II PK 59/09

Wyrok z dnia 17 września 2009 r. II PK 59/09 Mianowany urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powo- du likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra- wozdawca), Zbigniew Korzeniowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 wrze- śnia 2009 r. sprawy z powództwa Czesławy O. przeciwko Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyj- nej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 lipca 2008 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację i w tej części przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powódka Czesława O. wniosła w pozwie o zasądzenie na jej rzecz od pozwa- nej - Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej - odszkodowania w wysokości 26.095 zł z tytułu nieuzasadnionego i niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy. Pozwana Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej wniosła o oddale- nie powództwa w całości. 2 Wyrokiem z 4 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Śródmieścia-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił powództwo i zasądził od pozwanej na rzecz powódki 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy w Warszawie na skutek apelacji wniesionej przez powódkę oraz zażalenia strony pozwanej na rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zawarte w punkcie 2 powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji oddalił apelację i zażalenie oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego powódki w postępowaniu zażaleniowym. Sąd Okręgowy w całości podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego. Zgodnie z ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku, powódka od 15 grudnia 1998 r. była zatrudniona przez pozwaną na podstawie mianowania, począt- kowo jako Dyrektor Obszarów Wiejskich i Rolnictwa, od 23 grudnia 2000 r. jako za- stępca Dyrektora Biura Regionalnego i Samorządów, a od 4 stycznia 2002 r. jako ekspert w Zespole Doradców Prezydenta w Gabinecie Prezydenta. Dnia 28 marca 2006 r. Prezydent nadał statut Kancelarii Prezydenta RP, określający nową strukturę jej statutowych komórek organizacyjnych. Zadania Zespołu Doradców Prezydenta w Gabinecie Prezydenta przejęło Biuro Doradców, Ekspertyz i Opinii, w którym dodat- kowo utworzono stanowisko Pełnomocnika do Spraw Wsi. Strona pozwana wypo- wiedziała powódce stosunek pracy 2 października 2006 r., wskazując jako przyczynę zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta. W jej opinii dalsze zatrudnienie po- wódki było niemożliwe. Do momentu wręczenia wypowiedzenia z powódką nie roz- mawiano na temat dalszej pracy w Kancelarii, możliwości ewentualnej pracy na in- nym stanowisku bądź wykonywania innych zadań. W ocenie Sądu odwoławczego Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że złożone powódce oświadczenie woli o wypowiedzeniu stosunku pracy było nieuza- sadnione, ponieważ pracodawca podał nieprawdziwą przyczynę swojej decyzji. Zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta RP nie powodowały konieczności rozwiązania stosunku pracy z powódką, zwłaszcza że była ona pracownicą miano- waną, której można wypowiedzieć stosunek pracy w ściśle określonych sytuacjach i tylko wówczas, gdy nie było możliwości przeniesienia jej na inne stanowisko w urzę- dzie. Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta nie odnosiła się bezpośrednio do powódki oraz że nie zaistniały przesłanki określone w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów pań- stwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), co oznaczało 3 uznaniem zasadności roszczenia powódki co do zasady. Sąd Okręgowy podzielił również stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ze względu na pozorność przyczyny wypowiedzenia, nie zaistniały przesłanki do wypłaty powódce świadczenia określo- nego w art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Skoro bowiem sku- tecznie zakwestionowano zasadność przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę i wykazano, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta RP była pozorną przyczyną roz- wiązania stosunku pracy, to odpadła causa do wypłaty powódce świadczenia prze- widzianego w tym przepisie. Świadczenie to przysługuje pracownikowi mianowane- mu tylko w przypadku likwidacji urzędu albo jego reorganizacji. Skoro nie było likwi- dacji urzędu ani jego reorganizacji, to świadczenie wypłacone na podstawie art. 131 stało się nienależne (gdyż odpadła jego podstawa). Odszkodowanie z tytułu nieuza- sadnionego rozwiązania umowy o pracę i świadczenie pieniężne przewidziane w art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych to dwie odrębne instytucje prawne, a prawo do nich powstaje w ściśle określonych przypadkach. Z logicznego punktu widzenia pomiędzy zakresami zastosowania art. 45 k.p. i art. 131 ustawy za- chodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeżeli bowiem pracodawca rozwiązał umowę o pracę z pracownikiem mianowanym w sytuacji określonej w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, to powstaje obowiązek wypłaty świadczenia przewidzianego w art. 131 . W takiej sytuacji pracownik nie nabywa prawa do odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę. Jeżeli zaś przyczyny podane w wypowiedzeniu umowy o pracę są nieprawdziwe, to pracownik nabywa prawo do odszkodowania z art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo do świadczeń na podstawie ustawy o pracownikach urzędów państwowych, zaś wypła- cone świadczenie staje się nienależne. Wobec tego powódce przysługuje jedno ze świadczeń - odszkodowanie bądź świadczenie z art. 131 ustawy. Niezasadny, zda- niem Sądu Okręgowego, okazał się także sformułowany w apelacji zarzut naruszenia art. 498 k.c. Zgodnie z tym przepisem, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem pań- stwowym. W niniejszej sprawie powódka i pracodawca (statio fisci Skarbu Państwa) byli wobec siebie dłużnikami i wierzycielami (jednemu przysługuje odszkodowanie za niezasadne wypowiedzenie umowy o pracę, drugiemu zwrot nienależnego świadcze- 4 nia). Przedmiotem obu wierzytelności były świadczenia pieniężne, obie wierzytelno- ści były wymagalne i mogły być dochodzone przed sądem. W ocenie Sądu Okręgo- wego zaistniały wszystkie przesłanki określone w art. 498 k.c., a zatem Sąd Rejono- wy właściwie zastosował instytucję zarzutu potrącenia, prawidłowo formułując sen- tencję wyroku, albowiem, gdy wierzytelność pozwanej przewyższa wierzytelność po- woda, sąd po wzajemnym umorzeniu obu wierzytelności do wysokości wierzytelności powoda oddala powództwo. Na uwzględnienie nie zasługuje również twierdzenie apelacji, że obowiązek zwrotu świadczenia wygasa, jeżeli, ten kto świadczenie uzy- skał zużył je lub utracił w ten sposób, że nie jest wzbogacony. Powódka nie przyto- czyła żadnych faktów potwierdzających, że nie jest już osobą wzbogaconą, po drugie zaś, powódka odwołując się od wręczonego wypowiedzenia umowy o pracę i kwe- stionując jego zasadność powinna liczyć się z tym, że świadczenie, które otrzymy- wała na podstawie art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych może oka- zać się nienależne, a więc powinna liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Zażalenie strony pozwanej również nie zasługiwało na uwzględnienie, albowiem powódka przez fakt udowodnienia w niniejszym postępowaniu, że wręczone jej wypowiedzenie umowy o pracę było niezasadne de facto wygrała sprawę. A skoro tak to należał jej się zwrot kosztów zastępstwa procesowego. W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 131 ust. 1 zdanie pierwsze in prin- cipio w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2 in medio i in fine ustawy o pracownikach urzę- dów państwowych oraz przez niewłaściwe zastosowanie art. 45 w związku z art. 471 k.p., a także art. 6, art. 409 w związku z art. 410 § 2 k.c., art. 498 i art. 499 k.c. oraz art. 17a i 17c ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.). Po- nadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa procesowego, mające wpływ na wynik sprawy, dotyczące art. 91 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 385 k.p.c., przez jego zastosowanie, oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej apelację i orzeczenie co do istoty sprawy, przez zasądzenie na jej rzecz od pozwanej na podstawie art. 45 k.p. w związku z art. 471 k.p. odszkodowania za nieuzasadnione i niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia, liczonego jak za urlop wypoczynkowy, oraz kosztów postępowania 5 według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do jej ponownego rozpoznania i roz- strzygnięcia o kosztach procesu kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do pytania, czy mianowany urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania sto- sunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy, rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym może nastąpić w drodze wypowie- dzenia w razie likwidacji urzędu lub jego reorganizacji, jeżeli nie jest możliwe prze- niesienie urzędnika państwowego mianowanego na inne stanowisko w tym samym urzędzie. Przepis art. 131 ust. 1 tej ustawy stanowi, że w razie rozwiązania stosunku pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym, z przyczyn określonych w art. 13 ust. 1 pkt 2, w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorgani- zowanym urzędzie a podjęciem pracy lub działalności gospodarczej, urzędnikowi temu przysługuje świadczenie pieniężne ze środków budżetu państwa, przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy, obliczane jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypo- czynkowy. Świadczenie to nie przysługuje urzędnikowi państwowemu, który nabył prawo do emerytury. Z art. 131 ust. 1 wynika, że przesłanką nabycia przez pracowni- ka prawa do świadczenia pieniężnego jest rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym z powodu likwidacji urzędu lub jego reorganizacji. Już literalna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że wystarczy samo rozwiąza- nie stosunku motywowane takim względem. Nie ma znaczenia to, czy rozwiązanie to jest uzasadnione, czy nieuzasadnione lub wadliwe z innej przyczyny. Decydujące znaczenie ma fakt rozwiązania stosunku pracy uzasadniony przez pracodawcę po- wodem wskazanym w art. 13 ust. 1 pkt 2. Za taką wykładnią przemawiają również dalsze względy. Przede wszystkim uzasadnia ją funkcja rozpatrywanego świadcze- nia. Jak jasno wynika z art. 131 ust. 1 przysługuje ono pracownikowi w okresie mię- dzy ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorganizowanym urzędzie a podję- 6 ciem pracy lub działalności gospodarczej. Świadczenie to rekompensuje zwolnione- mu z pracy urzędnikowi brak pracy i brak wynagrodzenia do czasu podjęcia nowej pracy lub działalności gospodarczej (ale nie dłużej niż przez 6 miesięcy). Nie ulega wątpliwości, że taki cel tego świadczenia pozostaje aktualny zarówno w przypadku wypowiedzenia uzasadnionego, jak i nieuzasadnionego obiektywnie istniejącą przy- czyną. Akceptacja przyjętej w zaskarżonym wyroku wykładni, zgodnie z którą, prawo do rozważanego świadczenia daje tylko wypowiedzenie uzasadnione (podyktowane rzeczywistą likwidacją lub reorganizacją) mogłaby też prowadzić do paradoksalnych skutków. W szczególności, pracodawca mógłby wystąpić wobec niego z żądaniem zwrotu wypłaconego świadczenia, motywując to tym, że likwidacja lub reorganizacja nie miała faktycznie miejsca. W rezultacie, należy uznać, że dla powstania prawa urzędnika do rozważanego świadczenia nie ma znaczenia to, czy wskazana w oświadczeniu o wypowiedzeniu przyczyna polegająca na likwidacji lub reorganizacji urzędu faktycznie wystąpiła. Należy także uznać, że uzyskanie prawa do wymienionego świadczenia w sytuacji, gdy wypowiedzenie było uzasadnione pozorną likwidacją lub reorganizacją nie stoi na przeszkodzie nabyciu przez pracownika prawa do wskazanego w art. 45 § 1 k.p. odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia. Takie zapatrywanie ma oparcie przede wszystkim w odmiennych funkcjach świadczenia z art. 131 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych i odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. Jak przekonująco wyjaśnił Sąd Najwyższy, świadczenie to nie ma charakteru odszkodo- wawczego, lecz jest swoistym wynagrodzeniem gwarancyjnym, rodzajem zasiłku po- zwalającego na pokrycie kosztów utrzymania pracownika (uchwała Sądu Najwyższe- go z 6 września 1991 r., l PZP 40/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 54). Pełni więc ono wyraźnie funkcję alimentacyjną. Natomiast odszkodowanie z art. 45 § 1 k.p., przysłu- gujące na żądanie pracownika, w razie ustalenia, że wypowiedzenie jest nieuzasad- nione lub narusza przepisy o wypowiadaniu, służy naprawieniu szkody poniesionej przez pracownika wskutek wadliwego wypowiedzenia stosunku pracy. Ma więc, od- miennie niż wymienione wyżej świadczenie, charakter odszkodowawczy. Z tego względu uzyskanie tego świadczenia nie wyłącza odszkodowania, ponieważ należ- ności te służą innym celom. Należy więc uznać, że mianowany urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypo- wiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na pod- 7 stawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Wobec tego trafne okazały się przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 131 ust. 1 ustawy o pra- cownikach urzędów państwowych oraz art. 45 § 1 k.p. Z powyższych rozważań wynika również, że w omawianej sytuacji zarówno świadczenie z art. 131 ust.1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, jak i od- szkodowanie z art. 45 § 1 k.p. są świadczeniami należnymi, co wyklucza tezę Sądu Okręgowego (a wcześniej Sądu Rejonowego), że z chwilą zasądzenia odszkodowa- nia za nieuzasadnione rozwiązanie stosunku pracy, świadczenie staje się świadcze- niem nienależnym w rozumieniu art. 410 k.c. W tej sytuacji nie może być mowy o potrącaniu na podstawie art. 498 k.c. wierzytelności pracownika i pracodawcy zwią- zanych z wymienionymi świadczeniem i odszkodowaniem. Dlatego uzasadnione okazały się także zarzuty naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 410 § 2 k.c., art. 498 k.c. i art. 499 k.c. Natomiast rozważanie zarzutów dotyczących art. 17a i 17c ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługują- cych Skarbowi Państwa jest w tym stanie rzeczy bezprzedmiotowe. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================