r. zakładu pracy prowadzonego przez pozwanego Adama W., a następnie przekazaniu w tym samym dniu tej części zakładu pracy pozwanej „I.” SA, w wykonaniu podpisanej w dniu 21 sierpnia 2000 r. umowy cywilnoprawnej o świadczenie usług gastronomicz- nych od dnia 1 września 2000 r. Taki ciąg zdarzeń prawnych w sposób jednoznaczny sytuował się w ramach podmiotowych przekształceń po stronie pracodawcy, które reguluje art. 231 k.p. Na potwierdzenie odmiennego rozumienia przedstawionych okoliczności, skarżąca „I.” SA bezzasadnie przypisuje Sądowi Najwyższemu pogląd, którego w istocie rzeczy najwyższa instancja sądowa nie wypowiedziała, jakoby rozwiązanie umowy dzierżawy nie prowadziło do powrotnego przejęcia zakładu pracy przez wy- dzierżawiającego. Wprawdzie w przywołanej przez skarżącą tezie drugiej wyroku z dnia 14 października 1997 r., I PKN 299/97, (OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 536), Sąd Najwyższy uznał, iż przejęcie na podstawie umowy dzierżawy zakładu pracy stano- wiącego wyodrębnioną, budżetową jednostkę organizacyjną lecznictwa uzdrowisko- wego w celu jego prowadzenia przez przedsiębiorstwo handlowo-usługowe nie po- woduje, w razie rozwiązania umowy dzierżawy i zwrotu jej przedmiotu właścicielowi, przejścia pracowników zatrudnionych w tymże przedsiębiorstwie do jednostki lecz- 6 nictwa uzdrowiskowego, jeżeli jednostka ta przez czas trwania dzierżawy zachowy- wała swoją odrębność organizacyjną i finansową, podobnie jak przedsiębiorstwo, które na czas trwania umowy dzierżawy przejęło tę jednostkę, tyle że takie stanowi- sko Sądu Najwyższego doprecyzowała kolejna trzecia teza tego wyroku w brzmieniu: „dla oceny czy nastąpiło przejście pracownika do nowego pracodawcy wskutek przejęcia części zakładu pracy, decydujące znaczenie ma powiązanie pracownika z konkretną jednostką organizacyjną, w której jest zatrudniony”. Wszystko to łącznie było adekwatne w tamtej sprawie do powódki, która została zatrudniona już w czasie trwania umowy dzierżawy przez dyrektora całego Przedsiębiorstwa, jako jego za- stępca i jednocześnie pełnomocnik, ale nie otrzymała przydziału do pracy w przejętej części zakładu pracy (sanatorium). Przedsiębiorstwo to po rozwiązaniu umowy dzier- żawy i zwrocie jej przedmiotu (sanatorium) właścicielowi, nie zakończyło swojej działalności, pozostając nadal odrębną jednostką prowadzącą swój oddział. Na grun- cie takich okoliczności Sąd Najwyższy wywiódł, iż po zwrocie przedmiotu dzierżawy (sanatorium) - powódka, która nie była zatrudniona w sanatorium, zachowała status pracownika Oddziału tego Przedsiębiorstwa i tylko z tej przyczyny nie została „po- wrotnie” przejęta przez wydzierżawiającego w trybie art. 231 k.p. W rozpoznawanej sprawie stan faktyczny był odmienny. Powódki zawsze pra- cowały w części zakładu pracy świadczącej usługi gastronomiczne, przeto przejmo- wanie przez kolejnych pracodawców tej części zakładu pracy, z którą łączyło się za- potrzebowanie na pracę powódek związaną z wykonywaniem takich usług, wywoły- wało wobec nich skutki prawne określone w art. 231 k.p., bez względu na to, czy umowy cywilnoprawne dotyczące świadczenia tych usług przewidywały przejmowa- nie pracowników w trybie art. 231 k.p. Takie rozumienie automatyzmu prawnego od- działywania zawartych w tym przepisie pracowniczych gwarancji normatywnych jest jednolicie ugruntowane w judykaturze Sądu Najwyższego, którą licznie przywołały Sądy meriti w uzasadnieniach swoich orzeczeń, a przeto nie ma potrzeby kolejnego jej przytaczania. Takie też stanowisko prezentowała skarżąca Spółka wobec pra- cowników zatrudnianych przez pozwanego Adama W. w okresie prowadzenia per- traktacji zmierzających do wygrania przetargu i przejęcia po nim tych usług. W takich okolicznościach niniejszej sprawy Sąd Najwyższy jednie wyraźnie podkreśla, iż praktyki pracodawców modyfikujące automatyzm pracowniczych gwa- rancji zatrudnienia (art. 231 k.p.), polegające na zmuszaniu pracowników, przejmo- wanych w trybie art. 231 k.p., do zawierania umów o pracę na okresy próbne z po- 7 wołaniem się na zasadę autonomii woli stron (art. 3531 k.c.), są bezprawne. Inaczej rzecz ujmując oznacza to, że bezwzględnie obowiązująca natura norm prawnych wynikających z art. 231 k.p. wyłącza modyfikowanie treści stosunków pracy w trybie art. 3531 k.c., chyba że co innego wynika z wyraźnej woli obu stron stosunku pracy i nie zmierza do obejścia standardów ochrony pracownika określonych w art. 231 k.p. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 39312 k.p.c. ========================================