II PK 80/05

Wyrok z dnia 18 października 2005 r. II PK 80/05 Powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypad- kiem przy pracy (art. 189 k.p.c.), jeżeli w toku postępowania wystąpi z wnio- skiem do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o świadczenie z tytułu wypadku przy pracy, a następnie z odwołaniem do sądu od decyzji tego organu. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2005 r. sprawy z powództwa Iwony H. przeciwko E. Spółce z o. o. w likwidacji z siedzibą w P. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 listopada 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację i nie obciążył powódki kosztami postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 5 listopada 2004 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Poznaniu oddalił apelację powódki Iwony H. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 lipca 2004 r., oddalającego jej powództwo o ustalenie, że wypadek, któremu uległa w dniu 13 kwietnia 2002 r., był wypadkiem przy pracy, w sprawie przeciwko E. spółce z o.o. w likwidacji z siedzibą w P., uznając - w ślad za Sądem pierwszej instancji - że powód- ka nie wykazała, iż ma interes prawny w żądanym ustaleniu, a wytoczenie powódz- twa nie tyle miało na celu ustalenie stosunku prawnego istniejącego między strona- mi, lecz zmierzało do ustalenia faktu, mającego być dowodem w przyszłym postępo- waniu administracyjnym przed organem rentowym w sprawie o jednorazowe odszko- dowanie. W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał także, iż w sytuacji gdy 2 stronie przysługuje roszczenie o świadczenie powypadkowe w postępowaniu przed organem rentowym, brak podstaw do wytaczania powództwa w trybie art. 189 k.p.c. Powyższy wyrok zaskarżyła kasacją powódka i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 189 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 22 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad- ków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie, wniosła o jego zmianę i orzeczenie, że wypadek któremu uległa był wypadkiem przy pracy, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na kasację strona pozwana wniosła o jej oddalenie, podzielając stanowiska Sądów obu instancji, w myśl których powódka nie wykazała interesu prawnego w ustaleniu „statusu prawnego” zdarzenia z dnia 13 kwietnia 2002 r. Nadto wskazała, że powódka złożyła wniosek o przyznanie jednorazowego odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w N.S., który uznał, że zdarzenie nie było wypadkiem przy pracy. Odwołanie powódki od tej decyzji jest obecnie przedmiotem rozpoznania przez Sąd Rejonowy dla Kra- kowa - Nowej Huty [...]. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać (w związku z zarzutami kasacji), że zgodnie z art. 49a ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z ty- tułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jej przepisy stosuje się do spraw o świadczenia z tytułu wypadków przy pracy, które nastąpiły począwszy od dnia 1 stycznia 2003 r. W wyroku z dnia 21 września 2004 r., II UK 448/03 (OSNP 2005 nr 9, poz. 129), Sąd Najwyższy stwierdził, że do ustalenia, że zdarzenie było wypad- kiem przy pracy stosuje się przepisy ustawy obowiązującej w dniu, w którym nastą- piło zdarzenie, a więc w rozpoznawanej sprawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie zaś przepisy ustawy z dnia 30 paździer- nika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób za- wodowych obowiązującej w chwili wyrokowania. W uzasadnieniu tego stanowiska wskazano, że jeżeli według wyraźnego uregulowania, sprawy dotyczące świadczeń z tytułu wypadków rozpatrywane są według przepisów obowiązujących w dniu, w któ- 3 rym nastąpił wypadek, to jest to zasada zgodna z zasadą lex retro non agit, która tym bardziej jest odpowiednia dla spraw - takich jak sprawa niniejsza - o ustalenie, że określone zdarzenie było wypadkiem przy pracy. W konsekwencji, w sprawie znala- zły zastosowanie przepisy ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. Przechodząc do istoty sprawy trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 189 k.p.c. „powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawne- go lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.” Wykładnia tego przepisu, zwłaszcza określenie, w jakich sytuacjach powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, jest zagadnieniem kontrowersyjnym zarówno w doktrynie, jak i praktyce sądowej, w tym również orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przepis ten określa dwie przesłanki powództwa „o ustalenie”, a mianowicie: 1) interes prawny powoda w ustaleniu 2) stosunku prawnego lub prawa (nie zaś okoliczności faktycznych). Z reguły interes prawny nie istnieje wówczas, gdy osoba zainteresowana może osią- gnąć ochronę swych praw w drodze powództwa o świadczenie. W uchwale z dnia 11 maja 1994 r., II PZP 1/94 (OSNAPiUS 1994 nr 6, poz. 96), Sąd Najwyższy przyjął, że możliwość wniesienia w trybie art. 189 k.p.c. po- wództwa o ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego zachodzi wówczas, gdy pracownik nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentowych. Granice wykładni art. 189 k.p.c. w sprawach dotyczących wypadków przy pracy zostały do- kładnie omówione w uzasadnieniu tej uchwały, wskazującym między innymi, że na sądzie orzekającym w sprawach o ustalenie treści protokołu powypadkowego spo- czywa obowiązek oceny, czy w konkretnej sprawie zachodzą obydwie przesłanki wymienione w art. 189 k.p.c., w szczególności, czy nie można wytoczyć powództwa o świadczenie, czy powództwo zmierza do ustalenia prawa lub stosunku prawnego między stronami czy do ustalenia faktów oraz czy istnieje obiektywna (a nie subiek- tywna) potrzeba ochrony prawnej, czy też celem powództwa jest uzyskanie dowodów mających znaczenie w innym postępowaniu. Powoływana uchwała zapadła na tle poprzednio obowiązującego rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), którego przepisy nakładały na zakłady pracy obowiązek sporządzenia protokołu powypadkowego. Jedyną drogą wyegzekwowania przez pracownika tego obowiązku w przypadku gdy zobowiązany się od niego uchylał było powództwo wytaczane na podstawie art. 189 k.p.c. Doty- czyło to także żądania sprostowania protokołu powypadkowego jeżeli pracownik 4 kwestionował ustalenia komisji powypadkowej. Wiązało się to z treścią § 2 ust. 3 roz- porządzenia Rady Ministrów z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy lub z pracy, oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U. Nr 36, poz. 199), który zobowiązywał osobę ubiegającą się o świadczenia z tytułu wypadku przy pracy do złożenia protokołu powypadkowego. Nałożenie takiego obo- wiązku byłoby pozbawione sensu, gdyby pracownik nie miał możliwości wyegzekwo- wania od pracodawcy sporządzenia protokołu powypadkowego zawierającego usta- lenia zgodne ze stanem faktycznym. W związku z tym pogląd, że pracownik, który chce się ubiegać o świadczenia odszkodowawcze lub rentowe wypłacane przez Za- kład Ubezpieczeń Społecznych nie ma interesu prawnego w żądaniu sprostowania protokołu powypadkowego był, w świetle powołanych przepisów, nietrafny. Obecnie ustalanie okoliczności wypadków przy pracy następuje na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 grudnia 2002 r. w spra- wie trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i termi- nu jej sporządzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992), które odnosi się do zróżnicowanej grupy ubezpieczonych - art. 6 i 12 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Na ogół będą to płatnicy składek lub ZUS, przy czym jeśli takie postępowanie prowadzi płatnik składek winien on powiadomić o tym ZUS umożliwiając jego przedstawicielowi udział w postępowa- niu, co oczywiście wiąże się z faktem wypłacania świadczeń przez ten organ. W przypadku pracowników zachowało aktualność (wydane na podstawie delegacji z art.237 k.p.) rozporządzenie z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz sposobu ich dokumentowania, a także zakresu informacji zamieszczanych w rejestrze wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 115, poz. 744). Według jego § 8 ust. 1 po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku zespół powypadkowy sporządza protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku, zaś nieprzedstawienie protokołu lub karty wypadku zawsze powoduje odmowę przyzna- nia świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. W wyroku z dnia 20 sierpnia 2003 r., II UK 7/03 (niepublikowany), Sąd Naj- wyższy przyjął, że pracownik ma interes prawny w ustaleniu treści protokołu powy- padkowego lub sporządzeniu takiego protokołu, jeżeli chce się ubiegać o świadcze- nia przysługujące od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie ustawy z dnia 5 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych. W uzasadnieniu przypomniano, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pre- zentowany jest pogląd, że pracownik i członkowie jego rodziny z reguły mają interes prawny w ustaleniu treści protokołu powypadkowego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97 (OSNAPiUS 1999 nr 2, poz. 75), powołując się na wcześniejsze orzecznictwo. Powództwo wnie- sione na podstawie art. 189 k.p.c. podlega oddaleniu, gdy z okoliczności sprawy wy- nika brak interesu prawnego, w szczególności wówczas, gdy pracownik dochodzi równolegle roszczeń odszkodowawczych lub rentowych, a wyrok ustalający potrzeb- ny mu jest w celach dowodowych w toczącym się postępowaniu. Szczegółowe uza- sadnienie tego poglądu zawarte jest w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2001 r., II UKN 425/00 (OSNP 2003 nr 6, poz.157). Przedstawione stanowisko i jego motywy skład rozpoznający sprawę w pełni podziela. W sprawie wystąpiła tzw. przesłanka negatywna powództwa o ustalenie, skoro w toku postępowania powódka (w tej sprawie) wystąpiła do organu rentowego-Za- kładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w N.S. z wnioskiem o przyznanie jednora- zowego odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy w dniu 13 kwietnia 2002 r. Organ ten decyzją z dnia 26 stycznia 2005 r., [...], odmówił rozstrzygnięcia zgodnie z wnioskiem, zaś Iwona H. wniosła od tej decyzji odwołanie do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Nowej Huty, który prowadzi w niej stosowne postępowanie [...] (por. notat- kę urzędową z dnia 17 października 2005 r.). W tym stanie rzeczy, skoro w toku bie- żącego postępowania powódka wystąpiła z wnioskiem do ZUS o świadczenie z tytułu wypadku przy pracy, a następnie z odwołaniem od decyzji tego organu do Sądu, brak podstaw do uwzględnienia kasacji, z innych przyczyn niż te, które wziął pod uwagę Sąd orzekający. Z tych względów, gdy zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu, nale- żało orzec jak w sentencji na podstawie art. 39312 k.p.c. O kosztach orzeczono po myśli art. 102 k.p.c. ========================================