II PK 20/05

Wyrok z dnia 20 września 2005 r. II PK 20/05 Prawo do odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 921 § 1 k.p. ocenia się według stanu prawnego obowiązującego w dniu ustania stosunku pracy. Prze- pis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz- wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.) ma zastosowanie do pracownika, którego stosunek pracy ustał przed dniem 1 lipca 2003 r., choćby prawo do renty nabył po tej dacie ze względu na pobieranie zasiłku chorobowego (art. 100 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Beata Gudowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2005 r. sprawy z powództwa Krzysztofa S. przeciwko Krajowej Spółce Cukrowej SA w T. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 28 października 2004 r. [...] 1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejono- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 27 sierpnia 2004 r. [...] i powództwo oddalił, 2. nie obciążył powoda kosztami postępowania na rzecz pozwanej. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2004 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Toruniu zasądził od pozwanej Krajowej Spółki Cukrowej SA w T. na rzecz powoda Krzysztofa S. kwotę 19.218 zł tytułem odprawy rentowej. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u pozwanej z wynagrodzeniem w kwocie 6.566,67 2 zł miesięcznie. Dnia 30 czerwca 2003 r. umowa o pracę została rozwiązana z przy- czyn dotyczących pracodawcy. W związku z rozwiązaniem umowy powód otrzymał rekompensatę na podstawie układu zbiorowego pracy, dodatkową odprawę na pod- stawie decyzji zarządu oraz odprawę na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.). Od dnia 25 czerwca 2003 r. do 21 grudnia 2003 r. powód pozostawał na zwolnieniu lekarskim i pobierał zasiłek chorobowy, a w dniu 22 grudnia 2003 r. nabył prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Oceniając stan faktyczny Sąd uznał, że stosunek pracy powoda ustał w związku z przejściem na rentę. Pobierał bowiem zasiłek chorobowy nieprzerwanie do czasu ustalenia prawa do renty. W orzecznic- twie Sądu Najwyższego zostało utrwalone stanowisko, iż w sytuacji, gdy stosunek pracy został rozwiązany w trakcie pobierania przez pracownika zasiłku chorobowego, a bezpośrednio po zakończeniu jego pobierania pracownik przeszedł na rentę z po- wodu niezdolności do pracy, pracodawca jest zobowiązany do wypłaty pracownikowi odprawy rentowej na podstawie art. 921 § 1 k.p. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2000 r., III ZP 18/99, OSNAPiUS 2000 nr 24, poz. 888). Umowa o pracę z powodem została rozwiązana z przyczyn dotyczących pracodawcy. Zgodnie z art. 8 ust. 1 i 2 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy przysługiwała mu odprawa pie- niężna. Przepis art. 8 ust. 4 miał brzmienie: w razie zbiegu prawa do odprawy prze- widzianej w ust. 1 i jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką, pracownikowi przysługuje jedna, korzystniejsza dla niego odprawa. Ten ostatni przepis został uchylony z dniem 1 lipca 2003 r. z mocy art. 15 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.) i w momencie nabycia przez powoda uprawnień do renty już nie obowiązywał. Zdarzeniem prawnym, które powodowało nabyciem przez powoda uprawnień do odprawy było jego przejście na rentę. Zdarzenie to nastąpiło dopiero w dniu 22 grudnia 2003 r. Z istoty roszczenia o odprawę emerytalną wynika, że staje się ono wymagalne w chwili przejścia na emeryturę. Prawo do odprawy nie może wystąpić w okresie poprzedzającym przyznanie powodowi prawa do renty i nie jest możliwe orzekanie o prawie powoda na podstawie przepisów z daty rozwiązania umowy o pracę. W dniu nabycia przez powoda uprawnień rentowych nie obowiązy- 3 wał nakaz wypłaty tylko jednej odprawy, a zatem pomimo tego, że powód otrzymał już odprawę z tytułu zwolnień grupowych, miał prawo uzyskać także odprawę rento- wą. Wysokość tej odprawy została ustalona na podstawie postanowienia układu zbiorowego pracy przewidującego odprawę w kwocie odpowiadającej sześciokrot- nemu przeciętnemu wynagrodzeniu pracowników pozwanej. Apelacja pozwanej od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Okręgo- wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 28 października 2004 r. [...]. Sąd Okręgowy podzielił pogląd prawny Sądu pierwszej instancji, że roszczenie o wypłatę odprawy rentowej staje się wymagalne z chwilą ustania stosun- ku pracy, jeżeli w chwili ustania stosunku pracy uprawnienia pracownika są stwier- dzone decyzją organu rentowego, lub z chwilą ustalenia uprawnień pracownika do renty przez organ rentowy. W chwili przyznania powodowi renty nie obowiązywał już przepis art. 8 ust. 4 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a zatem powód uzyskał prawo do odprawy przewidzianej w tej ustawie jak i do odprawy przewidzianej w art. 921 § 1 k.p. Prawo do odprawy rentowej nie może powostać w okresie poprzedzają- cym przyznanie powodowi prawa do renty i nie jest możliwe orzekanie o prawie po- woda na podstawie przepisów z daty rozwiązania umowy o pracę. Nie można prze- cież zastosować przepisów, które obowiązywały w czasie, kiedy roszczenie w ogóle jeszcze nie istniało i nie wiadomo było czy powstanie. Pogląd prawny wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1989 r., I PKN 508/97 (OSNAPiUS 1999 nr 8, poz. 267), w którym stwierdzono, że roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej jest wymagalne od dnia rozwiązania stosunku pracy, także wtedy, gdy orzeczenie przyznające emeryturę lub rentę zostało wydane później, odnosi się do stanu fak- tycznego, w którym wyrokiem sądu przyznano pracownikowi emeryturę od dnia roz- wiązania stosunku pracy. W przedmiotowej sprawie powód nie uzyskał prawa do renty w dniu rozwiązania stosunku pracy lecz kilka miesięcy później. Od tego wyroku wniosła kasację pozwana i opierając ją na podstawie naru- szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 921 k.p. w związku z art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2003 r. wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej in- stancji i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie obu wyroków i przekazanie 4 sprawy Sądowi Rejonowemu w Toruniu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji powołała się na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego prezentujące po- gląd, że pracownik nie traci prawa do odprawy rentowej, jeżeli renta została przyzna- na pracownikowi po długotrwałej chorobie rozpoczętej przed zakończeniem stosunku pracy. Zdaniem skarżącej prawo do odprawy rentowej powstało w dniu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Obowiązywał wówczas przepis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. przewidujący w razie zbiegu prawa do dwu odpraw jedną odprawę korzystniejszą dla pracownika. Pozwana spełniła wymóg art. 921 k.p. i wypłaciła powodowi jedną, korzystniejszą odprawę. Sąd Apelacyjny nie uzasadnił wyczerpująco, dlaczego uznał, że do ustalenia prawa do odprawy istotny jest stan prawny z daty przyznania świadczenia rentowego. Gdyby iść tokiem rozu- mowania Sądu, to zakładając hipotetycznie, że w dniu 22 grudnia 2003 r. nastąpiłoby w drodze zmiany Kodeksu pracy uchylenie przepisu o odprawie, a pracodawca zmieniłby w tym zakresie układ zbiorowy, to pracownik nie otrzymałby w ogóle od- prawy. Zdaniem skarżącej do powoda ma zastosowanie stan prawny z dnia rozwią- zania umowy o pracę, to jest 30 czerwca 2003 r., gdyż przepis art. 921 k.p. mówi o pracowniku a nie o byłym pracowniku. Przyznanie prawa do emerytury lub renty po- woduje jedynie powstanie wymagalności roszczenia. Sąd Najwyższy w swoich orze- czeniach poszedł tak daleko, że uznał, iż mimo dużej odległości czasowej między przyznaniem świadczenia a rozwiązaniem umowy o pracę roszczenie o wypłatę od- prawy pracownik ma od daty rozwiązania umowy o pracę. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Uzasadniony jest zarzut błędnej wykładni art. 921 k.p.c. Przepis ten w § 1 sta- nowi, że pracownikowi spełniającemu warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wyna- grodzenia. Prawo do odprawy uzależnione jest w pierwszym rzędzie od spełnienia przez pracownika warunków do emerytury lub renty. Warunki te określone są w ustawie z dnia 17 grudnia 1989 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) i są nimi w przypadku emerytury - wiek emerytalny i okres ubezpieczenia (art. 27), a w przypad- ku renty - niezdolność do pracy i odpowiedni okres ubezpieczenia (art. 57). Spełnie- 5 nie tych warunków wymagane jest w czasie trwania stosunku pracy, najpóźniej w dniu jego rozwiązania, gdyż w dalszej kolejności przepis uzależnia prawo do odpra- wy od ustania stosunku pracy w związku z przejściem pracownika na emeryturę lub rentę. Aby uznać, że ustanie stosunku pracy nastąpiło w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, pracownik musi wyrazić wolę skorzystania ze świadczenia, do którego nabył prawo, przez złożenie stosowanego wniosku w organie rentowym. Prawo do emerytury lub renty powstaje z dniem spełnienia warunków wyma- ganych do nabycia tego prawa (art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Prawo do świadczeń powstaje niezależnie od tego, czy uprawniony chce z niego skorzystać czy też nie, wystarczy, że spełni wymagane warunki. Powstanie prawa do świadczeń nie jest więc uzależnione od decyzji organu rentowego. Spełnienie wa- runków do emerytury lub renty, o którym mowa w art. 921 § 1 k.p., oznacza nabycie prawa do tego świadczenia z mocy ustawy a nie decyzji organu rentowego. W przy- padku prawa do renty powstaje ono w dniu powstania niezdolności do pracy, jeżeli w dniu tym spełnione zostały pozostałe wymagane warunki. Przepis art. 100 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach zawiera zastrzeżenie, że w stosunku do ubezpieczo- nego, który pobiera zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne prawo do emerytury lub renty powstaje po zaprzestaniu pobierania tych świadczeń. Przepis ten ma na celu wyłączenie podwójnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego i w związku z tym prawo do emerytury lub renty pracownika pobierającego takie świad- czenia powstaje później niż w dniu spełnienia warunków do powstania tego prawa. W sytuacji, gdy przepis art. 921 k.p. uzależnia prawo do odprawy od spełnienia warun- ków do emerytury lub renty, data przyznania tego świadczenia nie ma znaczenia, jeżeli pracownik spełnił wszystkie warunki przed ustaniem stosunku pracy, w przy- padku prawa do renty - warunek niezdolności do pracy. Powołane w zaskarżonym wyroku i w kasacji orzecznictwo Sądu Najwyższego opiera się na założeniu, że pra- cownik, który zaczął pobierać zasiłek chorobowy w czasie trwania stosunku pracy, spełnił warunek niezdolności do pracy w dacie przyznania mu zasiłku, jeżeli choroba okazała się długotrwała i po upływie okresu zasiłkowego przyznano mu prawo do renty. Pracownik taki spełniał więc warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy w dniu ustania stosunku pracy. Pracownik spełniający w dniu rozwiązania umowy o pracę wszystkie warunki określone w art. 921 § 1 k.p. nabywa w tym dniu prawo do odprawy. Inną kwestią jest udowodnienie spełnienia tych warunków, gdyż sprawdzenie tego w dacie ustania 6 stosunku pracy jest niemożliwe. W przypadku prawa do renty procedura ustalania niezdolności do pracy jest sformalizowana (art. 14 ustawy o emeryturach i rentach) i nie jest możliwe stwierdzenie niezdolności do pracy bez przeprowadzenia tej proce- dury. Decyzja organu rentowego przyznająca prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy potwierdza spełnienie przez pracownika dwóch wymagań określonych w art. 921 § 1 k.p. - spełnienie w dacie ustania stosunku pracy warunków określonych w art. 57 ustawy o emeryturach i rentach i związek przejścia na rentę z ustaniem stosunku pracy. Decyzja ta nie kształtuje prawa do renty a jedynie potwierdza istnienie tego prawa. Dlatego przyznanie prawa do renty decyzją organu rentowego nie jest zda- rzeniem, z którym związany jest skutek w postaci prawa do odprawy przewidzianej w art. 921 § 1 k.p. Zdarzeniem tym jest ustanie stosunku pracy w warunkach określo- nych w tym przepisie. Prawo do odprawy pieniężnej ocenia się według stanu praw- nego obowiązującego w dniu ustania stosunku pracy. Z tym dniem powstaje zobo- wiązanie pracodawcy do wypłacania odprawy. Błędne jest stwierdzenie Sądu Okręgowego, że nie można zastosować prze- pisów, które obowiązywały w czasie, kiedy roszczenie jeszcze nie istniało i nie wia- domo było czy powstanie. Prawo do odprawy powstało bowiem z dniem ustania sto- sunku pracy, natomiast nie było wiadome ani pracodawcy ani pracownikowi, że prawo to istnieje. Wymagalność wierzytelności z tytułu odprawy jest inną kwestią. W powołanym przez Sąd Okręgowy wyroku z dnia 9 kwietnia 1998 r., I PKN 508/97, Sąd Najwyższy stwierdził, że roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej jest wyma- galne od dnia rozwiązania stosunku pracy, także wtedy, gdy orzeczenie przyznające emeryturę zostało wydane później. Można również przyjąć pogląd, że obowiązek wypłaty odprawy powstaje w dniu, kiedy pracodawca dowiedział się o istnieniu wie- rzytelności, a więc o przejściu pracownika na emeryturę lub rentę, do których to świadczeń spełnił warunki przed ustaniem stosunku pracy. Wówczas decydowałaby data przyznania świadczenia przez organ rentowy. Kwestia wymagalności ( terminu zapłaty) jest rzeczą drugorzędną, w sytuacji gdy spór dotyczy daty powstania prawa. W przypadku powoda prawo do odprawy powstało w dniu 30 czerwca 2003 r., kiedy obowiązywał przepis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegól- nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą- cych zakładu pracy. Przepis ten przewidywał w razie zbiegu prawa do odprawy okre- ślonej w art. 8 ust. 1 i odprawy emerytalnej jedną odprawę, korzystniejszą dla pra- cownika. Przepis używał określenia „zbiegu prawa do odprawy”, co oznacza, że za- 7 równo prawo do jednej jak i do drugiej odprawy powstaje w tym samym czasie - w dniu rozwiązania stosunku pracy. Gdyby przyjąć pogląd Sądu Okręgowego, że prawo do odprawy emerytalnej może powstać po ustaniu stosunku pracy - w dacie oznaczonej w decyzji organu rentowego jako data przyznania świadczenia - należa- łoby uznać, że także pod rządem art. 8 ust. 4 wydanie przez organ rentowy decyzji o przyznaniu świadczenia z datą późniejszą niż data ustania stosunku pracy, upraw- niałoby pracownika do drugiej odprawy. Nie byłoby bowiem zbiegu prawa do każdej z odpraw - jedno prawo powstałoby wcześniej a drugie później. Taka interpretacja prowadziłaby do nierówności pracowników wobec prawa, gdyż ich uprawnienia by- łyby uzależnione od czynników niezwiązanych ze stosunkiem pracy. Zasadą jest stosowanie prawa obowiązującego w dacie zdarzenia, z którym związane są określone skutki prawne. Roszczenia pracownika związane z ustaniem stosunku pracy oceniane są według stanu prawnego obowiązującego w dacie tego zdarzenia, gdyż zmiany wprowadzone po tej dacie nie dotyczą nieistniejącego już stosunku pracy. W przeciwnym razie, jak słusznie podnosi się w kasacji, zmiana układu zbiorowego po rozwiązaniu z pracownikiem stosunku pracy, miałaby wpływ na uprawnienia pracownika, chociaż nie jest on już stroną stosunku pracy. Gdyby uprawnienia do odprawy pracownika, który sam rozwiązuje stosunek pracy w związku z przejściem na rentę, były oceniane według stanu prawnego obowiązujące- go w dacie przyznania prawa do renty, uchylenie między datą ustania stosunku pracy a datą przyznania renty postanowienia układu zbiorowego przewidującego korzyst- niejszą niż ustawowa odprawę, pozbawiłoby pracownika prawa, które nabył w czasie trwania stosunku pracy. Te same zasady dotyczą wprowadzenia zmiany prawa ko- rzystniejszej dla pracownika. Korzystniejsze uregulowania mogą być stosowane do byłego pracownika tylko wówczas, gdy stanowi tak przepis wprowadzający zmiany. Nie można więc było w stosunku do powoda zastosować przepisu art. 8 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w brzmieniu, jaki ten przepis miał od 1 lipca 2003 r. - bez ust. 4, który z tą datą został skreślony. Sąd Okręgowy zajął się zresztą zmianą tego przepisu tylko w zakresie skreślenia ust. 4, pomijając, że z dniem 1 lipca 2003 r. ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie nie- których innych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz.1146) wprowadzona została inna zmiana do art. 8 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, na podstawie której ust. 3 pkt 4 uzyskał 8 nowe brzmienie. Zgodnie z nową regulacją odprawa pieniężna z tej ustawy nie przy- sługuje pracownikowi, który nabył prawo do emerytury lub renty. Ta zmiana nie doty- czy powoda, którego stosunek pracy ustał przed jej wprowadzeniem i podobnie nie dotyczy go zmiana polegająca na skreśleniu ust. 4. Przyznanie powodowi prawa do odprawy w związku z przejściem na rentę na- stąpiło w wyniku błędnej wykładni prawa. Mimo że powód spełnił warunki do nabycia tego prawa, jego zbieg z prawem do odprawy przewidzianej w art. 8 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, uprawnia powoda tylko do jednej odprawy, która została mu wypłacona. Żądanie pozwu okazało się więc nieuzasadnione. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu pierw- szej instancji i powództwo oddalił. Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd Najwyższy nie obciążył powoda kosztami procesu na rzecz pozwanej, gdyż wobec istotnych wątpli- wości co do interpretacji przepisów prawa mógł on działać w usprawiedliwionym przekonaniu o zasadności jego roszczeń. ========================================