I PKN 755/00

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie dostarcza podstaw do przypisania Sądowi Okręgowemu generalnego poglądu, jakoby sam fakt akceptowania przez pracodawcę, pracowników i związki zawodowe czynności wykonywanych przez za- kładowego społecznego inspektora pracy po upływie jego kadencji znosił koniecz- ność dokonania formalnych wyborów. Sąd Okręgowy nie wyraził bowiem takiego za- patrywania, a jedynie na podstawie okoliczności faktycznych ustalonych przez Sądy obu instancji i niespornych w sprawie przyjął, że rzeczywiste wykonywanie przez po- wódkę przez siedem lat czynności należących do zakładowego społecznego inspek- tora pracy, przy jednoczesnej pełnej aprobacie pracowników, pracodawcy i związków zawodowych oraz w sytuacji, gdy nikt inny nie został wybrany do pełnienia tej funkcji, ma takie znaczenie, że gdy chodzi o możliwość rozwiązania umowy o pracę, powód- kę trzeba traktować jako pracownika podlegającego szczególnej ochronie. Pogląd ten należy ocenić jako trafny. Z ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy wynika, że społeczna inspekcja pracy jest służbą społeczną pełnioną przez pracowników, mają- cą na celu zapewnienie przez zakład pracy bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochronę uprawnień pracowniczych, określonych w przepisach prawa pracy (art. 1). W związku z tym zakładowy społeczny inspektor pracy ma między in- nymi prawo kontrolować stan budynków, maszyn, urządzeń technicznych i sanitar- nych oraz procesy technologiczne z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy, kontrolować przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym regulaminów pracy i po- stanowień układów zbiorowych, uczestniczyć w przeprowadzaniu społecznych prze- glądów warunków pracy (art. 4 pkt 1, 2, 5). Ma ponadto prawo wstępu w każdym czasie do pomieszczeń i urządzeń zakładu pracy dla wykonywania swoich zadań (art. 8 ust. 1). Jest również uprawniony do dokonywania stosownych wpisów w za- kładowej księdze zaleceń i uwag w razie stwierdzenia, że pracodawca nie przestrze- ga przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy oraz uprawnień pracowni- czych (art. 9 ust. 1) oraz do wydawania w formie pisemnej zaleceń w przedmiocie usunięcia w określonym terminie stwierdzonych uchybień (art. 11 ust. 1). 6 Jak z przytoczonej regulacji wynika, pełnienie funkcji zakładowego społeczne- go inspektora pracy z samej swej istoty stwarza sytuacje konfliktowe w zakładzie pracy i niejednokrotnie powoduje bezpośrednie narażanie się pracownika swoim przełożonym, mogące prowadzić do jego zwolnienia z pracy. Z tego względu stosu- nek pracy pracowników pełniących funkcje zakładowych społecznych inspektorów pracy został objęty szczególną ochroną. Przepis art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy stanowi, że zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcję społecznego inspektora pracy w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu, chyba że zacho- dzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. W takim jednak wypadku rozwiązanie umowy o pracę może nastąpić po uprzednim uzyskaniu zgody statutowo właściwego organu zakładowej organizacji związkowej. Porównanie przytoczonej treści, na przykład z brzmieniem art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), przewidującym również szczególną ochronę pracowników ze względu na pełnione przez nich funkcje społeczne, pokazuje, że gdy chodzi o wypo- wiedzenie umowy o pracę, ochrona trwałości stosunku pracy zakładowego społecz- nego inspektora pracy jest dalej idąca niż pracownika będącego członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej lub komisji rewizyjnej. O ile bowiem pracodawca za zgodą zarządu zakładowej organizacji związkowej może zarówno wypowiedzieć, jak i rozwiązać umowę o pracę z działaczem związkowym, o tyle gdy chodzi o zakła- dowego społecznego inspektora pracy, pracodawca nie może mu w ogóle wypowie- dzieć umowy o pracę. Może jedynie rozwiązać z nim umowę o pracę bez wypowie- dzenia (z przyczyn uzasadniających takie rozwiązanie) i po uprzednim uzyskaniu zgody statutowo właściwego organu zakładowej organizacji związkowej. Szerszy zakres ochrony przyjęty w stosunku do zakładowego społecznego inspektora pracy należy tłumaczyć z jednej strony konfliktogennym charakterem jego zadań i upraw- nień, z drugiej zaś strony tym, że aczkolwiek jest on członkiem związku zawodowe- go, to jednak działa indywidualnie, a nie w ramach organizacji, która ma swoją strukturę wewnętrzną, statut i osobowość prawną. Natomiast istota (źródło) jego ochrony wywodzi się - podobnie jak działacza związkowego - z faktu rzeczywistego wykonywania czynności i zadań w zakładzie pracy. Wprawdzie art. 6 ust. 2 ustawy o społecznej inspekcji pracy przewiduje, że społecznych inspektorów pracy wybiera się na okres 4 lat, jednak z art. 6 ust. 1 tej ustawy wynika zarazem, że wybierają ich i 7 odwołują tylko i wyłącznie pracownicy zakładu pracy. Nie pomniejszając więc zna- czenia aktu formalnego wyboru przez określone w ustawie i uzależnione od liczebno- ści zakładu pracy oraz jego struktury organizacyjnej gremium pracowników (art. 6 ust. 3), istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie należało przypisać woli pracowni- ków pozwanego zakładu pracy, skierowanej na dalsze pełnienie przez powódkę do- tychczasowej funkcji. Sąd Okręgowy zwrócił przede wszystkim uwagę na ustaloną w sprawie i niesporną okoliczność, tę mianowicie, że przedłużenie czasu pełnienia przez powódkę funkcji zakładowego społecznego inspektora pracy po upływie czte- roletniej kadencji (1988-92), nastąpiło zgodnie z wolą pracowników, którzy wpraw- dzie nie przeprowadzili formalnego wyboru nowego inspektora pracy ani w osobie powódki, ani w osobie innego pracownika, lecz ponad wszelką wątpliwość zaakcep- towali dalsze pełnienie przez powódkę funkcji społecznego inspektora pracy. Pod- kreślił również, że w latach 1992-99, czyli niemal przez dwie następne kadencje, po- wódka rzeczywiście wykonywała wszystkie obowiązki wyznaczone dla społecznych inspektorów pracy i była traktowana jako zakładowy społeczny inspektor pracy przez pracodawcę, związki zawodowe działające w zakładzie pracy i pracowników. Co wię- cej, powódka prowadziła ożywioną i wszechstronną działalność przewidzianą w ustawie o społecznej inspekcji pracy i otrzymywała z tego tytułu od pracodawcy do- datkowe wynagrodzenie na podstawie art. 15 ustawy. W świetle tych argumentów należało więc podzielić stanowisko Sądu Okręgowego, według którego stan faktycz- ny istniejący w pozwanym Przedsiębiorstwie zadecydował o tym, że powódkę nale- żało traktować jako pracownika podlegającego szczególnej ochronie przed wypowie- dzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy w granicach określonych w art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy. Dopuszczalność związania szczególnej ochrony stosunku pracy z faktycznym wykonywaniem przez pracowników określonych funkcji społecznych w zakładzie pracy została zaaprobowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie tylko w stosun- ku do społecznych inspektorów pracy, ale także w stosunku do tzw. działaczy związ- kowych. Gdy chodzi o tych ostatnich, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 paździer- nika 1988 r., III PZP 37/88 (OSP 1989 r. nr 4, poz. 73 z glosą W.Masewicza) oraz w uchwale z dnia 12 września 1990 r., III PZP 1/90 (OSNCP 1991 r. z. 5-6, poz. 55) przyjął, że pracownik, który faktycznie pełnił funkcję w określonym organie związko- wym zarówno wskutek przedłużenia kadencji zarządu zakładowej organizacji związ- kowej ponad okres przewidziany w statucie, jak i pracownik, którego wybór do zarzą- 8 du zakładowej organizacji związkowej odbył się z naruszeniem postanowień statutu związku zawodowego, korzystają z ochrony przewidzianej w art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.). Również w odniesieniu do społecznych inspektorów pracy Sąd Najwyższy uznał, w wyroku z dnia 24 maja 1974 r., III PRN 19/74, (OSP 1975 r. nr 3, poz. 68), że przepis art. 9 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o społecznej inspekcji pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 1955 r., Nr 20, poz. 13) ustanawia szczególną ochronę prawną stosunku pracy społecznego inspektora pracy bez względu na to, w jakiej jednostce organizacyjnej pełni on swą funkcję oraz czy powołanie do tej funkcji było uzasadnione w aktualnej strukturze organizacyjnej. Jeszcze dobitniej zaakcentował Sąd Najwyższy znaczenie woli pracowników w wyborze społecznego inspektora pracy w postanowieniu z dnia 9 listopada 1995 r., III PO 16/95 (OSNAPiUS 1996 r. nr 12, poz. 68), stwierdzając, że stosownie do art. 7 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy, zarówno wybór, jak i odwołanie z funkcji zakła- dowego społecznego inspektora pracy „leży tylko i wyłącznie w gestii pracowników danego zakładu pracy”. W konkluzji Sąd Najwyższy w wymienionym postanowieniu przyjął, że wybór społecznego inspektora pracy przez pracowników zakładu pracy nie podlega żadnej kontroli zewnętrznej. Zamykając rozważania w sprawie należało zatem wyrazić zapatrywanie, że faktyczne i trwałe (wieloletnie) pełnienie przez pracownika funkcji zakładowego spo- łecznego inspektora pracy za dorozumianą i niewątpliwą wolą pracowników zakładu pracy, mimo niedokonania formalnego wyboru tego pracownika po upływie kadencji, na czas której został wybrany, zapewnia mu szczególną ochronę prawną przed wy- powiedzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy w zakresie określonym w art. 13 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji (art. 39312 k.p.c.). ========================================