II PZP 13/04

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, OTK-A 2002 nr 7, poz. 46), wobec czego uprawnione byłoby stanowisko, że także po tej stronie stosunku pracy, na której spoczywa ciężar realizacji obowiązków z art. 4a ust. 2 ustawy negocjacyjnej, muszą być spełnione ustawowe wymagania w postaci określonego w art. 2 pkt 1 tej ustawy limitu zatrudnienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o ne- gocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed- siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz.45) włączył samodzielne publiczne zakłady opieki zdro- wotnej, zatrudniające powyżej pięćdziesięciu pracowników, do grona podmiotów ob- jętych ustawą z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw. Tym samym takie zakłady opieki zdrowotnej zostały włączone do negocjacyj- nego kształtowania przyrostu wynagrodzeń i w stosunku do nich (zatrudniających powyżej 50 osób) Komisja Trójstronna upoważniona jest do uzgodnienia i ustalenia wskaźników przyrostu wynagrodzeń. Ustawa zmieniająca dodała jednocześnie art. 4a, wprowadzający (ust. 1) od dnia 1 stycznia 2001 r. dla pracowników takich zakładów opieki zdrowotnej skonkre- tyzowany przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia nie niższy niż 203 zł miesięcznie w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, a w ust. 2 szczególny spo- sób obliczania tego przyrostu w roku 2002 r. (z zastosowanego wzoru wynikła kwota 110,33 zł). Przepis art. 2 ustawy nowelizującej dokonał także zmiany art. 44 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) wprowadzając sankcje dla kierownika zakładu opieki zdrowotnej w postaci roz- wiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub odwołania ze stanowiska, jeżeli za- kład ten przekroczył przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ustalonego 4 na podstawie ustawy negocjacyjnej, gdy powodowało to pogorszenie się sytuacji finansowej zakładu opieki zdrowotnej. Jak z powyższego wynika, ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, zatrudniające po- wyżej 50 pracowników, zostały włączone w istniejący do tego czasu system negocja- cyjnego kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń, a przyrost ten przewi- dziany w dodanym do ustawy negocjacyjnej art. 4a stanowił regulację szczególną do ogólnych zasad przewidzianych tą ustawą, jedynie w zakresie przyrostu wynagro- dzenia w latach 2001-2002. W latach następnych przyrost podlegał już przepisom ustawy negocjacyjnej. Z uzasadnienia ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. wyraźnie wynika, że włączenie do grupy przedsiębiorców (art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym kształtowaniu przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed- siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, stanowi rozwiązanie przejściowe „dla określonej grupy samodziel- nych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które będzie obowiązywało w 2001 r. i 2002 r." Ustawa z dnia 16 grudnia 1994 r. w pierwotnym kształcie nie odnosiła się do samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które działały - i nadal dzia- łają - na podstawie wspomnianej wyżej ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. Według art. 1 ust. 1 tej ustawy zakład opieki zdrowotnej jest wyodrębnionym organizacyjnie ze- społem osób i środków majątkowych utworzonym i utrzymywanym w celu świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia. W dacie wejścia w życie tej ustawy świadczenia zdrowotne i zakłady je świadczące nie były finansowane ani przez nieistniejące wów- czas Kasy Chorych, ani tym samym przez zastępujący te Kasy Narodowy Fundusz Zdrowia. Niemniej jednak według art. 35b ust. 1 ustawy o zakładach opieki zdrowot- nej w brzmieniu znowelizowanym od dnia 5 grudnia 1997 r. (Dz.U. Nr 104, poz. 661) publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, wojewodów, gminy i związki międzygminne prowadzony jest w formie samodzielnego zakładu pokrywającego z posiadanych środków i uzy- skiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań (z zastrzeżeniem art. 35c i 35d zezwalających na prowadzenie zakładu w formie jednostki budżetowej, gdy powołanie samodzielnego zakładu byłoby przedwczesne lub niecelowe oraz zakła- dów realizujących zadania dydaktyczne i badawcze). Wynika z powyższego, że jak- kolwiek rozwiązania ustawowe dotyczące organizacji i finansowania zakładów służby zdrowia na przestrzeni lat 1991-2004 były niespójne i niekonsekwentne, to jednak 5 stawały i stoją na gruncie samofinansowania się takich zakładów. Wprowadzenie ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. zmian w ustawie o negocjacyjnym systemie nastą- piło w wyniku akcji strajkowych w środowisku pielęgniarskim i w takim stanie praw- nym, w którym zakłady opieki zdrowotnej były już samobilansującymi się jednostkami i utrzymującymi się ze składek z powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Trudno zatem uznać, że poza doraźnym uregulowaniem obejmującym lata 2001 i 2002 ustawodawca zamierzał na stałe odstąpić od ustalania przyrostów wynagrodzeń w latach następnych w sposób odmienny niż to wynika z samej ustawy negocjacyjnej. Tak też to rozumiał Trybunał Konstytucyjny, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01 (OTK -A 2002 nr 7, poz. 96) stanął na stanowisku, że prze- pisy zawarte w art. 1 pkt 3 ustawy nowelizacyjnej z 22 grudnia 2000 r. zmieniające ustawę negocjacyjną, mają charakter przepisów przejściowych o wyraźnie określo- nym czasie obowiązywania - art. 4a ust. 1 ustawy negocjacyjnej obowiązywał tylko w odniesieniu do wzrostu wynagrodzeń w 2001 r., zaś art. 4a ust. 2 - w odniesieniu do wzrostu wynagrodzeń w 2002 r. „W następnych latach mechanizm ten nie znajdzie zastosowania, a wzrost wynagrodzeń dokonywać się będzie w ramach rozwiązań systemowych uregulowanych w pozostałych przepisach ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Celem tak ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wy- nagrodzeń do poziomu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym". W latach 2003 i 2004 przede wszystkim obowiązują - wydane z delegacji art. 3 ust. 5 ustawy negocjacyjnej - rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wskaźników przy- rostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w 2003 r. i w 2004 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 200, poz. 1690 i z 2003 r. Nr 303, poz. 1967). Rozporządzenia te na rok 2003 wprowadziły maksymalny roczny wskaźnik przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w wysokości 3%, a w 2004 r. 3,2%. Wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej ukształtowane przepisem art. 4a ustawy negocjacyjnej powinno być re- gulowane po 2002 r. mechanizmami wynikającymi z tej ustawy, bez odnoszenia się do kwot 203 i 110,33 zł, skoro były one przewidziane przejściowo na lata 2001 i 2002. Ustawa negocjacyjna w art. 5 zobowiązuje Prezesa Głównego Urzędu Staty- stycznego do przedstawiania informacji o kształtowaniu się przeciętnych wynagro- dzeń u przedsiębiorców. W roku 2001 pielęgniarki i położne zarabiały przeciętnie 1.538,61 zł, a w 2002 r. 1.587 zł (dane GUS). 6 Na ścisły związek regulacji zawartej w art. 4a z pozostałymi przepisami ustawy negocjacyjnej wskazuje także terminologia jaką posługuje się ustawodawca, operu- jąc określeniem o przysługiwaniu przyrostu miesięcznego wynagrodzenia, tj. okre- śleniem charakterystycznym dla ustawy negocjacyjnej. Dlatego też brak ograniczenia w samym przepisie art. 4a co do wielkości zakładu nie może prowadzić do wniosku, że przepis ten dotyczy wszystkich samodzielnych publicznych zakładów opieki zdro- wotnej niezależnie od wielkości zatrudnienia. Wniosek taki pozostawałby w sprzecz- ności z wykładnią systemową ustawy negocjacyjnej, której częścią składową jest art. 4a. Zatrudnienie co najmniej 50 pracowników stanowi wspólną wielkość dla wszyst- kich przedsiębiorstw w rozumieniu ustawy negocjacyjnej. Tym samym uznać należy, że podmioty nie objęte zakresem działania ustawy negocjacyjnej, w tym również za- kłady opieki zdrowotnej zatrudniające mniej niż 50 pracowników, nie są objęte prze- widzianym tą ustawą systemem, a tym samym zakresem stosowania art. 4a (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04 OSNP 2004 nr 19, poz. 326). Nie ulega kwestii, że zarówno z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytu- cyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., jak i z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II PZP 7/04 (OSNAPiUS 2004 nr 19, poz. 327) wynika przejściowy charakter przepisów zawartych w art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. „Celem tak ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wynagrodzeń do pozio- mu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym”. Przepisy te mają charakter jednorazowy w tym znaczeniu, że ich wejście w życie (zastosowanie w określonym momencie) spowodowało jednorazowy wzrost wynagrodzenia. Unormo- wania z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. nie dotyczą jednak przy- znania określonego dodatku do wynagrodzenia, ale określają wzrost wynagrodzenia, czyli jego podwyższenie „na stałe”, a zatem wysokość tego wynagrodzenia, ukształ- towanego w wyniku wzrostu wynikającego z wymienionych przepisów, nie ulega ob- niżeniu do poziomu sprzed ich wejścia w życie. Wysokość wynagrodzenia ukształto- wana w wyniku wzrostu wynikającego z art. 4a ustawy negocjacyjnej nie stanowi standardu określonego w bezwzględnie obowiązujących przepisach prawa pracy, ponieważ celem zmian wprowadzonych do ustawy negocjacyjnej było stworzenie nowego punktu wyjścia dla wykorzystania określonych w niej instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej zatrudniających powyżej 50 pracowników, nie było natomiast tym celem usztywnienie 7 osiągniętego w ten sposób poziomu płac poszczególnych pracowników. Możliwość taka nie znajduje uzasadnienia w treści art. 4a, który wprawdzie przyznał pracowni- kom roszczenie o określony w nim przyrost wynagrodzenia, ale nie zagwarantował zachowania osiągniętego w ten sposób poziomu zarobków „na zawsze” (por. uza- sadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r., I PZP 8/04, Biuletyn Sądu Najwyższego 2004 nr 12, poz. 18). „Uznanie takiej możliwości byłoby sprzeczne z prawem stron stosunku pracy do kształtowania wynagrodzeń w drodze czynności prawnych w granicach swobody kontraktowej, wyznaczonych przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa oraz warunki wynagrodzenia ustalone w układach zbiorowych i regulacjach wynagrodze- nia zgodnie z art. 771 i 772 k.p. w związku z art. 4 ust. 4 ustawy”. Przepis art. 4 a ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagro- dzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych innych ustaw ograniczający swobo- dę pracodawcy w zakresie ustalania poziomu i struktury wynagrodzeń stosownie do warunków funkcjonowania zakładu pracy stanowi wyjątek od tych zasad, z zatem powinien podlegać wykładni ścisłej. W omawianej uchwale Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej mogło być, począwszy od 1 stycznia 2003 r., zmniejszone wskutek wypowiedzenia przez pracodawcę warunków płacy wprawdzie do kwoty stanowiącej sumę przyrostów wynagrodzenia wynikających z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy i najniższe- go wynagrodzenia za pracę pracowników, określonego w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998 r. w sprawie najniższego wynagro- dzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 16, poz. 74) w brzmieniu nadanym przez § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 grudnia 2000 r. zmienia- jącego rozporządzenie w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 171, poz. 1308) z jednoczesnym wskazaniem, że odpowiedź w kwestii obniżenia wynagrodzenia dotyczy tylko samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej objętych ustawą, to jest zatrudniających powyżej 50 pracowników. Z ta- kiego stanowiska a contrario wypływa wniosek, że zastrzeżenie ograniczenia kwoty obniżenia wynagrodzenia do kwot wymienionych w uchwale nie dotyczy tych zakła- dów opieki zdrowotnej, które nie są objęte ustawą negocjacyjną, a więc zatrudniają- cych poniżej 50 pracowników. Obniżenie zatem liczby pracowników poniżej 50 wyłą- cza stosowanie przepisów ustawy negocjacyjnej, co może uzasadnić dokonanie przez pracodawcę wypowiedzeń warunków płacy tym pracownikom, którzy w okre- 8 sie, kiedy pracodawca zatrudniał powyżej 50 pracowników, objęci byli regulacją z art. 4a ustawy. Argumenty na poparcie takiego stanowiska zawarte są w uzasadnieniu wymienionej już uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04, i skład orzekający je podziela. Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji uchwały. ========================================