I PKN 424/00

Wyrok z dnia 30 maja 2001 r. I PKN 424/00 Podróżą służbową poza granice kraju jest wykonywanie zadania okre- ślonego przez pracodawcę poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie: SN Józef Iwulski (spra- wozdawca), SA Kazimierz Josiak. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2001 r. sprawy z powództwa Waldemara K. przeciwko „T.” Spółce Akcyjnej w P. o zapłatę, na skutek kasacji po- woda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 16 marca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 30 listopada 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu uwzględnił częściowo roszczenie Waldemara K. i zasądził od pozwanej Spółki Akcyj- nej „T.” w P. wynagrodzenie za lata 1997 i 1998 w zakresie, w którym zostało uznane. Sąd Okręgowy oddalił powództwo w części dotyczącej diet i ryczałtów za noclegi z tytułu podróży służbowej. Sąd Okręgowy ustalił, że w sierpniu 1995 r. wice- prezes pozwanej spółki zaproponował powodowi zorganizowanie przedsiębiorstwa w Mińsku, które prowadziłoby sprzedaż towarów wyprodukowanych w Polsce. W tym czasie powód przebywał w Mińsku i pracował tam na rzecz innego pracodawcy. W dniu 1 listopada 1995 r. strony zawarły umowę o pracę. Powód został zatrudniony na stanowisku specjalisty do spraw handlu zagranicznego. Oprócz wynagrodzenia, któ- rego wysokość odpowiadała najniższej kwocie obowiązującej w Polsce, strony prze- widziały diety, które początkowo miały być wypłacane na bieżąco, a później miały być zaliczone na poczet podwyższonego wynagrodzenia lub też miały stanowić część kapitału powoda w nowo utworzonym przedsiębiorstwie. Ustalenia co do diet były poczynione ustnie. Przedsiębiorstwo w Mińsku zostało założone zgodnie z pra- 2 wem białoruskim. Zarejestrowano je w Ministerstwie Współpracy Gospodarczej z Za- granicą Republiki Białoruś w dniu 16 grudnia 1995 r. Organem założycielskim i wła- ścicielem mińskiego przedsiębiorstwa była pozwana spółka. Przedsiębiorstwo w Mińsku miało osobowość prawną i było uprawnione do prowadzenia działalności go- spodarczej oraz zawierało we własnym imieniu umowy. Przedsiębiorstwo to działało na zasadzie pełnego rozrachunku gospodarczego, rentowności i samofinansowania. Zysk wypracowany przez przedsiębiorstwo, po potrąceniu kwot należnych budżetowi państwa oraz przeznaczonych na utworzenie i uzupełnienie funduszy, pozostawać powinien do dyspozycji organu założycielskiego. Zarząd pozwanej spółki zadecydo- wał, że pozostały zysk ma być przeznaczony na wynagrodzenie powoda i pozosta- łych pracowników. Nie określono jednoznacznie wynagrodzenia powoda. Powód w rzeczywistości pobierał wyższe wynagrodzenie niż to, które wynikało z umowy o pracę. Powód w mińskim przedsiębiorstwie wykonywał funkcję dyrektora generalne- go, chociaż formalnie nigdy na to stanowisko nie został powołany. Przedsiębiorstwo to było wyłącznym miejscem pracy powoda, ale kilka razy przyjechał do Polski, aby złożyć ustne sprawozdanie z działalności przedsiębiorstwa. Będąc pracownikiem pozwanej spółki, powód nie otrzymał ani nie wystawił żadnego polecenia wyjazdu służbowego. Przedsiębiorstwo w Mińsku zostało zlikwidowane, a 20 października 1998 r. pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę, ze skutkiem na 30 listo- pada 1998 r. Sąd Okręgowy uznał, iż powód nie odbywał podróży służbowych. Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 16 marca 2000 r. [...] oddalił apelację powoda. Sąd drugiej instancji uznał, że obowiązujące do dnia 1 lipca 1998 r. przepisy zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm.) zawierają taką samą definicję podróży służbowej. Podróż służbowa poza granicami kraju to wykonywanie zadania w terenie i państwie określonym przez pracodawcę. Zatem słusznie Sąd Okręgowy zauważył, że rozstrzygnięcie sporu zależy od odpowiedzi na pytanie, kiedy pracownik przebywa w podróży służbowej. To z kolei pozostaje w ści- słym związku z określeniem miejsca wykonywania pracy. Z definicji podróży służbo- wej wynika bowiem, że ma ona miejsce wtedy, gdy pracownik musi wykonać swoje 3 obowiązki poza stałym miejscem świadczenia pracy. Stałe miejsce świadczenia pracy nie musi być związane z siedzibą pracodawcy. Sąd drugiej instancji powołał się na uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 19 października 1988 r., III PZP 10/88, w któ- rej Sąd Najwyższy dokonał interpretacji poprzednio obowiązujących przepisów. Uchwała ta zachowała aktualność. Z samej istoty podróży służbowej wynika, że musi być ona związana z opuszczeniem przez pracownika stałego miejsca pracy. Wska- zuje na to określenie „wykonanie zadania”, co świadczy, że pracownik ma wykonać na polecenie pracodawcy określone czynności w innym miejscu niż jego stałe miej- sce pracy. Dlatego Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu, że pojęcie podróży służbowej należy odnieść do siedziby pracodawcy i miejsca zamieszkania pracowni- ka. Stałym miejscem pracy powoda był Mińsk, a usytuowanie siedziby pracodawcy w Poznaniu, nie ma żadnego znaczenia, gdyż powód nigdy nie był zobowiązany do świadczenia pracy w Poznaniu. Kasację od tego wyroku wniósł powód. Zarzucił naruszenie prawa materialne- go przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 774 KP w związku z § 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. przez stwierdzenie, iż nie ma podstaw do uznania, że odbywał podróż służbową oraz art. 774 KP w związku z § 3 tego rozporządzenia przez przyjęcie, iż z tytułu podróży służbowej nie przysługiwał zwrot kosztów oraz diety. W uzasadnieniu kasacji powód wywiódł w szczególności, iż pracodawcę obciążają niezbędne koszty związane z poleceniem wykonywania pracy poza miejscowością, w której pracownik jest stale zatrudniony. Zdaniem powoda podróż służbowa polega na wykonywaniu pracy poza miejscowością, w której pracownik jest stale zatrudniony, a nie z opuszczeniem przez pracownika miejsca pracy. Miejsce pracy wiąże się bowiem z miejscem, w którym praca jest wykonywana, natomiast stałe zatrudnienie, jak również stałe miejsce pracy, wiążą się z siedzibą pracodawcy. Miejscem pracy wyznaczonym przez praco- dawcę był Mińsk. Nie było to jednak stałe miejsce pracy, a tylko miejsce wyznaczone do wykonywania pracy w czasie trwania podróży służbowej. Wykonywanie pracy w Mińsku polegało na utworzeniu nowego przedsiębiorstwa, które miało mieć silne po- wiązanie z pracodawcą powoda. Powód był stale zatrudniony w siedzibie pracodaw- cy, a pracę świadczył w Mińsku w miejscu określonym przez pracodawcę. Stałym miejscem pracy powoda był Poznań. W tym mieście powód jest na stałe zameldowa- ny. W umowie o pracę nie ma żadnej wzmianki, jakoby stałym miejscem pracy miał być Mińsk. Oczywiste jest, że powód będąc w Poznaniu nie mógł zająć się organiza- 4 cją firmy na Białorusi. Niezbędny był zatem wyjazd służbowy do kraju, w którym przedsiębiorstwo miało być utworzone. Nie zmienia to w niczym faktu, że jego stałe miejsce pracy znajdowało się w P. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 774 pkt 2 KP (w brzmieniu, które ma zastosowanie w sprawie) sa- modzielnie nie mógł być naruszony, gdyż stanowi on wyłącznie upoważnienie dla Ministra Pracy do uregulowania zasad ustalania oraz wysokości należności przysłu- gujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej. Rozpatrzeniu podlegał więc w zasadzie tylko zarzut naruszenia § 1 pkt 2 i § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Poli- tyki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. Łatwo zauważyć, że przepisy te mogą dotyczyć tylko niewielkiej części okresu, za który powód dochodzi roszczeń, a w kasacji nie przedstawiono zarzutu naruszenia przepisów poprzednio obowiązującego rozporzą- dzenia. Zarzut naruszenia § 1 pkt 2 i § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So- cjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. jest niezasadny, gdyż Sąd drugiej instancji przedstawił prawidłową wykładnię tych przepisów i słusznie uznał, że nie mają one zastosowania w ustalonym stanie faktycznym. Decydujące znaczenie ma wykładnia § 1 ust. 2 roz- porządzenia, który stanowi, że podróżą służbową odbywaną poza granicami kraju jest wykonywanie zadania w terminie i w państwie określonym przez pracodawcę. Przepis ten nie zawiera pełnej definicji pojęcia podróży służbowej, gdyż wskazuje tylko miejsce docelowe podróży. Istotne jest więc ustalenie miejsca początkowego podróży, zwłaszcza w sytuacji, gdy pracownik ma określone stałe miejsce wykony- wania pracy poza siedzibą pracodawcy (miejscem zamieszkania pracownika). Słusz- nie Sąd drugiej instancji wywiódł, że w takim przypadku tylko wtedy mamy do czynie- nia z podróżą służbową, gdy pracodawca zleci pracownikowi wykonywanie pracy za granicą poza miejscem stałego wykonywania pracy. Sąd drugiej instancji prawidłowo odwołał się do wykładni przedstawionej w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 października 1988 r., III PZP 10/88 (OSP 1988 r. z. 10, poz. 311), według której pra- cownicy przedsiębiorstw budowlano-montażowych, wykonujący pracę na budowach zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy i dojeżdża- jący do tej pracy oraz powracający z niej codziennie do miejsca zamieszkania, nie mają prawa do diet przewidzianych w uchwale nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwiet- nia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obsza- 5 rze kraju (jednolity tekst: M.P. z 1981 r. Nr 14, poz. 106 ze zm.). Wykładnia ta o tyle zachowała aktualność, że wówczas obowiązujące przepisy wyraźnie nawiązywały w definicji podróży służbowej do siedziby pracodawcy. Za prawidłowością przedstawio- nej wykładni (poza argumentami Sądu drugiej instancji) przemawia nadto odwołanie się do definicji podróży służbowej zawartej w przepisach dotyczących podróży na obszarze kraju (zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 sierpnia 1990 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu podróży służbowych na obszarze kraju, M.P. Nr 32, poz. 257 ze zm.; zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 25 czerwca 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przy- sługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, M.P. Nr 39, poz. 387 ze zm.; rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 czerwca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pra- cownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, Dz.U. Nr 69, poz. 454 ze zm.). Według jednobrzmiących § 1 ust. 2 tych aktów podróżą służbową jest wykony- wanie zadania określonego przez pracodawcę poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika, w terminie i miejscu określonych w poleceniu wyjazdu służbowego. Wykładnię, że dla definicji podróży służbowej istotne jest wy- konywanie zadania poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika (a nie tylko poza siedzibą pracodawcy) potwierdza nowelizacja Kodeksu pracy dokonana ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 120, poz. 1268). Dodano nią nowy art. 775 KP, w którym stwierdza się (§ 1), że pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługuje zwrot kosztów związanych z podróżą służbową. Sąd pierwszej instancji ustalił (zarówno w sferze faktów, jak i wykładni oświadczeń woli stron), że stałym miejscem wykonywania pracy przez powoda był Mińsk. Sąd drugiej instancji to zaakceptował, a w kasacji nie postawiono tej ocenie zarzutu naruszenia prawa przez wskazanie konkretnych przepisów prawa procesowego czy materialne- go, które miały być naruszone. Takie ustalenie jest więc wiążące w postępowaniu kasacyjnym i do takiego stanu faktycznego przepisy, których naruszenie zarzuca się w kasacji, zostały zastosowane prawidłowo. Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312 KPC. ========================================