I PKN 323/00

Wyrok z dnia 29 marca 2001 r. I PKN 323/00 Przepis art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy- ciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) dotyczy wszystkich pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach publicznych obję- tych systemem oświaty. Przez użyty w tym przepisie termin organizacja nau- czania należy rozumieć także organizację wychowania, opieki oraz resocjaliza- cji. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska- Adamowicz, Barbara Wagner (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2001 r. sprawy z powództwa Jarosława P. przeciwko Zakładowi Poprawczemu i Schronisku dla Nieletnich w B. o odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 29 lutego 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 29 lutego 2000 r. [...] oddalił apelację Jarosława P. od wyroku Sądu Re- jonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 14 października 1999 r. [...], oddalające- go powództwo apelującego o zasądzenie na jego rzecz od Zakładu Poprawczego i Schroniska dla Nieletnich w B. odszkodowania z tytułu nieprawidłowego rozwiązania umowy o pracę. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej na stanowisku wy- chowawcy w pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie trzech kolejnych umów o pracę zawartych na okresy od 1 października 1995 r. do 31 sierpnia 1996 r., od 1 września 1996 r. do 31 sierpnia 1997 r. oraz od 1 września 1997 r. do 31 sierpnia 1999 r. Wszystkie umowy zawierały klauzulę dopuszczalności ich rozwiązania przez 2 każdą ze stron z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia. W dniu 21 października 1998 r. strona pozwana wypowiedziała Jarosławowi P. umowę o pracę. Powodowi przyznano zasiłek na zagospodarowanie przewidziany w art. 61 ustawy Karta Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r. W ocenie Sądu, zatrudniając powoda na podstawie umów o pracę na czas określony pozwana placówka nie naruszyła art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela. Pierw- sza umowa została zawarta pod rządami Karty sprzed jej nowelizacji ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. Zatrudnienie nauczyciela na czas określony mogło nastąpić, gdy taka potrzeba wynikała z organizacji nauczania lub w razie zastępstwa nieobecnego nauczyciela. Zakład Poprawczy zdecydował się zatrudnić w roku 1995 dodatkowo dwóch wychowawców w związku z koniecznością zapewnienia prawidłowej organi- zacji pracy w internacie. W przypadku dalszych dwóch umów o pracę przeszkodę w zatrudnieniu powoda na czas nie określony stanowił brak przewidzianych kwalifikacji do wykonywania pracy wychowawcy. Sąd wyraził pogląd o niedopuszczalności za- warcia, w świetle art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela po nowelizacji, umowy o pracę na czas nie określony z nauczycielem lub wychowawcą nie posiadającym odpowiednich kwalifikacji. Nadto, w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w B. był prowadzony eksperymentalny program zapewnienia opieki i nauki wychowankom uzależnionym i zarażonym wirusem HIV. Przy braku wiedzy o zagrożeniach wynika- jących z kontaktów z chorymi na AIDS, o sposobie postępowania z nimi i metodach resocjalizacji oraz leczenia nie można było przewidzieć niezbędnej ilości wychowaw- ców, którzy mieliby ten proces realizować. Świadczą o tym przewidziane w arku- szach organizacyjnych vacaty na stanowiskach wychowawców. Użyte w Karcie Nau- czyciela określenie „organizacja nauczania” należy odnosić także do „organizacji wy- chowania”. Wychowanie realizowane jest w postaci zapewnienia wychowankom internatu całodobowej opieki oraz w postaci właściwego programu resocjalizacyjno - wychowawczego. Zdaniem Sądu, z faktu przyznania powodowi zasiłku na zagospo- darowanie nie można wnosić ani o podstawie zatrudnienia, ani o rodzaju umowy o pracę. Art. 61 Karty Nauczyciela zawiera uregulowanie samodzielne, dotyczące świadczenia pieniężnego, które „nie mogło rodzić żadnych skutków w zakresie łą- czącego strony stosunku prawnego”. Jarosław P. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naru- szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela sprzed nowelizacji „poprzez przyjęcie, że pojęcie 'organi- 3 zacja nauczania', występujące w przesłance naruszonego artykułu, może mieć zna- czenie wieloznaczne i mimo, że jednoznaczne pojęcie 'organizacja nauczania' w in- ternacie nie występuje, to musi być odniesione do pojęcia 'organizacja wychowania' występującego w internacie tylko dlatego, że powód tam pracował jako wychowaw- ca”, oraz tego samego przepisu po zmianie przez przyjęcie, że stosunek pracy z nau- czycielem nie posiadającym wymaganych kwalifikacji nie może być nawiązany na czas nie określony, a także art. 61 ust. 2 Karty Nauczyciela do czasu jego zmiany „poprzez stwierdzenie, że zasiłek na zagospodarowanie dla nauczycieli którzy swą pierwszą pracę podejmują w szkole jest całkowicie niezależny od rodzaju umowy”, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie odszkodowania w wysokości 5.080 zł z ustawowymi odsetkami od dnia zwolnienia go z pracy, tj. od 7 listopada 1998 r. Pełnomocnik skarżącego wywodził, że „Karta Nauczyciela jako ustawa w swym artykule 3 nie daje przyzwolenia na odniesienie pojęcia ‘organizacja naucza- nia’ do pojęcia ‘organizacja wychowania’, które nie w mniejszej skali jak w internacie występuje i w szkole obok pojęcia ‘organizacja nauczania’. Nikt tych pojęć nie utoż- samia, ani literatura ani prawo”. Znaczy to, że zatrudnienie wychowawcy w internacie może nastąpić na czas określony tylko w przypadku koniecznego zastępstwa. Inter- nat w zakładzie poprawczym jest, w przeciwieństwie do szkoły funkcjonującej w za- kładzie, placówką wychowawczo - resocjalizacyjną, w której „organizacja nauczania” nie występuje. Skoro tak, to umowa zawarta z powodem w dniu 1 października 1995 r. powinna być traktowana jako umowa na czas nie określony. Przyjęcie, że umowa o pracę z nauczycielem nie posiadającym wymaganych kwalifikacji nie może być za- warta na czas nie określony z Karty Nauczyciela nie wynika. Nadto, Sąd błędnie od- czytał „intencje wynikające” z art. 61 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Udzielenie zasiłku na zagospodarowanie było formą pomocy dla nauczyciela, aby „przynajmniej mógł przepracować 3 - letni okres nie chcąc zwracać tego zasiłku. Tym samym Karta Nauczyciela jako ustawa zobowiązywała do pracy trzyletniej nauczyciela otrzymują- cego zasiłek jeżeli nie chce go zwracać”. Wypłata zasiłku „z góry wymagała zawarcia umowy z powodem na czas nieokreślony”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) w brzmieniu sprzed noweli- 4 zacji ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 396), „ Zatrudnienie nauczyciela na czas określony może nastąpić jedy- nie wtedy, gdy taka potrzeba wynika z organizacji nauczania lub gdy chodzi o za- stępstwo nieobecnego nauczyciela”. Stosownie do tego przepisu w brzmieniu obo- wiązującym od 7 sierpnia 1996 r., tj. od dnia wejścia ustawy nowelizacyjnej w życie, „Z nauczycielem posiadającym wymagane kwalifikacje i rozpoczynającym pracę w szkole stosunek pracy nawiązany jest na podstawie umowy o pracę na czas nie określony. Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem na czas określony może na- stąpić wyłącznie w wypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela”. Z zacytowanych wersji art. 10 ust. 4 Karty wynika, że pomimo zmiany redakcyjnej tego przepisu, merytoryczna regulacja do- puszczalności zawierania z nauczycielami umów o pracę na czas określony pozo- stała taka sama. Szkoła może zatrudnić nauczyciela na czas określony, niezależnie od tego czy posiada on wymagane kwalifikacje zawodowe, czy ich nie posiada, jak również od tego czy rozpoczyna pracę w szkole, czy kontynuuje zatrudnienie, tylko wówczas, gdy uzasadnia to potrzeba wynikająca albo z organizacji nauczania albo z zastępstwa nieobecnego nauczyciela. Wywód kasacji zmierzający do wykazania, że użyty w art. 10 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. termin „organizacja nauczania” należy odnosić tylko do pla- cówek oświatowych, które realizują nauczanie nie jest trafny. Zgodnie z art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela, ilekroć w ustawie jest mowa o „nauczycielu bez bliższego okre- ślenia” należy pod pojęciem tym rozumieć nauczycieli, wychowawców i innych pra- cowników pedagogicznych zatrudnionych w przedszkolach, szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1, zaś przez szkołę „bez bliższego określenia” - przed- szkola, szkoły i inne placówki wymienione w art. 1 ust. 1 (art. 3 pkt 2). Wśród tych „innych” placówek znajdują się zakłady poprawcze i schroniska dla nieletnich (art. 1 ust. 1 pkt 4). Nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich podlegają zatem Karcie Nauczyciela w zakre- sie regulacji stosunku pracy. Zarówno przepisy Karty, jak zwłaszcza przepisy ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.), wielokrotnie odnoszą unormowania w nich zawarte tylko do okre- ślonych placówek objętych systemem oświaty nie będących szkołami lub tylko do szkół, a także tylko do nauczycieli lub wychowawców albo innych pracowników pe- dagogicznych (np. art. 42 Karty Nauczyciela regulujący tygodniowy obowiązkowy 5 wymiar zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych). Należy wobec tego przyjąć, że użyte w art. 10 ust. 4 określenia „nauczyciel” i „szkoła” powinny być ro- zumiane w sposób przewidziany odpowiednio w art. 3 pkt 1 i 2. Przepis ten dotyczy więc także wychowawców w internacie zakładu poprawczego i schroniska dla nielet- nich. Działalność oświatowa obejmuje kształcenie, wychowanie i opiekę (tytuł roz- działu 5 ustawy o systemie oświaty). W zależności od rodzaju placówki mogą być prowadzone wszystkie te formy działalności oświatowej równocześnie lub tylko nie- które z nich. Jeżeli placówka oświatowa nie prowadzi działalności dydaktycznej (np. przedszkole, poradnia specjalistyczna, placówka opiekuńczo - wychowawcza) orga- nizowanie nauczania jest bezprzedmiotowe. Pojęciem ogólnym, obejmującym orga- nizację wszystkich form działalności oświatowej jest określenie „organizacja roku szkolnego”. W odniesieniu do szkół, zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich należy ona do kompetencji ministra właściwego do spraw sprawiedliwości, który w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania, ustala ją roz- porządzeniem, z uwzględnieniem „w szczególności specyfiki organizacji pracy wy- chowawczej i resocjalizacyjnej w tych zakładach i schroniskach oraz zapewnienia wykonywania orzeczeń sądowych” (art. 22 ust. 3 ustawy o systemie oświaty). Zgo- dzić się zatem należy ze stanowiskiem skarżącego, że organizacja nauczania, orga- nizacja wychowania, organizacja opieki, a także organizacja resocjalizacji nie są or- ganizacją tożsamych rodzajowo procesów oświatowych. Mają jednak podobny cel. Ich funkcją jest prawidłowa, planowa, przemyślana, dostosowana do potrzeb i możli- wości (szkoły i uczniów rozumianych szeroko, tj. „bez bliższego określenia”) realiza- cja w roku szkolnym poszczególnych sfer działalności oświatowej. Trudno też sądzić, że w zakresie stabilizacji zatrudnienia ustawodawca zamierzał ukształtować sytuację nauczycieli - pracowników pedagogicznych realizujących wszystkie formy działal- ności oświatowej mniej korzystnie niż pozostałych pracowników pedagogicznych, w tym wychowawców w internatach. A taki musiałby być skutek sugerowanej przez skarżącego wykładni art. 10 ust. 4 Karty Nauczyciela. Z podanych względów należy przyjąć, że przez użyty w art. 10 ust. 4 zdaniu drugim ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela termin „organizacja nau- czania” trzeba rozumieć także organizację wychowania, organizację resocjalizacji oraz organizację opieki. 6 Jarosław P. nie spełniał warunków do mianowania określonych w art. 10 ust. 2 pkt 5 i 7 Karty, albowiem nie posiadał kwalifikacji wymaganych do zajmowania sta- nowiska wychowawcy w internacie zakładu poprawczego i schroniska dla nieletnich oraz nie wykonywał uprzednio pracy wychowawcy nieprzerwanie przez okres dwóch lat. Stosunek pracy mógł być z nim nawiązany tylko na podstawie umowy o pracę. Nie został on zatrudniony na czas zastępstwa nieobecnego wychowawcy, co jest bezsporne. Czy uzasadniała zawarcie z nim umowy o pracę na czas określony orga- nizacja pracy resocjalizacyjno - wychowawczej i opiekuńczej ? Sąd ustalił, a skarżą- cy nie zakwestionował tego ustalenia, że Zakład Poprawczy i Schronisko dla Nielet- nich w B. był jedyną placówką w Polsce przyjmującą wychowanków uzależnionych oraz zarażonych wirusem HIV. Trudna do przewidzenia ilość wychowanków oraz niepełna wiedza na temat zagrożeń i niebezpieczeństw związanych z pracą z chorą młodzieżą, zmienna ilość grup wychowanków i zmieniająca się liczba wychowawców wymagały zmiennej organizacji wychowania. Dlatego strona pozwana zatrudniając powoda na podstawie odnawianych umów o pracę na czas określony nie uchybiła art. 10 ust. 4 ustawy Karta Nauczyciela. Sąd Najwyższy ocenę tę podziela. Pomieszczone w motywach zaskarżonego wyroku zdanie, że przeszkodę w zatrudnieniu powoda na czas nie określony stanowił brak wymaganych kwalifikacji zawodowych należy traktować jako pewien skrót myślowy, o czym świadczy treść pozostałych fragmentów uzasadnienia. Sąd nie ograniczył argumentacji na rzecz przyjętego stanowiska, że nawiązanie stosunku pracy z powodem na czas określony było uzasadnione, do tego tylko stwierdzenia, lecz rozważał także potrzeby organiza- cyjne pozwanego Zakładu. Funkcją regulacji zawartej w zdaniu pierwszym ustępu 4 artykułu 10 Karty Nauczyciela jest gwarancja otwarcia nauczycielowi posiadającemu przepisane kwalifikacje i rozpoczynającemu pracę w zawodzie drogi do awansu służ- bowego i mianowania w przyszłości, a to w związku z treścią art. 10 ust. 2 pkt 7. Dlatego nauczyciel posiadający wymagane kwalifikacje zawodowe i podejmujący pracę po raz pierwszy jest -, a więc musi być - zatrudniany bezterminowo. Powód nie miał kwalifikacji zawodowych do wykonywania pracy wychowawcy w internacie, przeto strona pozwana nie miała obowiązku zatrudniania go na czas nie określony. Tym bardziej, że przepis w wersji wprowadzonej ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. mógł być stosowany do umowy zawartej z Jarosławem P. w dniu 1 września 1996 r. Nie była to pierwsza umowa o pracę powoda ze stroną pozwaną. Gdyby jednak na- wet powód spełniał warunki do zatrudnienia na czas nie określony, w okolicznościach 7 wskazanych w zdaniu drugim ust. 4 art. 10, ze względu na potrzebę wynikającą z organizacji wychowania, resocjalizacji i opieki, uzasadnione było zawarcie z nim umowy o pracę na czas określony. Zdanie drugie ust. 4 art. 10 Karty ustanawia bo- wiem wyjątek od wyrażonej w zdaniu pierwszym tego przepisu zasady. Trafny jest także pogląd Sądu, że zasiłek na zagospodarowanie przyznawany nauczycielom obejmującym swą pierwszą pracę w szkole jest świadczeniem socjal- nym. Ze stanowczego sformułowania art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela (nauczyciele „otrzymują” zasiłek) należy wnosić, że prawo do zasiłku powstaje ex lege i nie zależy od jego przyznania przez szkołę. Z faktu przyznania go nauczycielowi nie można wnosić ani o podstawie nawiązania stosunku pracy, ani o czasie zatrudnienia. Za- warcie umowy o pracę na czas określony krótszy niż trzy lata ma takie znaczenie, że nauczyciel, pomimo nieprzepracowania trzech lat nie będzie miał obowiązku zwrotu zasiłku. Wygaśnięcie umowy o pracę nie jest bowiem ani rozwiązaniem stosunku pracy przez pracownika, ani zwolnieniem z pracy z jego winy (ust. 2). Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================