II PK 155/11

Wyrok z dnia 7 marca 2012 r. II PK 155/11 1. Rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem samorządowym na pod- stawie art. 27 ust. 9 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samo- rządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458) wymaga oświadczenia woli pracodawcy o wypowiedzeniu tej umowy, ze wskazaniem negatywnych ocen pracy jako przy- czyny wypowiedzenia (art. 30 § 4 k.p.). 2. W postępowaniu sądowym toczącym się z odwołania od wypowiedze- nia umowy o pracę z powodu uzyskania ponownie negatywnej oceny, pracow- nik samorządowy może kwestionować zasadność wystawionych mu ocen, na- wet jeśli uprzednio nie odwołał się od nich do kierownika jednostki w trybie przewidzianym przez art. 27 ust. 5 ustawy o pracownikach samorządowych. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pracowniku (art. 6 k.c.). Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca), Sędzio- wie SN: Roman Kuczyński, Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2012 r. sprawy z powództwa Andrzeja B. przeciwko Urzędowi Miejskiemu w B. o przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okrę- gowego w Świdnicy z dnia 14 lutego 2011 r. […] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Świdnicy wyrokiem z dnia 14 lutego 2011 r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Dzierżoniowie, którym oddalono powództwo Andrzeja B. o przywrócenie do pracy w pozwanym Urzędzie Miejskim w B. Sąd odwoławczy przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instan- cji, zgodnie z którymi powód był zatrudniony w pozwanym urzędzie od 1 grudnia 2 1995 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Od 4 marca 1998 r. do 3 kwietnia 1998 r. pełnił obowiązki kierownika referatu do spraw zarzą- dzania gruntami i nieruchomościami w Wydziale Planowania i Rozwoju Miasta, a po upływie tego okresu - podinspektora w tym referacie. Od 2000 r. powód jako pracow- nik administracyjny urzędu podlegał ocenie pracy dokonywanej przez bezpośred- niego przełożonego - kierownika referatu. W arkuszu oceny za okres od października 2000 r. do października 2001 r. otrzymał ogólną zadowalającą ocenę przydatności zawodowej, natomiast za kolejny okres - od 1 listopada 2001 r. do grudnia 2002 r. - wysoką ogólną ocenę pracy. W następnych latach do jakości pracy świadczonej przez powoda pracodawca miał szereg zastrzeżeń, czego skutkiem były udzielane mu kary porządkowe upomnienia - jedna w 2003 r., dwie w 2004 r., po jednej w la- tach 2005 - 2007, po trzy w 2008 r. i 2009 r. - za różnorodne uchybienia będące wy- nikiem niestarannego, nienależytego i niesumiennego wykonywania obowiązków pracowniczych. Andrzej B. nie odwoływał się od nałożonych na niego kar porządko- wych. Ocena kwalifikacyjna powoda za okres od 28 października 2008 r. do 31 paź- dziernika 2009 r. (przedstawiona powodowi 6 listopada 2009 r.) była negatywna, bo- wiem w opinii bezpośredniej przełożonej powód zlecone mu zadania i czynności wy- konywał nieterminowo, był pracownikiem biernym, niewykazującym własnej inicja- tywy i niewykonującym poleceń przełożonych. Ponowna okresowa ocena kwalifika- cyjna z dnia 19 lutego 2010 r. dała ten sam negatywny wynik, w zasadzie z tych sa- mych przyczyn, co poprzednio. Kierowniczka referatu rozmawiała z powodem przed wręczeniem mu pisemnej oceny okresowej, omawiając każdą informację zawartą w piśmie. Powód nie wyrażał żadnej opinii w związku z uwagami swojej przełożonej. Nigdy też nie odwołał się od oceny okresowej do burmistrza, mimo że wiedział o ta- kiej możliwości. Dnia 12 marca 2010 r. pracodawca doręczył powodowi oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o pracę ze skutkiem na dzień 30 czerwca 2010 r. W uza- sadnieniu wskazano na negatywne okresowe oceny pracy powoda i powołano się na art. 27 ust. 9 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458 ze zm.), zgodnie z którym uzyskanie ponownej negatywnej oceny pracy „skutkuje rozwiązaniem umowy o pracę z zachowaniem okresu wypo- wiedzenia”. Sąd Okręgowy zaakceptował też pogląd prawny Sądu Rejonowego, że po- mimo sformułowania treści art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych w taki sposób, który sugeruje, iż rozwiązanie umowy o pracę w okolicznościach w nim 3 opisanych następuje z mocy prawa, przyjąć należy konieczność złożenia oświadcze- nia woli przez pracodawcę o wypowiedzeniu stosunku pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji, wystarczającą przyczyną tego wypowiedzenia jest sam fakt udzielenia dwu- krotnie negatywnej oceny pracy, gdyż taka przesłanka rozwiązania stosunku pracy wynika wprost z art. 27 ust. 9 ustawy. W kwestii dopuszczalności kwestionowania w postępowaniu przed sądem toczącym się na skutek odwołania od wypowiedzenia ocen stanowiących podstawę rozwiązania stosunku pracy Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że „jeżeli już, to tylko i wyłącznie w przypadku, kiedy pracownik wyczerpał wcześniej możliwość odwołania się od oceny do kierownika jednostki. Nieodwołanie się od negatywnej oceny w rzeczy samej jest bowiem przyznaniem racji pracodawcy w zakresie oceny pracy i pozbawia pracownika prawa późniejszego jej podważania”. Niezależnie jednak od takiego stanowiska, Sąd odwoławczy wskazał na odmienny pogląd Sądu Rejonowego, który uznając prawo powoda do kwestionowania zasad- ności przyznanych mu negatywnych ocen pracy, badał tę kwestię i na podstawie ze- branych w sprawie dowodów doszedł do wniosku, że ocena pracy powoda była rze- telna, wobec czego wypowiedzenie umowy o pracę było uzasadnione z tego punktu widzenia. Sąd drugiej instancji zaakceptował ocenę dowodów zaprezentowaną w tym zakresie przez Sąd pierwszej instancji, przyjmując za prawidłowe rozstrzygnięcie tego Sądu również z tych przyczyn. Powód wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie: 1) art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych, przez błędną jego wykładnię, co polegało na przyjęciu, że w przypadku otrzymania przez pracow- nika samorządowego dwukrotnej negatywnej oceny pracy w ramach odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę do sądu pracy przysługuje mu jedynie prawo kwe- stionowania zachowania przez pracodawcę wymogów formalnych, a w przypadku niewykorzystania przez pracownika drogi odwoławczej od oceny pracodawcy (prze- widzianej w art. 27 ust. 5 ustawy) traci on możliwość kwestionowania zasadności tych ocen w toku postępowania toczącego się w wyniku złożenia przez niego odwo- łania do sądu pracy od wypowiedzenia umowy o pracę, a sąd nie jest władny do me- rytorycznego badania zasadności tych ocen; 2) art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych oraz art. 30 § 4 k.p., art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 6 k.c., przez przyjęcie, że na powodzie ciąży ciężar wykazania braku zasadności podanych mu przyczyn wypowiedzenia, gdy tymczasem to na stronie pozwanej spoczywa ciężar dowodu zasadności wypowiedzenia, polegający na obowiązku wykazania prawdzi- 4 wości, rzetelności i obiektywizmu wystawionych powodowi ocen okresowych, co do- prowadziło do nierozpoznania istoty sprawy; 3) art. 382 k.p.c. oraz art. 232 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez bezpodstawne zaniechanie uzu- pełnienia materiału dowodowego, tj. niedopuszczenie z urzędu dowodu z zeznań świadka - osoby, która została zatrudniona w miejsce powoda lub też przejęła jego obowiązki służbowe - w celu ustalenia zasadności zarzutów powoda co do nadmier- nego obciążenia go obowiązkami pracowniczymi oraz niedopuszczenie dowodów z dokumentacji prowadzonej przez powoda w celu zbadania, czy poszczególne zarzuty postawione w ocenach pracodawcy powołanych w podstawach wypowiedzenia umowy o pracę były uzasadnione. Opierając skargę na takich podstawach, powód wniósł o uchylenie zaskarżo- nego wyroku w całości, a także uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od strony pozwanej kosztów postępowania kasacyj- nego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zakres podmiotowy regulacji dotyczących ocen okresowych pracowników samorządowych został określony w art. 27 ust. 1 ustawy o pracownikach samorzą- dowych, który stanowi, że obowiązkowi okresowych ocen podlegają wszyscy pra- cownicy samorządowi zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych, w tym również kie- rowniczych stanowiskach urzędniczych. W ust. 2 oraz 4 - 9 tego artykułu ustawo- dawca określił ramy proceduralne przeprowadzania ocen okresowych. Zgodnie z nimi ocena okresowa pracownika samorządowego sporządzana jest przez bezpo- średniego przełożonego w określonych przedziałach czasowych - nie rzadziej niż raz na 2 lata i nie częściej niż raz na 6 miesięcy. Zgodnie z art. 27 ust. 2, musi mieć ona charakter pisemny, a więc nie może być przekazana ustnie. Z treści art. 27 ust. 8 wynika natomiast, że może być ona negatywna bądź pozytywna. Niezwłocznie po jej sporządzeniu jest ona przekazywana przez oceniającego ocenianemu pracownikowi samorządowemu oraz kierownikowi jednostki, w której oceniany jest zatrudniony. Pracownikowi samorządowemu od dokonanej oceny przysługuje odwołanie do kie- rownika jednostki, w której pracownik jest zatrudniony, w terminie 7 dni od dnia dorę- czenia oceny, a odwołanie jest rozpatrywane w terminie 14 dni od jego wniesienia. 5 Zgodnie z art. 27 ust. 8 ustawy, w przypadku uzyskania przez pracownika negatyw- nej oceny sporządzana jest ponowna ocena, jednakże nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od dnia zakończenia poprzedniej oceny. Jeżeli jest ona ponownie nega- tywna, umowa o pracę z pracownikiem ulega rozwiązaniu z zachowaniem okresu wypowiedzenia (art. 27 ust. 9 ustawy). Chociaż w istocie użycie przez ustawodawcę w art. 27 ust. 9 ustawy sformułowania „skutkuje rozwiązaniem umowy o pracę" mo- głoby wskazywać, że rozwiązanie następuje z mocy prawa bez potrzeby składania przez pracodawcę oświadczenia woli, to jednak Sąd Najwyższy akceptuje stanowi- sko Sądu Okręgowego, że takie oświadczenie jest wymagane. Ustawa o pracowni- kach samorządowych nie stanowi bowiem wprost, że w rozważanej sytuacji rozwią- zanie umowy o pracę następuje z mocy samego prawa, a zgodnie z jej art. 43 ust. 1, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu pracy. Kodeks pracy nie przewiduje zaś rozwiązania umowy o pracę za wypowiedze- niem z mocy samego prawa, stanowiąc w art. 30 § 1 pkt 2, że skutek rozwiązujący umowę o pracę w takim trybie wywołuje oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia. W oświadczeniu woli pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę na czas nieokreślony powinna być wskazana przyczyna uzasadniająca to wypowiedzenie (art. 30 § 4 k.p.). Biorąc pod uwagę treść art. 27 ust. 9 ustawy (uzyskanie ponownej negatywnej oceny, o której mowa w ust. 8, czyli dokonanej nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od dnia zakończenia poprzedniej oceny, skutkuje rozwiązaniem umowy o pracę, z zachowaniem okresów wypowiedzenia), przychylić się trzeba do stanowiska Sądu odwoławczego, że pracodawca wywiązuje się z obowiązku nałożo- nego przez art. 30 § 4 k.p., jeżeli w swoim oświadczeniu woli powoła się na fakt udzielenia pracownikowi dwukrotnie negatywnej oceny pracy, w odstępach czaso- wych przewidzianych przepisami ustawy. Nie do zaakceptowania jest natomiast stanowisko Sądu drugiej instancji, że w toku procesu sądowego pracownik nie może zwalczać zasadności udzielonych mu negatywnych ocen pracy. Jak bowiem słusznie wskazał Sąd Najwyższy w uzasad- nieniu wyroku z dnia 6 kwietnia 2011 r., II PK 274/10 (niepublikowany), „nie można nie zauważyć, że okresowa ocena kwalifikacyjna jest zbiorem (sumą) określonych ocen (opinii) wyrażanych według określonych kryteriów, co z jednej strony w założe- niu ma walor obiektywizmu (średniego wyniku), lecz z drugiej strony nie jest wolne od dozwolonych indywidualnych ocen przełożonych. Wówczas nawet samo semantycz- 6 ne znaczenie niektórych kryteriów może rodzić rozbieżności w odbieraniu wyniku okresowej oceny kwalifikacyjnej przez pracownika. Sąd jednak nie zastępuje praco- dawcy w sporządzaniu okresowej oceny kwalifikacyjnej. Może ją kontrolować, gdy wymaga tego przedmiot sprawy (sporu), jednak nie w zakresie oceny jaka dozwolona jest pracodawcy. Nie można jednak wykluczyć czynu pracodawcy, polegającego na naruszeniu przepisów (reguł) tej oceny, a nawet instrumentalnego ich traktowania albo naruszenia innych przepisów ogólnych. Pamiętać należy, że ocena nie może naruszać dóbr osobistych pracownika (art. 111 k.p. i art. 23 i 24 k.c.), choć ze swej istoty okresowa ocena kwalifikacyjna może w nie wkraczać. Jednakże nie jest to ocena dowolna, skoro ma oparcie w ustawie i w samym jej modelu przyjmuje się możliwość odwołania i weryfikacji oceny. Tym bardziej możliwe jest to przed sądem powszechnym (sądem pracy), z tym zastrzeżeniem, że stwierdzenie bezprawności jako podstawy odpowiedzialności, czyli uwzględnienia żądania, nie może wynikać tylko z indywidualnego i subiektywnego przekonania pracownika, że ocena nie jest miarodajna. Chodzi wszak o okresową ocenę kwalifikacyjną, a więc służbową, spo- rządzoną metodycznie i merytorycznie wedle określonych kryteriów”. Rację ma zatem skarżący, że pracownik może w toku postępowania sądo- wego toczącego się na skutek odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę z przy- czyny określonej w art. 27 ust. 9 ustawy o pracownikach samorządowych kwestiono- wać zasadność negatywnych ocen pracy, nawet jeżeli uprzednio nie odwołał się od nich do kierownika jednostki, bowiem w przeciwnym razie faktycznie zostałby po- zbawiony możliwości kwestionowania zasadności wypowiedzenia. Jednakże w takiej sytuacji, wbrew stanowisku skarżącego, to pracownik jest obowiązany do wykazywa- nia w tym zakresie inicjatywy dowodowej. W razie sporu co do istnienia przyczyn wypowiedzenia, ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy, który z tego faktu wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Skoro zaś, jak wskazano wyżej, przyczyną wypowiedzenia powodowi umowy o pracę było uzyskanie dwukrotnie ne- gatywnej oceny pracy, to pozwany obowiązany był dowieść jedynie tego, że takie oceny miały miejsce. Powoda natomiast obciążał dowód istnienia okoliczności przy- toczonych przez niego w celu wykazania, że wypowiedzenie było nieuzasadnione w aspekcie nieprawdziwości czy nierzetelności wystawionych mu ocen. W tym zakresie zarzuty skargi kasacyjnej są zatem nieusprawiedliwione, ale niezależnie od tego, pozostają bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W orzecznictwie utrwalona jest bowiem wykładnia negująca możliwość skutecznego podnoszenia w skardze kasa- 7 cyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 6 k.c., gdy zmierza on do zakwestionowania ustaleń faktycznych (por. wyroki z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000 nr 12, poz. 232; z dnia 15 października 2004 r., II CK 62/04, LEX nr 197635, z dnia 8 listopada 2005 r., I CK 178/05, LEX nr 220844 oraz z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, LEX nr 465919). Do zakresu regulacji art. 6 k.c. nie należy bowiem to, czy strona wywiązała się ze swoich obowiązków procesowych (powołała dowody na wykazanie swoich twierdzeń). Przepis art. 6 k.c. jako stwier- dzający, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywo- dzi skutki prawne, ma w procesie istotne znaczenie dopiero wówczas, gdy sąd z braku odpowiednich dowodów albo wskutek odmowy wiary lub mocy przeprowadzo- nym dowodom, nie poczynił określonych ustaleń faktycznych (por. wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 4 stycznia 2008 r., I UK 223/07, LEX nr 442836). Wówczas konse- kwencje tego ponosi strona, na której spoczywał ciężar udowodnienia tego faktu. Jeżeli natomiast istotne fakty zostaną ustalone, to podlegają one ocenie z punktu widzenia przepisów prawa materialnego, niezależnie od tego, która ze stron podjęła w tym zakresie inicjatywę dowodową (powód, pozwany, czy nawet dowód został przeprowadzony z urzędu). Należy zaś zwrócić uwagę, że pomimo innego poglądu prawnego, Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i ich ocenę odnośnie do zasadności uzyskanych przez powoda negatywnych ocen okresowych. W takiej zaś sytuacji uznać trzeba, że kontrola sądowa w tym zakresie miała miejsce, skoro przeprowadzone zostało postępowanie dowodowe na okolicz- ność zasadności ocen uzyskanych przez powoda, a negatywne dla niego wyniki tego postępowania zostały przez Sąd drugiej instancji zaaprobowane. Poczynione w wy- niku oceny dowodów ustalenia stały się więc podstawą faktyczną również zaskarżo- nego wyroku, która nie podlega kontroli kasacyjnej (art. 39813 § 2 k.p.c.), wobec czego jej podważanie przez zarzut naruszenia art. 6 k.c. jest niedopuszczalne. Tym samym nieuzasadnione są zarzuty naruszenia art. 30 § 4 k.p. i art. 45 § 1 k.p., bo- wiem poczynione w sprawie ustalenia faktyczne nie dają podstaw do stwierdzenia, że wypowiedzenie było niezgodne z prawem lub nieuzasadnione. Odnośnie zaś do zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. oraz art. 232 zdanie drugie w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niedopuszczenie z urzędu dowodów wskaza- nych przez skarżącego, przypomnieć należy, że zgodnie z celem reform Kodeksu postępowania cywilnego zapoczątkowanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), które wzmocniły 8 zasadę kontradyktoryjności postępowania cywilnego, sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Po zmianach dokonanych w przepisach art. 3, 213 i 232 k.p.c. obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa przede wszystkim na stronach, przy czym sąd nie został pozbawiony inicjatywy dowodowej. Jego kompetencja w tym zakresie, wynikająca z art. 232 k.p.c., polegająca na możliwości dopuszczenia z urzędu dowodu niewskazanego przez stronę, jest oparta na dowolnym uznaniu. Stwierdzenia tego nie narusza fakt, że w orzecznictwie oraz w piśmiennictwie wska- zano na szczególne sytuacje, w których aktywność dowodowa jest obowiązkiem sądu, np. gdy strony zmierzają do obejścia prawa, w wypadku procesów fikcyjnych oraz w razie nieporadności strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, która nie jest w stanie przedstawić środków dowodowych w celu uzasadnienia swo- ich twierdzeń (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC 2000 nr 11, poz. 195 oraz wyroki Sądu Najwyż- szego z dnia 5 listopada 1997 r., III CKN 244/97, OSNC 1998 nr 3, poz. 52, z dnia 25 czerwca 1998 r., III CKN 384/98, Biuletyn SN 1998 nr 11, s. 14 i z dnia 10 paździer- nika 1997 r., II CKN 378/97, OSP 1998 nr 6, poz. 111). Zawarty w zdaniu drugim art. 232 k.p.c. przepis, że sąd może dopuścić dowód niewskazany przez strony, nie oznacza zatem, iż sąd zobowiązany jest do zastąpienia własnym działaniem bez- czynności strony. Niczym nieusprawiedliwiona bezczynność strony w zakresie ini- cjatyw dowodowych przynieść może ujemny dla niej skutek związany ze stanem nie- udowodnienia powoływanych faktów, bez możliwości wykazywania sądowi narusze- nia art. 232 zdanie drugie k.p.c. Jedynie w szczególnych sytuacjach procesowych o charakterze wyjątkowym, np. w wypadku ujawnionej przez stronę bezradności czy w razie istnienia trudnych do przezwyciężenia przez strony przeszkód, sąd powinien skorzystać ze swojego uprawnienia do dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę. Taki zaś stan rzeczy w sprawie nie zachodził. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). ========================================