I UZP 9/09

Uchwała z dnia 18 sierpnia 2009 r. I UZP 9/09 Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2009 r. sprawy z odwołania Andrzeja K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w Ł. o zasiłek chorobowy, na skutek zagadnienia prawnego przekazane- go postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 12 maja 2009 r. [...] „Czy przy ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem - do wymienionego w art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tj. Dz.U. z 2005 r. nr 31 poz. 267 ze zm.) „okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym po- wstała niezdolność do pracy” - wlicza się także przychód z poprzednich okresów do- browolnego ubezpieczenia chorobowego oraz wynagrodzenie uzyskane przez ubez- pieczonego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego, jeżeli podlegał on obowiązkowemu ubezpieczeniu w okresie przerwy trwającej dłużej niż 30 dni w ubezpieczeniu dobrowolnym, przy zachowanej ciągłości ubezpieczenia chorobowego z różnych tytułów ?” p o d j ą ł uchwałę: Do podstawy wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego prowadzą- cego pozarolniczą działalność gospodarczą nie wlicza się wynagrodzenia za pracę uzyskanego w okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy; wlicza się natomiast przy- chód uzyskany w poprzednim okresie dobrowolnego ubezpieczenia chorobo- wego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli w ubezpieczeniu chorobowym - bez względu na jego tytuł - nie wystąpiły przerwy 2 przekraczające 30 dni (art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świad- czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie- rzyństwa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.). U z a s a d n i e n i e Na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 12 maja 2009 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o następującej treści: „czy przy ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem - do wymienionego w art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) „okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy” - wlicza się także przychód z poprzednich okresów dobrowol- nego ubezpieczenia chorobowego oraz wynagrodzenie uzyskane przez ubezpieczo- nego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego, jeżeli podlegał on obo- wiązkowemu ubezpieczeniu w okresie przerwy trwającej dłużej niż 30 dni w ubezpie- czeniu dobrowolnym, przy zachowaniu ciągłości ubezpieczenia chorobowego z róż- nych tytułów ?”. Powyższe wątpliwości powstały przy rozpoznawaniu apelacji organu rentowe- go od wyroku Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 28 maja 2009 r., którym to wyrokiem Sąd Rejonowy zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Ł. z dnia 4 listopada 2008 r. w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu Andrzejowi K. prawo do zasiłku chorobowego za okres od dnia 2 lipca 2008 r. do dnia 31 sierpnia 2008 r. w wysoko- ści ustalonej od podstawy wymiaru stanowiącej przychód za okres 12 miesięcy po- przedzających miesiąc, w którym postała niezdolność do pracy. Z ustaleń faktycz- nych Sądu Okręgowego wynikało, że ubezpieczony podlegał nieprzerwanie dobro- wolnemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalno- ści od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 18 marca 2008 r., od dnia 19 marca 2008 r. do dnia 20 czerwca 2008 r. - jako pracownik - objęty był obowiązkowym ubezpiecze- niem chorobowym, a od dnia 21 czerwca 2008 r. podlegał ponownie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą. 3 Niezdolność do pracy powstała w dniu 2 lipca 2008 r., kiedy ubezpieczony ponownie objęty został dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Sąd Okręgowy w zaistnia- łym stanie faktycznym przedstawił dwie koncepcje dotyczące zasad ustalenia pod- stawy wymiaru zasiłku chorobowego. Według pierwszej, do której sam się przychyla, nie można do podstawy świadczenia uwzględnić wynagrodzenia osiąganego przez ubezpieczonego w miesiącach, w których był objęty obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym, bowiem nie dotyczy ono okresu ubezpieczenia, w trakcie którego po- wstała niezdolność do pracy. Wskazał przy tym na przepis art. 36 ust. 4 w związku z art. 48 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Natomiast tę podstawę wymiaru należy ustalić jako przychód osiągnięty przez ubezpieczonego w pierwszym niepełnym miesiącu kalen- darzowym ubezpieczenia (czerwiec 2008 r.). Nie ma zatem zastosowania przepis art. 48 ust. 1 o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Według drugiego poglądu, wynikającego także ze stanowiska Sądu Rejono- wego, przychód w rozumieniu art. 48 ust. 1 powyższej ustawy to także wynagrodze- nie za pracę uzyskane przez ubezpieczonego w okresie przerwy w dobrowolnym ubezpieczeniu chorobowym, gdyż zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy wliczeniu do okresu nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego podlegają wszystkie okresy tego ubez- pieczenia, bez względu na tytuł podlegania temu ubezpieczeniu. Istotne znaczenie ma tu uchwała Sądu Najwyższego, I UZP 5/08, z której wynika, że jeżeli przerwy w podleganiu ubezpieczeniu chorobowemu nie przekraczały 30 dni, to przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędą- cemu pracownikiem, którą stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy, uwzględnia się przychód z tego okresu nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej ustawy. Sąd Okręgowy uznał, że takie stanowisko jest nieprawidłowe, gdyż sumowanie okresów ubezpieczenia ma na celu jedynie wyeliminowanie okre- sów „wyczekiwania” wynikających z art. 4 ust. 1 omawianej ustawy i nie dotyczy ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Oznaczałoby to bowiem całkowite oderwanie wysokości świadczenia od przychodu wypracowanego w okresie ubezpie- czenia, w trakcie którego powstała niezdolność do pracy. To z kolei podważałoby kompensacyjną funkcję zasiłku chorobowego. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pie- niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, powoływa- nej dalej jako ustawa zasiłkowa, ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowe- go; (1) po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego - jeżeli pod- lega obowiązkowo temu ubezpieczeniu; (2) po upływie 90 dni nieprzerwanego ubez- pieczenia chorobowego - jeżeli jest ubezpieczony dobrowolnie. Punkt 2 ust. 1 tego artykułu w pierwotnym brzmieniu przewidywał dla ubezpieczonego dobrowolnie okres 180 dni nieprzerwanego ubezpieczenia, a nowelizacja dokonana ustawą z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 237, poz.1654), z dniem 1 stycznia 2009 r., skróciła go do 90 dni. W myśl zacytowanego przepisu prawo do świadczeń z tytułu choroby uzależnione jest od przebycia w ubezpieczeniu określonego czasu. Czas ten, nazywany „okresem wy- czekiwania lub karencji” (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., III UZP 8/02, OSNP 2003 nr 8, poz. 205), uzależnia nabycie prawa do zasił- ku od pozostawania przez wymagany czas w ubezpieczeniu chorobowym. Z kolei art. 4 ust. 2 ustawy zasiłkowej pozwala na wliczenie poprzedniego okresu ubezpie- czenia do „okresów wyczekiwania”, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni lub była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo od- bywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego. Pojęcie nie- przerwanego ubezpieczenia chorobowego („okresu wyczekiwania”) powinno być jed- nolite dla każdego celu wynikającego z przepisów ustawy zasiłkowej, jeśli z jej prze- pisów nie wynika nic innego. W tym zakresie Sąd Najwyższy podziela pogląd wyra- żony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2008 r., I UZP 5/08 (OSNP 2009 nr 5-6, poz. 70), gdzie podkreślono, że nie ma uzasadnienia stanowisko o od- miennych sposobach ustalania okresu „nieprzerwanego ubezpieczenia” dla prawa do zasiłku oraz dla jego wysokości, bowiem nie sposób wywieść tego z przepisów ustawy zasiłkowej. Odwołano się tam także do trafnych argumentów dotyczących równego traktowania osób ubezpieczonych objętych obowiązkowymi i dobrowolnymi ubezpieczeniami chorobowymi, które z tytułu opłacania składek na te ubezpieczenia w takiej samej procentowo stawce powinny być równo traktowane, bez zróżnicowań dyskryminujących lub faworyzujących tak, aby zasiłek chorobowy spełniał funkcję ustawowego świadczenia gwarantującego uzyskanie proporcjonalnych - do przy- 5 chodu stanowiącego podstawę pobranych składek na ubezpieczenie chorobowe - środków utrzymania na wypadek wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego (choroby wykluczającej uzyskiwanie przychodów z pracy lub prowadzenia pozarolniczej dzia- łalności gospodarczej). Konsekwencją tego jest wyrażone w powyższej uchwale sta- nowisko, iż nieprzekraczające 30 dni przerwy w podleganiu ubezpieczeniu chorobo- wemu nie prowadzą do rozpoczynania na nowo (lub od początku) nowego ubezpie- czenia chorobowego, bo okresy takich przerw (uznane za legalne i usprawiedliwione w konkretnych okolicznościach danej sprawy), nie przerywają tego ubezpieczenia w rozumieniu przepisów ustawy zasiłkowej, które jest nieprzerwanym ubezpieczeniem chorobowym w rozumieniu art. 4 ust. 2 , a także art. 36 ust. 4 w związku z art. 48 ust. 1 i 2 ustawy zasiłkowej. Z ustalonego stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że ubezpieczony podlegał nieprzerwanie dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowa- dzenia pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 18 marca 2008 r., od dnia 19 marca 2008 r. do dnia 20 czerwca 2008 r. - jako pracownik - objęty był obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym, a od dnia 21 czerwca 2008 r. powrócił do poprzedniego tytułu ubezpieczenia. W istocie zatem ubezpiecze- nie chorobowe faktycznie trwało w sposób nieprzerwany od dnia 1 stycznia 1999 r., chociaż na podstawie różnych tytułów ubezpieczenia. W takiej zaś sytuacji, w której ubezpieczenie chorobowe trwa nieprzerwanie w sensie dosłownym, a jedynie prze- platają się w nim tytuły ubezpieczenia, tym bardziej uznać należy, że jest to okres nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego w rozumieniu poprzednio przywoła- nych przepisów ustawy zasiłkowej. Przerwanie okresu ubezpieczenia następuje je- dynie w okresie niepodlegania żadnemu ubezpieczeniu, a nie wtedy, kiedy zmienia się tytuł ubezpieczenia. Tak jak przerwa w ubezpieczeniu chorobowym nieprzekra- czająca 30 dni nie powoduje rozpoczynania na nowo okresu ubezpieczenia (por. uchwała I UZP 5/08), tak też nie powoduje takich następstw zmiana tytułu ubezpie- czenia. Jednakże takie stanowisko nie wyczerpuje całości przedstawionego zagad- nienia prawnego W myśl art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej podstawę wymiaru zasiłku chorobo- wego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem stanowi przy- chód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym po- wstała niezdolność do pracy. Natomiast ust. 2 tego artykułu stanowi, że przy ustala- niu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu nie- 6 będącemu pracownikiem stosuje się odpowiednio, między innymi, przepisy art. 36 ust. 2 - 4. Z art. 36 ust. 4 wynika, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia uzyskanego u płatnika składek w okresie nie- przerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie którego powstała niezdolność do pracy. Istotne znaczenie dla wysokości zasiłku chorobowego ma zatem nie tylko ustalenie okresu nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, lecz także wyjaśnie- nie, jaki przychód ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, uzyskany w okresie 12 miesięcy kalendarzowych nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego z różnych tytułów, stanowi podstawę wymiaru zasiłku chorobowego. Z dosłownego brzmienia przywołanego art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej wy- nika, że w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego niebędącego pracownikiem nie może zostać uwzględnione wynagrodzenie za pracę osiągnięte w okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc powstania niezdolno- ści do pracy. W przepisie tym posłużono się pojęciem „przychód”. Przychód w rozu- mieniu ustawy zasiłkowej to kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubez- pieczenie chorobowe ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, po odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71 % podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie choro- bowe, co wprost wynika z art. 3 pkt 4. Nie budzi zatem wątpliwości, że w zakresie tego pojęcia ustawodawca nie ujął wynagrodzenia za pracę, bowiem stanowi ono odrębną kategorię wymienioną w pkt 3 tego artykułu. Zatem sama wykładnia języ- kowa art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej prowadzi do wniosku przedstawionego wyżej o braku podstaw do uwzględnienia wynagrodzenia za pracę w podstawie wymiaru za- siłku chorobowego ubezpieczonego niebędącego pracownikiem. Nie ma natomiast przeszkód, aby w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego ująć przychód uzyskiwany przez ubezpieczonego z okresu 12 miesięcy kalendarzo- wych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, mimo zastąpienia przez pe- wien czas tego tytułu ubezpieczenia innym tytułem. Przemawia także za tym odpo- wiednie stosowanie art. 36 ust. 4 ustawy zasiłkowej. Podstawę wymiaru zasiłku cho- robowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia (tutaj przychodu) uzyskanego u płatnika składek w okresie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie którego powstała niezdolność do pracy. Skoro istniało nieprzerwane ubezpieczenie chorobowe, takim przychodem u płatnika składek (osoby zobowiązanej do opłacenia 7 składek na własne ubezpieczenie) jest każdy przychód osiągnięty z tytułu tej działal- ności w powyższym okresie. Taka wykładnia powyższego przepisu uwzględnia także cel, jakiemu służy za- siłek chorobowy polegający na kompensowaniu dochodów utraconych na skutek nie- zdolności do pracy (por. uzasadnienie uchwały I UZP 5/08). Są to zatem dochody z aktualnej aktywności zawodowej, a nie dochody uzyskiwane z wcześniejszego źródła zarobkowania. Określony przepisami ustawy okres 12 miesięcy kalendarzowych ma jedynie na celu usprawiedliwione uśrednienie wysokości zasiłku chorobowego, z uwzględnieniem przychodu (w rozumieniu art. 3 pkt 4) z tytułu prowadzenia działal- ności gospodarczej, nie uzasadnia natomiast sięgania do wynagrodzenia pracowni- czego, uzyskanego w tym okresie. Także w odniesieniu do pracowników Sąd Naj- wyższy w wyroku z dnia 16 maja 2006 r., I UK 291/05 (OSNP 2007 nr 11-12, poz. 169) przyjął, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia uzyskanego przez pracownika u tego pracodawcy, z którym łączył go stosunek pracy w okresie powstania niezdolności do pracy. W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Najwyższy odwołał się do wykładni historycznej oraz wskazał, że biorąc pod uwagę cel, jakiemu służy zasiłek chorobowy polegający bez wątpienia na rekompensacie wynagrodzenia, które pracownik utracił z powodu niezdolności do pracy w związku z chorobą, nie ma podstaw do stwierdzenia, iż na wysokość tego świadczenia powinno mieć wpływ wynagrodzenie osiągane w ramach stosunków pracy zakończonych przed powstaniem niezdolności do pracy. Kompensowane z ubezpieczenia społecznego może być bowiem to wynagrodzenie, którego faktycznie pracownik nie uzyskuje w związku z chorobą, czyli należne od aktualnego praco- dawcy, a nie takie, które ubezpieczony osiągał w przeszłości, przed zajściem zda- rzenia chronionego ubezpieczeniem chorobowym. Podkreślił także, że aktualne brzmienie art. 36 ust. 4 ustawy zasiłkowej również przemawia za koniecznością stwierdzenia, że intencją ustawodawcy nie było nałożenie obowiązku ustalania pod- stawy wymiaru zasiłku chorobowego na podstawie wynagrodzenia uzyskiwanego u innego pracodawcy, niż ten, z którym ubezpieczony pozostaje aktualnie w stosunku pracy. Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 390 k.p.c. podjął uchwałę o tre- ści wynikającej z sentencji. ========================================