II UKN 678/00

Wyrok z dnia 14 grudnia 2001 r. II UKN 678/00 W zakresie ustalania uprawnień rentowych, szczegółowe postanowienia art. 17 i 18 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Nie- miec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzonej w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468) mogą być stosowane wyłącznie do osób będących pracownikami, w tym górnikami lub kolejarzami, podlegających jednemu z ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym, do których stosuje się ta Umowa. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Zbigniew Myszka (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2001 r. sprawy z wniosku Marka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 7 czerwca 2000 r. zmienił zaskarżony przez organ rentowy wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 31 stycznia 1999 r., zmieniający odmowną decyzję rentową z dnia 10 grudnia 1998 r. i przyzna- jący ubezpieczonemu Markowi S. prawo do okresowej renty z tytułu częściowej nie- zdolności do pracy, w ten sposób, że oddalił odwołanie ubezpieczonego. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony w okresie od 1 stycznia 1985 r. do 30 czerwca 1994 r. był zatrudniony i podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu na terenie Niemiec. Od 1 czerwca 1995 r. do 17 maja 1998 r. prowadził działalność gospodar- czą w Polsce i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniu. Stan zdrowia powoduje jego 2 okresową niezdolność do pracy. Na podstawie takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że do wymaganego okresu ubezpieczenia należy uwzględnić okres pracy i ubezpieczenia w Niemczech, co ma uzasadnienie prawne w postanowieniach art. 5 ust. 4 i art. 9 polsko-niemieckiej umowy z dnia 8 grudnia 1990 r. o zabezpieczeniu społecznym. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Apelacyjny, który zwrócił uwagę, iż postanowienia tej umowy mają zastosowanie wyłącznie do pracowników, a zatem poza zakresem jej normatywnego zastosowania pozostają pozapracownicze systemy świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Sąd wywiódł taki wniosek z brzmienia po- stanowień ogólnych art. 1-5 umowy, które wytyczają zakres podmiotowy i przedmio- towy tego aktu normatywnego oraz stanowią reguły interpretacyjne unormowań szczegółowych, których wykładnia nie może wykraczać poza ramy zakreślone przez postanowienia ogólne. W kasacji pełnomocnik ubezpieczonego podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego - postanowień art. 2, 17 i 18 umowy z dnia 8 grudnia 1990 r. między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecz- nym - przez bezpodstawne przyjęcie, że nie miały one zastosowania w sprawie, co jest sprzeczne z art. 2 i 32 Konstytucji RP. Na tej podstawie domagał się zmiany za- skarżonego wyroku i przyznania ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na dwa lata, poczynając od dnia 1 maja 1998 r. W ocenie skarżącego ubezpieczony legitymuje się wymaganym okresem ubezpieczenia, do którego, należało zaliczyć, zgodnie z art. 1 pkt 5 i art. 17 umowy, okres ubezpiecze- nia w Niemczech, a tylko stosownie do brzmienia art. 18 umowy proporcjonalnie do przepracowanych okresów w Polsce i w Niemczech ustalić wysokość należnej mu renty z tytułu niezdolności do pracy. Dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia po- stanowień umowy była zawężająca i sprzeczna z art. 2 Konstytucji, a przeto dyskry- minująca ubezpieczonego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wstępnie trzeba podkreślić, że polskim systemem ubezpieczeń społecznych objęci są pracownicy lub inne osoby fizyczne podlegające obowiązkowo ubezpiecze- niom emerytalnemu i rentowemu na podstawie polskiego ustawodawstwa na obsza- rze Rzeczypospolitej Polskiej (aktualnie art. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływanej 3 dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Oznacza to, że świadczenia z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych można co do zasady nabyć jedynie z tytułu okresów zatrudnienia, służby, innego rodzaju działalności lub pełnienia okre- ślonej funkcji czy też na innej ustawowo określonej podstawie ubezpieczenia spo- łecznego na obszarze Państwa Polskiego. Natomiast okresy zatrudnienia (ubezpie- czenia) poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą być objęte dobrowolnymi tytułami ubezpieczenia w przypadkach wyraźnie wskazanych w polskim systemie ubezpieczeń społecznych (art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i wówczas są objęte polskim ustawodawstwem emerytalno-rentowym, tak jak okresy zatrudnienia (lub równorzędne z nimi) wykonywane na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Inne okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza obszarem Polski mogą być brane pod rozwagę przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń emery- talno-rentowych z polskiego ubezpieczenia społecznego tylko na podstawie posta- nowień międzynarodowych konwencji o zabezpieczeniu społecznym, które na uzgodnionych zasadach dopuszczają uwzględnianie wzajemnie uzgodnionych okre- sów ubezpieczenia przy przyznawaniu świadczeń na podstawie ustawodawstw każ- dego z umawiających się Państw - stron konwencji. Oznacza to na ogół, że obywa- tele każdego z umawiających się Państw korzystają ze świadczeń przysługujących im na podstawie narodowych systemów zabezpieczenia (ubezpieczenia) społeczne- go, które z uwagi na wiążące umowy międzynarodowe powinny uwzględniać kon- wencyjnie określone zasady wzajemnego zaliczania okresów ubezpieczenia na tere- nie umawiających się stron. To z kolei oznacza, że przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń emerytalno-rentowych z każdego z narodowych systemów ubezpieczenia (zabezpieczenia ) społecznego obywatelom umawiających się Państw nie można rozpatrywać uprawnień do świadczeń nie objętych wyczerpująco określo- nym katalogiem rodzajów ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego. Odnosząc te ogólne sygnalizacje do postanowień Umowy między Rzecząpo- spolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, spo- rządzonej w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 468, powoływanej dalej jako Umowa) trzeba wskazać, że znajdują one zastosowanie w zakresie usta- wodawstw o zabezpieczeniu społecznym wymienionych art. 2 ust. 1 Umowy (który w katalogach zamkniętych wyczerpująco wylicza narodowe ustawodawstwa o zabez- pieczeniu społecznym, do których stosuje się jej postanowienia). W Rzeczypospolitej 4 Polskiej Umowa obejmuje świadczenia dla pracowników z tytułu choroby i macie- rzyństwa, ubezpieczenia wypadkowe oraz zaopatrzenie emerytalne pracowników, włącznie z systemami zaopatrzenia górników i kolejarzy. W zakresie ustalania uprawnień rentowych jej szczegółowe postanowienia zawarte w art. 17 i art. 18 mogą być stosowane wyłącznie do osób będących pracownikami, w tym górnikami lub ko- lejarzami, podlegającymi jednemu z ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym, do których stosuje się Umowa. Dlatego zarzuty naruszenia tych postanowień szcze- gółowych były chybione, albowiem regulacje w nich zawarte mają zastosowanie tylko do ubezpieczonych objętych przedmiotowym zasięgiem oddziaływania Umowy, za- wartych w zamkniętym, tj. wyczerpująco określonym katalogu narodowych ustawo- dawstw określonych w jej art. 2 ust. 1. Skoro skarżący prowadził i był ubezpieczony z tytułu działalności gospodarczej, to nie mógł nabyć prawa do świadczeń z dziedzin zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 2 ust. 1 Umowy, tj. świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego pracowników, włącznie z systemami zaopatrzenia górni- ków i kolejarzy (art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 ust. 1 polsko-niemieckiej umowy o za- bezpieczeniu społecznym). Wykładnia nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) ani równego traktowania obywateli wobec prawa (art. 23 Konstytucji RP), skoro ubezpieczony nie miał pracowniczego statusu praw- nego podlegającego oddziaływaniu normatywnemu umowy międzypaństwowej. Pro- wadzi to do wniosku, że zasady Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej nie pozwalają na dokonywanie rozszerzającej wykładni lub korygowanie autonomicznych postano- wień ratyfikowanej umowy międzynarodowej (międzyrządowej) w zakresie nie obję- tym jej normatywnym oddziaływaniem. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 39312 KPC. Z uwagi na pozbawienie wnioskodawcy praw pracowniczych w związku z re- presjami stanu wojennego w Polsce - Sąd Najwyższy jedynie incydentalnie zwraca uwagę na hipotetyczną możliwość normatywnego zastosowania do określenia uprawnień z zakresu ubezpieczeń społecznych dyspozycji art. 11 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnie- nia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. Nr 32, poz. 172 ze zm.), tyle że skarżący w żadnym stadium postępowania nie wskazał na normy tam zawarte, przeto rozwijanie tego nieobjętego granicami ka- sacyjnego zaskarżenia wątku sprawy było wyłączone (a contrario z art. 39311 KPC). 5 ========================================