I PK 210/09

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji jest lakoniczne (ograniczone do kilku zdań) i w znacznej części intuicyjne. Jest ono jednak trafne przede wszystkim z tego względu, że zarzuty skargi naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 231 § 1, art. 231 § 6, art. 30 § 4 i art. 45 § 1 k.p.) nie stanowią jej usprawiedliwionej podstawy. W myśl art. 231 § 1 k.p., w razie przejścia części zakładu pracy (to jest przed- miotem sprawy) na innego pracodawcę staje się on z mocy prawa stroną w dotych- czasowych stosunkach pracy. Przejście części zakładu pracy na innego pracodawcę nie może stanowić przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie przez pracodawcę sto- sunku pracy (art. 231 § 6 k.p.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie po- dejmowano próbę wykładni pojęcia „część zakładu pracy” użytego w treści powoła- nych przepisów (w literaturze por. np. A. Tomanek: Przejście zakładu pracy na innego pracodawcę, Wrocław 2002, s. 35-40; Ł. Pisarczyk: Zmiana pracodawcy wskutek przejścia zakładu pracy, PiZS 2001 nr 7, s. 22; Z. Hajn: Przejście zakładu pracy na 6 innego pracodawcę w prawie polskim a prawo pracy UE, Monitor Prawa Pracy 2004 nr 5, s. 121; Ł. Pisarczyk: Przejście zakładu pracy lub jego części na innego praco- dawcę - wybrane problemy, PiZS 2007 nr 5, s. 15; R. Sadlik: Kiedy następuje przej- ście zakładu pracy na nowego pracodawcę, Monitor Prawa Pracy 2007 nr 6, s. 297). Między innymi w wyroku z dnia 20 listopada 1996 r., I PKN 21/96 (LEX nr 192324) wskazano, że poszczególne składniki mienia dotychczasowego pracodawcy staną się częścią zakładu pracy dopiero wówczas, gdy będą tworzyć zespół składników. Musi to być zatem pewna zorganizowana całość, na którą składają się określone ele- menty materialne i majątkowe, system organizacyjny i struktura zarządzania, które będą dawały możliwość dalszego wykonywania pracy przez zatrudnionych w niej pracowników. W tym znaczeniu Sąd Najwyższy uznał za część zakładu pracy prze- jętą przez nowego pracodawcę hurtownię-magazyn nabiałowy wniesiony jako aport do nowoutworzonej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez dotychczasowe- go pracodawcę - spółdzielnię mleczarską. W wyroku z dnia 2 października 1996 r., I PRN 72/96 (OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 115) uznano, że częścią zakładu pracy w rozumieniu art. 231 § 1 k.p. są te składniki majątku pracodawcy, które ze względu na funkcjonalne powiązanie stanowią samoistną całość i które mogą być rzeczowym substratem samodzielnego zakładu pracy (placówką zatrudnienia). W tym znaczeniu częścią zakładu pracy był warsztat mechaniczny, funkcjonujący pierwotnie w ramach elektrociepłowni, którego część wyposażenia sprzedano, a jego pomieszczenia od- dano w dzierżawę. W uzasadnieniu wyroku z dnia 1 lipca 1999 r., I PKN 133/99 (OSNAPiUS 2000 nr 18, poz. 687; OSP 2001 nr 4, poz. 57, z glosą T. Kuczyńskiego) stwierdzono, że pojęcie placówki zatrudnienia (części zakładu pracy) należy relatywi- zować także do zadań wykonywanych przez daną grupę pracowników, a nie jedynie do elementów środowiska pracy o charakterze materialnym (majątku, pomieszczeń). Zatem przejęcie przez gminę zadań z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej sta- nowi przejęcie części zakładu pracy przez nowego pracodawcę (por. też wyrok z dnia 10 października 2003 r., I PK 456/02, OSNP 2004 nr 19, poz. 335). Z kolei, w wyroku z dnia 9 grudnia 2004 r., I PK 103/04 (OSNP 2005 nr 15, poz. 220) Sąd Najwyższy przyjął, że przejęciem części zakładu pracy przez nowego pracodawcę jest przekazanie przez szpital powiatowy firmie usługowej prowadzenia całodobowych usług utrzymania czystości, dezynfekcji w pomieszczeniach i obsługi terenów ze- wnętrznych w ramach ogrodzenia, a także wewnątrzzakładowego transportu, połą- czone z oddaniem w najem pomieszczeń biurowych, socjalnych, magazynowych, 7 szatni oraz garażu, albowiem przedmiotowe zadania mają istotne znaczenie dla każdej placówki medycznej. Dlatego przekazanie podmiotowi zewnętrznemu istotnej części zadań dotychczasowego pracodawcy, bez których zakłady pracy (w znaczeniu przedmiotowym) prowadzone przez obydwa te podmioty nie mogłyby funkcjonować, powoduje skutek określony w art. 231 k.p., niezależnie od tego, czy dotychczas wyko- nujący te zadania pracownicy (salowe) byli zatrudnieni w wyodrębnionej samodziel- nej placówce zatrudnienia. W wyroku z dnia 29 listopada 2005 r., II PK 391/04 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 297; OSP 2008 nr 1, poz. 2, z glosą Ł. Pisarczyka) wyra- żono pogląd, że częścią zakładu pracy w rozumieniu art. 231 k.p. jest taka jego część, która może być potraktowana jako placówka zatrudnienia pracownika, a więc zespół składników umożliwiający wykonywanie w niej pracy. Chociaż część zakładu pracy (podobnie jak zakład pracy) jest zorganizowanym kompleksem składników ma- terialnych i niematerialnych, przeznaczonych do realizacji określonych celów praco- dawcy, to w przypadku części zakładu pracy określone przez pracodawcę cele naj- częściej nie są tożsame z ogólnym celem całego zakładu, lecz mają charakter po- mocniczy lub cząstkowy. Dlatego częścią zakładu pracy w powołanym znaczeniu jest nie tylko budynek, w którym pracownik wykonywał swoją pracę, lecz również związa- ne z nim zadanie ochrony i obsługi portierskiej tego obiektu. Skoro przejęcie obiektu i zadań przez nowy podmiot pozwalało na dalsze zatrudnianie związanych z tą czę- ścią zakładu pracy pracowników, to taka okoliczność świadczy o przejęciu części za- kładu pracy przez nowego pracodawcę bez względu na to, czy wykonywanie przez dotychczasowego i nowego pracodawcę zadań z zakresu ochrony i obsługi portier- skiej budynku stanowiło zadanie uboczne w stosunku do ich zasadniczej funkcji. Pogląd o tym, że przejście części zakładu pracy na nowego pracodawcę należy wiązać nie tylko z materialnymi elementami środowiska pracy, lecz także z zada- niami, których wykonywanie stanowi treść stosunku pracy, był prezentowany również w wielu innych, późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (przykładowo w wyro- kach: z dnia 15 września 2006 r., I PK 75/06, OSNP 2007 nr 17-18, poz. 250; z dnia 7 lutego 2007 r., I PK 212/06, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 66 oraz z dnia 23 sierpnia 2007 r., I PK 80/07, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 346). Sąd Najwyższy w zakresie wykładni użytego w art. 231 k.p. pojęcia „część za- kładu pracy” odwołuje się do prawa Unii Europejskiej, w szczególności do dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przy- 8 padku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów oraz jego wykładni przyjmowanej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawie- dliwości (ETS; obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej; por. I. Twardow- ska-Mędrek: Najnowsze orzecznictwo ETS w sprawach dotyczących ochrony praw pracowniczych w razie przejścia przedsiębiorstwa na innego pracodawcę, Europejski Przegląd Sądowy 2008 nr 5, s. 42). W myśl art. 1 pkt 1 lit. b tej dyrektywy, „przejęcie” następuje wtedy, kiedy przejmowana jest jednostka gospodarcza, która zachowuje swoją tożsamość, oznaczającą zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działal- ność podstawowa czy pomocnicza. Z orzecznictwa ETS wynika generalny wniosek, że kryterium decydującym o uznaniu za rzeczywiste przeniesienia przedsiębiorstwa lub jego części jest zachowanie tożsamości jednostki gospodarczej, które wynika przede wszystkim z rzeczywistego kontynuowania lub przejęcia przez nowego praco- dawcę tej samej działalności gospodarczej lub działalności podobnej (por. wyroki z dnia 18 marca 1986 r. w sprawie 24/85, Josef Maria Antonius Spijkers przeciwko Gebroeders Benedik Abattoir CV and Alfred Benedik en Zonen BV, ECR 1986, s. 1119; z dnia 14 kwietnia 1994 r. w sprawie C-392/92, Christel Schmidt przeciwko Spar und Leihkasse Der Fruheren Aemter Bordeesholm, Kiel und Cronshagen, ECR 1994, s. I-1311; z dnia 26 września 2000 r. w sprawie C-175/99, Didier Mayeur prze- ciwko Association Promotion de Information Messine (APIM), ECR 2000, s. I-7755). Aby jednak możliwe było zastosowanie powołanej dyrektywy, przejęcie części zakła- du pracy powinno obejmować jednostkę gospodarczą zorganizowaną w sposób stały, której działalność nie ogranicza się do wykonania określonego zadania. Dla stwier- dzenia, czy przesłanki przejęcia jednostki gospodarczej zorganizowanej w sposób stały zostały spełnione, należy wziąć pod rozwagę wszystkie okoliczności faktyczne, które charakteryzują dane zachowanie, do których zalicza się w szczególności rodzaj przedsiębiorstwa lub zakładu, o który chodzi, przejęcie lub brak przejęcia składników majątkowych takich jak budynki i ruchomości, wartość składników niematerialnych w chwili przejęcia, przejęcie lub brak przejęcia większości pracowników przez nowego pracodawcę, przejęcie lub brak przejęcia klientów, a także stopień podobieństwa działalności prowadzonej przed i po przejęciu oraz czas ewentualnego zawieszenia tej działalności (wyrok ETS z dnia 15 grudnia 2005 r. w sprawie C-232/04 i C-233/04, Nurten Guney-Gorres i Gul Demir przeciwko Securicor Aviation (Germany) Ltd i Kot- ter Aviation Security GmbH & Co. KG, ECR 2005, s. I-11237; Europejski Przegląd 9 Sądowy 2006 nr 8, s. 46, z glosą I. Twardowskiej-Mędrek oraz wyrok ETS z dnia 13 września 2007 r. w sprawie C-458/05, Mohamed Jouini i inni przeciwko Princess Per- sonal Service GmbH (PPS), Monitor Prawa Pracy 2007 nr 1, s. 54). W najnowszym orzecznictwie ETS (wyrok z dnia 12 lutego 2009 r. w sprawie C-466/07, Dietmar Kla- renberg przeciwko Ferrotron Technologies GmbH, LEX nr 485097) wyrażany jest po- gląd, że przepisy dyrektywy mogą być stosowane także w sytuacji, gdy część przej- mowanego przedsiębiorstwa lub zakładu nie zachowuje niezależności organizacyj- nej, pod warunkiem, że funkcjonalne więzi pomiędzy poszczególnymi przejmowa- nymi czynnikami produkcji zostaną zachowane, co będzie pozwalało przejmującemu na ich wykorzystywanie do celu prowadzenia identycznej lub analogicznej działalno- ści gospodarczej. Stąd też koncepcja tożsamości jednostki gospodarczej oparta na tylko jednym czynniku, odnoszącym się do niezależności organizacyjnej, nie może zostać przyjęta. Funkcjonalne więzi pomiędzy różnymi przejmowanymi czynnikami pozwalają przejmującemu na wykorzystywanie ich w celu prowadzenia identycznej lub analogicznej działalności gospodarczej, nawet jeśli, po dokonaniu przejęcia, są one włączone w ramy odmiennej struktury organizacyjnej. Mając na względzie przedstawione wyżej rozważania, Sąd Najwyższy w skła- dzie rozpoznającym niniejszą skargę uważa, że przejęcie wykonywania całości za- dań z zakresu obsługi prawnej szpitala przez zewnętrzną kancelarię prawną - czy szerzej powierzenie kompleksowej obsługi jednego podmiotu wyspecjalizowanym przedsiębiorcom, świadczącym usługi w oznaczonym zakresie (tzw. outsourcing) - może stanowić przejęcie części zakładu pracy w rozumieniu art. 231 k.p., ale ocena w tym zakresie musi być odniesiona do konkretnych okoliczności faktycznych rozpo- znawanej sprawy (którymi Sąd Najwyższy jest związany w postępowaniu kasacyjnym - art. 39813 § 2 k.p.c.). Należy więc przeprowadzić test porównawczy istotnych oko- liczności przemawiających za uznaniem, że doszło do przejęcia części zakładu pracy z konkretnymi ustaleniami faktycznymi w sprawie i przeprowadzić ich kompleksową ocenę. Istotne okoliczności, które należy ocenić to (według katalogu sformułowanego w wyroku ETS z dnia 18 marca 1986 r. w sprawie 24/85, Josef Maria Antonius Spij- kers przeciwko Gebroeders Benedik Abattoir CV and Alfred Benedik en Zonen BV): 1) typ przedsiębiorstwa lub zakładu; 2) czy zbyte zostały składniki materialne, takie jak budynki i ruchomości; 3) wartość składników niematerialnych w chwili transferu; 4) czy większość pracowników została przejęta przez nowego pracodawcę; 5) czy przejęta została obsługa klientów przedsiębiorstwa; 6) stopień podobieństwa między 10 działalnością prowadzoną przed i po zbyciu przedsiębiorstwa; 7) ewentualna przerwa w działalności przedsiębiorstwa. Test ten w okolicznościach faktycznych rozpoznawa- nej sprawy kompleksowo (wszystkie te okoliczności rozpoznawane łącznie) daje wy- nik negatywny. Należy bowiem zważyć, że: (ad 1) „typ przedsiębiorstwa” obu do- mniemanych pracodawców jest praktycznie całkiem różny, w Szpitalu główny przed- miot działalności to świadczenie usług medycznych a w kancelarii prawniczej głów- nym przedmiotem działalności jest obsługa prawna różnych zewnętrznych podmio- tów (a nie tylko Szpitala); (ad 2) kancelaria prawnicza nie przejęła praktycznie żad- nych składników materialnych Szpitala; (ad 3) kancelaria prawnicza nie przejęła żadnych składników niematerialnych Szpitala; (ad 4) faktycznie kancelaria prawnicza nie przejęła żadnych pracowników Szpitala, a teoretycznie przejęcie mogło dotyczyć kilku pracowników; (ad 5) kancelaria prawnicza nie przejęła obsługi podstawowych „klientów” Szpitala, jakim są pacjenci; (ad 6) obsługa prawna Szpitala to był jego uboczny (pomocniczy) przedmiot działalności, skierowany wyłącznie „do wewnątrz”, to zaś oznacza, że w działalności kancelarii prawniczej (obsługa prawna różnych ze- wnętrznych podmiotów a nie tylko Szpitala) nie została zachowana tożsamość przed- miotu działalności polegającego na obsłudze prawnej Szpitala; (ad 7) nie nastąpiła przerwa w obsłudze prawnej Szpitala. Uzasadnia to stwierdzenie, że nie doszło do przejęcia części zakładu pracy pozwanego Szpitala przez prywatną kancelarię praw- niczą. Powódka powołuje się na wyrok ETS z dnia 14 kwietnia 1994 r. w sprawie C- 392/92, Christel Schmidt przeciwko Spar und Leihkasse Der Fruheren Aemter Borde- esholm, Kiel und Cronshagen, według którego art. 1 ust. 1 dyrektywy Rady 77/187/EWG z dnia 14 lutego 1977 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku prze- jęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części zakładów należy interpretować następu- jąco: sytuacja opisana w postanowieniu o odesłaniu prejudycjalnym, w której przed- siębiorca powierza innemu przedsiębiorcy, w drodze umowy, odpowiedzialność za wykonywanie prac związanych ze sprzątaniem realizowanych wcześniej bezpośred- nio, jest objęta zakresem stosowania dyrektywy, nawet jeśli prace te były wykony- wane przed przeniesieniem przez jednego pracownika. Wyrok ten dotyczy stanu fak- tycznego, w którym za transfer przedsiębiorstwa (części zakładu pracy) uznano po- wierzenie wyspecjalizowanemu podmiotowi sprzątania pomieszczeń zajmowanych przez placówkę bankową, przy czym zadanie to wykonywała do tej pory jedna osoba, 11 zatrudniona przez bank a jednocześnie nie doszło do przejścia jakichkolwiek składni- ków mienia, które byłyby związane z wykonywaniem tego zadania. Wyrok ten zapadł jednak w poprzednim stanie prawnym oraz (jak podnosi się w literaturze - A. Toma- nek: Przejście zakładu pracy na innego pracodawcę, Wrocław 2002, s. 39) był on poddany krytyce, która wpłynęła na zmianę stanowiska ETS. W późniejszym orzecz- nictwie stwierdzono, że pojęcie transferu odnosi się „do stabilnej całości gospodar- czej, której działalność nie jest ograniczona do wykonywania jednego, szczególnego zadania roboczego”. Wobec tego należy stwierdzić, że w ustalonym stanie faktycznym sprawy nie doszło do przejęcia części zakładu pracy pozwanego Szpitala (art. 231 k.p.), a więc wypowiedzenie powódce umowy o pracę nie naruszało przepisów i było uzasadnione (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2001 r., I PKN 733/00, OSNP 2003 nr 23, poz. 569). Wyraźnego podkreślenia wymaga, że wykładnia prawa Unii Europejskiej oraz art. 231 k.p. i jego zastosowanie musi w pierwszej kolejności uwzględniać ochronny wobec pracowników charakter tych przepisów. Chodzi więc o taką wykładnię i zasto- sowanie przepisów, aby nastąpiło zachowanie miejsca pracy (kontynuacja zatrudnie- nia) przez pracowników w razie przekształceń (własnościowych, organizacyjnych, kompetencyjnych) po stronie pracodawców. Ten wzgląd w stanie faktycznym sprawy w istocie nie występuje. Nie ustalono bowiem żadnych faktów, z których można wy- prowadzić wniosek, że powódka chce kontynuować zatrudnienie jako pracownik kan- celarii prawnej Józefa M. Z ustaleń tych wynika nadto, że pozwany Szpital rozwiązał z powódką umowę o pracę w dniu 12 sierpnia 2008 r. ze skutkiem na dzień 30 wrze- śnia 2008 r. Tymczasem przejęcie wykonywania zadań z zakresu obsługi prawnej Szpitala nastąpiło w dniu podpisania umowy o wykonywanie obsługi prawnej pomię- dzy Szpitalem, a kancelarią radcy prawnego Józefa M., czyli 30 lipca 2008 r. Jeśliby więc przyjąć - w ślad za powódką - że w jej przypadku miał zastosowanie art. 231 § 1 k.p., a w konsekwencji, że w dniu 30 lipca 2008 r. została z mocy prawa przejęta przez nowego pracodawcę, to wypowiedzenie jej umowy o pracę dokonane przez pozwany Szpital (dotychczasowego pracodawcę) po tej dacie (12 sierpnia 2008 r.) było czynnością prawną niewywierającą żadnych skutków prawnych i nie mogło tym samym prowadzić do rozwiązania z powódką stosunku pracy (por. wyroki Sądu Naj- wyższego: z dnia 17 listopada 2004 r., II PK 69/04, OSNP 2005 nr 8, poz. 112; z dnia 9 grudnia 2004 r., I PK 103/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 220; z dnia 13 grudnia 2005 12 r., II PK 104/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 324; z dnia 5 kwietnia 2007 r., I PK 323/06, Monitor Prawa Pracy 2007 nr 12, s. 639). Mając na względzie wszystkie powołane okoliczności, Sąd Najwyższy roz- strzygnął jak w sentencji, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekając o kosztach postę- powania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządze- nia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ========================================