II PK 282/10

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07, LEX nr 621798). W art. 184 w związku z art. 40 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, obejmu- jącym stany faktyczne zastane w dniu jego wejścia w życie, ustawodawca osobno i w sposób szczególny uregulował sytuację prawną ubezpieczonych pracowników kole- jowych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. i osobom, które w dniu wejścia w życie tej ustawy (1 stycznia 1999 r.) wykazały okres zatrudnienia w tym szczególnym charak- terze (pracownika kolejowego), wymaganym w przepisach dotychczasowych do na- bycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla męż- czyzn, oraz okres składkowy i nieskładkowy określony w art. 27 ustawy (co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn), zagwarantował prawo nabycia emerytury po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 40 ustawy, niezależnie od tego, kiedy pra- cownik osiągnie ten wiek (w jakim czasie po wejściu w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ukończy 55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). Dodatkowo, co jest oczy- wiste dla tej grupy wiekowej, ustawodawca postawił warunek nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego, a także rozwiązania stosunku pracy z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień emerytalnych. Doniosłość i racja przytoczonej regulacji została dostrzeżona przez Sąd Naj- wyższy, który uznał art. 184 ustawy o emeryturach i rentach za samoistną podstawę prawa do emerytury w oderwaniu od chwili osiągnięcia wieku emerytalnego (por. po- wołane wcześniej orzeczenia: uchwałę z 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, wyrok z 18 lipca 2007 r., I UK 62/07, a także wyrok z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07). W uchwale z 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, Sąd Najwyższy stwierdził, że ubezpieczeni, do któ- rych ma zastosowanie art. 184 ustawy, mogą realizować prawo do emerytury na „sta- rych” zasadach po osiągnięciu wieku emerytalnego, nawet jeżeli ten wiek osiągną już 14 po dniu 31 grudnia 2007 r. (potem przesunięto ten okres do 31 grudnia 2008 r.). Sąd Najwyższy dostrzegł, że pogląd o ustanowieniu w art. 184 ustawy odrębnej kategorii ubezpieczonych znajduje potwierdzenie w art. 24 ustawy, w którym ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r., zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szcze- gólnym charakterze, zostali wyłączeni z regulacji emerytur pomostowych. W wyroku z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07 (OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308) Sąd Najwyższy po- twierdził przewidzianą w art. 39 k.p. ochronę pracownika, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. tylko warunek stażu emerytalnego, a nie osiągnął jeszcze wieku emerytal- nego. Wbrew poglądowi Sądu Okręgowego, to ostatnie orzeczenie może mieć bez- pośrednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie do sytuacji powódki, ponieważ dotyczy analogicznego problemu prawnego do tego, który stanowił przedmiot rozwa- żań i rozstrzygnięć w niniejszej sprawie. Sytuacja osób wymienionych w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, opisywana w doktrynie jako ekspektatywa prawa podmiotowego, polega na spełnieniu się tylko części stanu faktycznego koniecznego do nabycia prawa, które poprzedza i zabezpiecza przyszłe prawo podmiotowe. Uwzględnianie ochrony praw w trakcie nabywania, aprobowane w orzecznictwie ETS (por. wyrok z 3 października 2002 r., Ángel Barreira Pérez, sprawa C-347/00, ECR 2002 s. I-08191), znajdowało wyraz także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwałę składu siedmiu sę- dziów z 27 kwietnia 2000 r., III ZP 2/00, OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 620 oraz wyroki z 4 grudnia 2003 r., I PK 111/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 368, z 24 września 2004 r., II PK 25/04, OSNP 2005 nr 10, poz. 141 i wcześniejszy z 19 listopada 1993 r., II URN 47/93, OSNCP 1994 nr 5 poz. 117). Także Trybunał Konstytucyjny stosunkom tym niejednokrotnie dawał ochronę, jeżeli miały postać ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej, czyli sytuacji prawnej, która spełnia zasadniczo wszystkie przesłanki ustawowe nabycia prawa do emerytury pod rządami dawnej ustawy, bez względu na stosunek do niej ustaw późniejszych. Trybunał uznawał je za postaci praw podmio- towych, do których znajduje zastosowanie ochrona praw nabytych (por. wyroki z 30 listopada 1988 r., K 1/88, OTK 1988 nr 1, poz. 6, z 22 czerwca 1999 r., K 5/99, OTK 1999 nr 5, poz. 100, z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK 1998 nr 7, poz. 114 i przede wszystkim orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992 nr 1, poz. 7). Uwzględniając, że ochrona ekspektatywy może wynikać z jej istoty, lecz także zyskiwać wzmocnienie w prawie, należy stwierdzić, że funkcję takiego wzmocnienia spełnił art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wobec pozostających w toku 15 stosunków nabywania prawa do emerytury z tytułu wykonywania zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed dniem 1 stycznia 1999 r. W przepisie tym ustawodawca utrwalił sytuację osób, które w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) wypełniły warunki stażu szczególnego i ogólnego i potwierdził ich przyszłe prawo do emerytury w wieku wcześniejszym; przez wydanie tego przepisu nastąpił stan związania, tj. zobowiązania się przez Państwo do po- wstrzymania się od jakiejkolwiek ingerencji w istniejące prawo tymczasowe (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09, LEX nr 604213). Celem ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych było wprowadzenie stabilnego systemu ubezpieczeń społecznych, w którym urzeczywistnione zostałoby prawo do zabezpieczenia spo- łecznego w istniejących warunkach demograficznych i gospodarczych poprzez wprowadzenie efektywnego systemu emerytalno-rentowego, opartego na jednolitych zasadach dla wszystkich ubezpieczonych. Stworzenie w poprzednio obowiązującym systemie ubezpieczeń społecznych zbyt szerokich możliwości wcześniejszego prze- chodzenia na emeryturę i obniżenie wieku emerytalnego dla szeregu grup zawodo- wych pogłębiało bowiem trudności z zapewnieniem równowagi finansowej dotych- czasowego systemu. Reforma systemu emerytalno-rentowego miała zatem na celu między innymi ograniczenie zakresu podmiotowego wcześniejszego przechodzenia na emeryturę i ujednolicenie wieku emerytalnego. Nowy system emerytalny musiał przewidywać rozwiązania przejściowe przy zachowaniu „zasady ewolucyjnego kształtowania uprawnień emerytalnych”, które wymagały uwzględnienia praw wcześniej nabytych lub ich uzasadnionych ekspekta- tyw, znajdujących pokrycie w składkach na ubezpieczenie emerytalne. Dopiero taki sposób realizacji założeń ustawy o emeryturach i rentach z FUS mógł być uznany za zgodny z wartościami i normami konstytucyjnymi. Zawarty w przepisach przejściowych ustawy o emeryturach i rentach z FUS art. 184 dotyczy tych ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla ko- biet i 65 lat dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn). Takim ubez- 16 pieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40 ustawy, pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalne- go oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pra- cownikiem. Odnosi się on do tych ubezpieczonych urodzonych poczynając od 1 stycznia 1949 r., którzy w dniu wejścia ustawy w życie nie osiągnęli jeszcze wyma- ganego wieku emerytalnego, lecz w całości spełnili do tej daty ustawowo określone wymagania stażowe, a przez to ich uprawnienie emerytalne na podstawie dotych- czasowych zasad znajdowało pokrycie w odprowadzonych do 31 grudnia 1998 r. składkach na ubezpieczenie społeczne. Tacy ubezpieczeni mogą zatem realizować prawo do emerytury na dotychczasowych zasadach, po osiągnięciu wieku emerytal- nego określonego w art. 32, 33, 39 i 40 ustawy, nawet jeśli wiek ten osiągną po 31 grudnia 2008 r. (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07, LEX nr 621798). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ochronie przed wypo- wiedzeniem umowy o pracę przewidzianej w art. 39 k.p. podlega pracownik, któremu brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego wskazanego w art. 184 ust. 1 ustawy z o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych, jeżeli z osiągnięciem tego wieku nabędzie prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze na podstawie tego przepisu (por. np. wyrok z 9 marca 2009 r., I PK 180/08, OSNP 2010 nr 19-20, poz. 236, wy- rok z 8 lipca 2008 r., I PK 309/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 308). Ochronie przewi- dzianej w art. 39 k.p. podlega pracownik, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. jedynie warunek stażu emerytalnego (w tym wymaganego okresu pracy w warunkach szcze- gólnych lub w szczególnym charakterze oraz okresu składkowego i nieskładkowego) uprawniający go do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, choćby wiek emerytalny przewidziany w tym przepisie, z którego osiągnięciem nabędzie prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, miał osiągnąć dopiero po 31 grudnia 1998 r. (a nawet po 31 grudnia 2008 r.). Zgodnie z art. 39 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku eme- rytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Sposób rozumienia powyższego zakazu wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi w wieku przedemerytalnym oparty jest na poglądzie, 17 że przez określony w tym przepisie wiek emerytalny należy rozumieć wiek określony w przepisach emerytalnych, zezwalający na uzyskanie uprawnień w normalnym try- bie. Nie jest nim natomiast wiek, który w świetle przepisów szczególnych daje tylko możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 lipca 2007 r., III PK 19/07, LEX nr 611832). Pojęcie wieku emerytalnego jest ustawową kategorią prawa ubezpieczeń spo- łecznych, co oznacza, że ustawodawca określa w tym dziale prawa wiek emerytalny, którego granice - de lege lata - są uwarunkowane nie tylko kategorią płci, ale również rodzajami zatrudnienia, które preferują wykonujących je pracowników do skorzysta- nia z uprawnień emerytalnych w obniżonym wieku emerytalnym, uznanym przez ustawodawcę za normalny wiek emerytalny dla ściśle określonych kategorii zatrud- nienia. W obowiązującym stanie prawnym ustawowym wiekiem emerytalnym jest wiek uprawniający do przejścia na emeryturę na podstawie przepisów ustawy o eme- ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa ta określa jednolity wiek emerytalny w zależności od płci pracownika, wynoszący dla kobiety 60, a dla mężczyzny 65 lat. Równocześnie przewiduje możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę, przed osiągnięciem tzw. powszechnego wieku emerytalnego. Dotyczy to np. górników, pracowników kolejowych i innych pracowników, o których mowa w art. 32 ust. 2 i 3 tej ustawy, zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Możliwość taka dotyczy bezwarunkowo ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. oraz warunkowo ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r. Wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom tym przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, które zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Niższy od powszechnego wiek emerytalny pracowników zatrud- nionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest dla nich normalnym ustawowym wiekiem emerytalnym, a to z kolei sprawia, że tacy pracow- nicy w okresie czterech lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego właściwego dla tych kategorii zatrudnienia korzystają ze szczególnej ochrony prawnej przewidzianej w art. 39 k.p. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2006 r., II PK 159/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 3). 18 Do powódki ma zastosowanie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ponieważ przepis ten dotyczy również pracowników kolejowych (o czym świadczy odesłanie do art. 40 tej ustawy) i odwołuje się do regulacji określających wiek eme- rytalny tej kategorii ubezpieczonych (art.40), konsekwentnie przyjąć należy, że pra- cownik kolejowy, któremu w chwili wypowiedzenia brakowało nie więcej niż cztery lata do osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w tym przepisie (55 lat dla ko- biety) i któremu odpowiednio długi okres zatrudnienia umożliwia uzyskanie emerytury kolejowej z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego, podlega ochronie przewidzianej w art. 39 k.p. (por. także wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2007 r., II UK 285/06, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 270). Przeciwne stanowisko Sądu Okręgowego narusza przepisy powołane w skardze kasacyjnej. Z dosłownego brzmienia art. 39 k.p. wynika, że ochroną objęty jest pracownik, który z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego (odpowiedniego dla swojego rodzaju zatrudnienia) będzie miał wynikającą z obowiązujących przepisów prawa możliwość uzyskania prawa do emerytury. Na możliwość uzyskania emerytury składają się po- zostałe - obok wieku emerytalnego - warunki prawa do tego świadczenia, a nie jedy- nie okres zatrudnienia (okres składkowy i nieskładkowy), choć tylko on został wymie- niony w tym przepisie. W przypadku emerytury z tytułu pracy na kolei (traktowanej jako praca w szczególnym charakterze) jej przesłanki zależą od daty urodzenia ubezpieczonego. Prawo do tej emerytury ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycz- nia 1949 r. jest uzależnione od osiągnięcia określonego wieku oraz wymaganego okresu zatrudnienia - w tym okresu zatrudnienia na kolei (art. 40 ustawy o emerytu- rach i rentach z FUS). Młodsi ubezpieczeni, urodzeni po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., muszą się legitymować dodatkowym warunkami, a mianowicie wy- magane jest, aby nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym na dochody budżetu państwa, a ponadto, aby spełnili warunki do uzy- skania emerytury do 31 grudnia 2008 r. Natomiast jeszcze młodsi, którzy osiągną wiek emerytalny dopiero po 31 grudnia 2008 r. i są pracownikami, dla uzyskania emerytury dodatkowo muszą rozwiązać stosunek pracy (art. 184 ust. 2). Przystąpie- nie do otwartego funduszu emerytalnego wyklucza uzyskanie prawa do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze grupy ubez- pieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Warunek rozwiązania stosunku pracy nie został ograniczony czasowo. Ma on charakter „zawieszający” powstanie prawa 19 do emerytury i uzależniony jest wyłącznie od woli pracownika (ubezpieczonego). Stąd osiągnięcie wieku emerytalnego - po spełnieniu pozostałych przesłanek - umoż- liwi mu uzyskanie prawa do emerytury, jeżeli jednocześnie rozwiąże stosunek pracy. Dlatego należy przyjąć, że pracownik, który spełnił do 31 grudnia 1998 r. warunek stażu emerytalnego (w tym okresu pracy w szczególnym charakterze, np. jako pra- cownik kolejowy, oraz okresu składkowego i nieskładkowego) uprawniający go do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym i który wiek ten osiągnie dopiero po 31 grudnia 2008 r., ma możliwość nabycia uprawnień do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy, a zatem w okresie przed osiągnięciem tego wieku podlega ochronie przewi- dzianej w art. 39 k.p. W uzupełnieniu powyższych uwag należy dodać, że przyjęcie, iż wiekiem eme- rytalnym dla powódki jest 55 lat oznacza, że ochrona ustalona w art. 39 k.p. zakoń- czy się z chwilą ukończenia przez powódkę 55 lat - nawet jeśli stosunek pracy nie zostanie rozwiązany. Nie będzie ona mogła ponownie skorzystać z tej ochrony na 4 lata przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (60 lat), bowiem ochrona ta przysługuje pracownikowi tylko jeden raz (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2002 r., I PKN 141/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 86). Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================