I BP 6/09

Wyrok z dnia 17 lipca 2009 r. I BP 6/09 Nie ma przeszkód, aby po zmianie art. 132 k.p. (od 1 stycznia 2004 r.) strony w umowie o pracę, odrębnym porozumieniu albo na podstawie art. 142 k.p. ustaliły, że praca będzie świadczona w systemie czterobrygadowej organi- zacji pracy jako rodzaju pracy zmianowej. Jeżeli nie doszło do takiego ustale- nia, to zmiana tej organizacji pracy nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Józef Iwulski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 lipca 2009 r. sprawy z powództwa Andrzeja N. przeciwko I.S.P. Spółce z o.o. w W. o do- datek za pracę w czterobrygadowej organizacji czasu pracy, na skutek skargi powo- da o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia - wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 9 lipca 2008 r. [...] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 29 listopada 2007 r. [...] - wydanym w sprawie o zapłatę do- datku za pracę w czterobrygadowej organizacji pracy - Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie zasądził od pozwanej I.S.P. Spółki z o.o. z siedzibą w W. na rzecz powoda Andrzeja N. kwotę 1.188 zł z ustawowymi odset- kami od dnia 25 sierpnia 2006 r. do dnia zapłaty (punkt 1 wyroku), oddalił powództwo w pozostałej części (punkt 2 wyroku), a ponadto zasądził od pozwanej na rzecz po- woda kwotę 90 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 3 wyroku) i nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa kwotę 30 zł tytułem należ- nej, a niepobranej, opłaty sądowej od pozwu (punkt 4 wyroku). 2 Sąd Rejonowy ustalił, że powód - pierwotnie zatrudniony w przedsiębiorstwie F.C. SA w C. - został przejęty w trybie art. 231 k.p. przez pozwaną z dniem 1 marca 2005 r. Powód wykonywał pracę na stanowisku palacza kotłów, montera c.o. i pala- cza-dozorcy. W przedsiębiorstwie F.C. SA pracownicy zatrudnieni na stanowisku pa- lacza oraz montera c.o. - w tym powód - pracowali w systemie czterobrygadowej or- ganizacji pracy. Z tego tytułu powód otrzymywał dodatek w wysokości 5% wynagro- dzenia zasadniczego. Po dniu 1 marca 2005 r. powód faktycznie nie wykonywał pracy w czterobrygadowej organizacji pracy, ale pozwana nie dokonała mu wypowie- dzenia zmieniającego w zakresie organizacji pracy i wynagrodzenia. Powód nie wy- raził zgody na zmianę organizacji pracy i zmianę wynagrodzenia za okres objęty po- zwem (od 1 marca 2005 r. do 30 czerwca 2006 r.). Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd pierwszej instancji uznał, że skoro po- wód został przejęty przez pozwaną w trybie art. 231 k.p., to strony pozostawały zwią- zane treścią dotychczasowej umowy o pracę do czasu jej zmiany w drodze porozu- mienia stron lub wypowiedzenia zmieniającego. Z tego względu powód po dniu 1 marca 2005 r. był objęty systemem pracy w ramach czterobrygadowej organizacji pracy. Sąd Rejonowy - kierując się § 1 pkt 4 porozumienia zmieniającego umowę o pracę z dnia 14 grudnia 2004 r. - podkreślił, że dodatek w wysokości 5% wynagro- dzenia zasadniczego przysługiwał powodowi „za pracę w czterobrygadowej organizacji czasu pracy", a nie za czas faktycznie przepracowany w ramach tzw. czterobrygadówki. Dlatego Sąd Rejonowy przyjął, że sporny dodatek przysługiwał „za sam fakt ustalenia pomiędzy stronami, iż powód pracuje w systemie czterobryga- dowej organizacji czasu pracy" i w konsekwencji uznał powództwo za uzasadnione w 80% żądania. Wyrokiem z dnia 9 lipca 2008 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie, uwzględniając apelację pozwanej, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punktach 1, 3 i 4 ten sposób, że oddalił powództwo oraz posta- nowił nie obciążać powoda kosztami postępowania odwoławczego. Sąd drugiej in- stancji zwrócił uwagę na to, że choć w porozumieniu zmieniającym warunki zatrud- nienia z 14 grudnia 2004 r. przewidziano dla powoda dodatek za pracę w czterobry- gadowej organizacji pracy, to w porozumieniu tym nie zamieszczono ustalenia, iż powód będzie świadczył pracę w ramach takiej organizacji. W dodatku - co jest nie- sporne - powód nie świadczył u pozwanej pracy w czterobrygadowej organizacji czasu pracy i nie otrzymywał za taką pracę dodatku. Zdaniem Sądu odwoławczego, 3 postanowienie porozumienia o przysługującym powodowi dodatku za pracę w cztero- brygadowej organizacji pracy - co wynika z jego kontekstu - uprawnia powoda do tego dodatku tylko w sytuacji, gdy powód będzie świadczył pracę w tym systemie. Skoro więc strony nie uzgodniły jednoznacznie - jako istotnego warunku umowy o pracę - postanowienia, że powód będzie pracował w czterobrygadowej organizacji pracy, to tym samym pracodawca miał swobodę zmiany tego systemu bez koniecz- ności stosowania wypowiedzenia zmieniającego. Sąd Okręgowy nie podzielił zatem stanowiska Sądu Rejonowego jakoby strony uzgodniły określoną organizację (sys- tem) czasu pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji, postanowienie porozumienia zmie- niającego, na którym opierał swe roszczenie powód, ewidentnie oznacza, że sporny dodatek będzie przysługiwał wyłącznie za faktyczną pracę w czterobrygadowej orga- nizacji pracy. A skoro powód w okresie objętym żądaniem pozwu nie świadczył pracy w tym systemie, to nie mógł nabyć prawa do dodatku z tego tytułu. Wyrok Sądu Okręgowego w całości powód zaskarżył skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, w której zarzucił naruszenie art. 42 § 1 w związku z art. 29 § 1 k.p., art. 65 § 2 k.c. oraz art. 233 k.p.c. Wnosząc o stwierdzenie, że wyrok Sądu Okręgowego jest niezgodny z tymi przepisami oraz do- magając się zasądzenia od pozwanej kosztów postępowania, powód wywiódł w szczególności, że chociaż w porozumieniu z dnia 14 grudnia 2004 r. nie zawarto po- stanowienia ustalającego, że będzie świadczył pracę w systemie czterobrygadowym, to prawo do spornego dodatku „nie powinno budzić wątpliwości". Zdaniem skarżące- go, skoro w porozumieniu „figurował zapis" określający wysokość dodatku, to „oczy- wistym jest, że powód musiał świadczyć pracę w takim systemie". W przeciwnym wypadku, jeśli powód nie świadczyłby pracy w systemie czterobrygadowym, uregulo- wanie kwestii dodatku nie miałoby sensu. Powód zaznaczył, że świadczenie przez niego pracy w tym systemie potwierdziły zgodne w tym zakresie zeznania świadków oraz jego wyjaśnienia. Zdaniem skarżącego, Sąd Okręgowy, dokonując interpretacji porozumienia z 14 grudnia 2004 r. - wbrew dyspozycji art. 65 § 2 k.c. - niesłusznie oparł się wyłącznie na jego literalnym brzmieniu. Obowiązkiem Sądu było w takim wypadku zbadanie zamiaru stron oraz celu umowy. Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: 4 Zgodnie z art. 42410 k.p.c., rozpoznanie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia odbywa się w granicach zaskarżenia oraz w gra- nicach wskazanych podstaw. Oczywiście bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 233 k.p.c., w ramach którego skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu błędne ustalenie, że nie pracował w czterobrygadowym systemie pracy. Wprawdzie skargę można oprzeć również na podstawie naruszeń przepisów postępowania, które spowodowały nie- zgodność orzeczenia z prawem, ale podstawą skargi nie mogą być zarzuty doty- czące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 4244 k.p.c.). Z treści tego przepisu wynika, że wszelkie zarzuty z zakresu prawa materialnego muszą być odniesione do faktów ustalonych przez sąd, a nie twierdzonych przez stronę (wyrok Sądu Najwyż- szego z 20 września 2007 r., II CNP 87/07, LEX nr 487545). Stąd też twierdzenia po- woda jakoby w spornym okresie pracował w systemie czterobrygadowym, w żaden sposób nie może być wzięte te pod uwagę przy ocenie przez Sąd Najwyższy zasad- ności skargi. Sąd drugiej instancji ustalił, że powód pracował w takiej organizacji u poprzedniego pracodawcy, natomiast niesporne było, że u pozwanej ten system nie był stosowany (powód w nim nie pracował). Co do zarzutu naruszenia prawa materialnego, to jest art. 42 § 1 w związku z art. 29 § 1 k.p., Sąd Najwyższy w pierwszej kolejności zauważa, że stosowanie czte- robrygadowej organizacji pracy przewidywał wprost art. 132 k.p., uchylony z dniem 1 stycznia 2004 r. Zgodnie z tym przepisem, w ruchu ciągłym, jak również w innych uzasadnionych przypadkach, mogła być stosowana czterobrygadowa lub podobna organizacja pracy, w której czas pracy nie przekraczał 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie dłuższym niż 4 mie- siące. W okresie objętym żądaniem pozwu (jak i obecnie od 1 stycznia 2004 r.) poję- cie „czterobrygadowej organizacji pracy" nie występuje w Kodeksie pracy jako wyod- rębniony system organizacji (czasu) pracy. W ramach pracy zmianowej, nic nie stoi jednak na przeszkodzie, by ten system stosować jako wariant pracy zmianowej w podstawowym systemie czasu pracy. Ustalenie systemów i rozkładów czasu pracy oraz przyjętych okresów rozliczeniowych czasu pracy następuje w układzie zbioro- wym pracy lub w regulaminie pracy, albo w obwieszczeniu, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy (art. 150 § 1 i art. 1041 § 1 pkt 2 k.p.). Co do zasady organizowanie procesu pracy, w tym również ustalenie obowiązującego pracowników systemu i rozkładu czasu pracy, należy do uprawnień dyspozycyjnych pracodawcy (wyrok Sądu Najwyż- 5 szego z dnia 25 marca 1977 r., I PRN 5/77, OSPiKA 1978 nr 12, poz. 218, z glosą W. Masewicza). Tym samym organizacja czasu pracy nie należy do istotnych elementów stosunku pracy, które muszą (powinny) zostać ustalone w umowie o pracę. Przepis art. 29 § 1 k.p. zobowiązuje jedynie do ustalenia w umowie wymiaru czasu pracy. Nie ma jednak przeszkód, aby w umowie o pracę (albo w drodze odrębnego porozumienia między pracodawcą i pracownikiem) ustalić organizację pracy (system lub rozkład czasu pracy). Postanowienie takie może mieć charakter istotnego ele- mentu indywidualnego stosunku pracy, a w konsekwencji jego zmiana będzie wyma- gała porozumienia stron lub wypowiedzenia zmieniającego. Wypowiedzeniu zmienia- jącemu podlegają warunki pracy lub płacy wynikające z umowy o pracę (art. 42 § 1 k.p.). Jeżeli zatem nie doszło do ustalenia indywidualnego rozkładu czasu pracy w umowie o pracę albo odrębnym porozumieniu (którym w istocie jest także takie usta- lenie przez pracodawcę na wniosek pracownika w trybie art. 142 k.p.), to zmiana or- ganizacji czasu pracy nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 1998 r., I PKN 559/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 205; Przegląd Sądowy 1999 nr 7-8, s. 125, z glosą A. Dubowik). W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji w sferze ustaleń faktycznych przyjął, że strony w porozumieniu nie ustanowiły indywidualnego rozkładu czasu pracy powoda jako pracy w systemie czterobrygadowym. Takie ustalenie faktyczne nie podlega kontroli w ramach rozpoznawanej skargi (art. 4244 k.p.c.; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNAPiUS 1997 nr 11, poz. 201). Podlega ocenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2000 r., V CKN 58/00, LEX nr 462959; z dnia 15 października 2002 r., II CKN 1167/00, LEX nr 74498 oraz z dnia 18 czerwca 2003 r., II CK 240/01, LEX nr 121708), ale nietrafny jest zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. Argumentacja skarżącego nie może odnieść skutku przede wszystkim dlatego, że porozumienie zmieniające z dnia 14 grudnia 2004 r. zostało zinterpretowane przez Sąd drugiej instancji zgodnie z jego treścią, w której brak jest postanowienia ustalającego, że powód będzie świadczyć pracę w systemie czterobrygadowym. W sytuacji, gdy oświadczenia woli zostały wyrażone w dokumencie (w formie pisemnej), to sens tych oświadczeń ustala się przede wszyst- kim na podstawie jego tekstu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1603/00, LEX nr 75350, z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06, LEX nr 196599, z dnia 7 kwietnia 2005 r., II CK 431/04, LEX nr 145198 oraz z dnia 4 paź- 6 dziernika 2006 r., II CSK 117/06, LEX nr 332959). Zatem zasadne było oparcie się przez Sąd Okręgowy przede wszystkim na treści porozumienia przedstawionej w do- kumencie. Z tego punktu widzenia trafny jest wniosek Sądu, że w porozumieniu nie ustanowiono rozkładu czasu pracy powoda, a jedynie ustalono prawo do dodatku i jego wysokość na wypadek świadczenia pracy w czterobrygadowej organizacji pracy. Nie ma także racji skarżący, utrzymując, że skoro w porozumieniu „figurował zapis" określający wysokość spornego dodatku, to "oczywistym jest, że powód mu- siał świadczyć pracę w takim systemie", gdyż w przeciwnym wypadku uregulowanie kwestii dodatku nie miałoby sensu. W zarzucie tym należy dopatrzyć się argumentów odwołujących się do zgodnego zamiaru stron i celu umowy (art. 65 § 2 k.c.). Również jednak i ten aspekt został rozważony przez Sąd drugiej instancji, który wywiódł, że w porozumieniu ustalono także wysokość dodatku za pracę w godzinach nadliczbo- wych oraz w niedziele i święta (również za pracę na II i III zmianie oraz dyżur do- mowy), a jest przecież niewątpliwe, że dodatki te mogły przysługiwać tylko w razie faktycznego świadczenia pracy w taki sposób. Odpowiednio to zostało przez Sąd odniesione do spornego dodatku i jest to ujęcie racjonalnie odczytujące cel umowy i zamiar stron, które nie może być skutecznie podważone i uznane za naruszające art. 65 § 2 k.c. Skoro w spornym okresie powód nie świadczył pracy w ramach czterobryga- dowej organizacji pracy, a według treści porozumienia dodatek został przewidziany tylko na wypadek świadczenia pracy w tym systemie, to Sąd drugiej instancji trafnie uznał, że przedmiotowy dodatek nie należał się powodowi. To, że powód u poprzed- niego pracodawcy świadczył pracę w ramach takiego systemu nie oznaczało, że zmiana organizacji pracy powoda wymagała wypowiedzenia zmieniającego, skoro nie doszło do umownego ustalenia takiego indywidualnego rozkładu czasu pracy po- woda. Sąd drugiej instancji trafnie odwołał się przy tym do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1979 r., V PZP 4/79 (OSNCP 1980 nr 2, poz. 19; OSPiKA 1981 nr 2, poz. 21, z glosą J. Pacho i glosą K.W. Ba- rana; NP 1980 nr 4, s. 121, z glosą J. Szczerskiego), według której określenie w umowie o pracę stawki wynagrodzenia zasadniczego, przeliczonej według współ- czynnika ustalonego dla czterobrygadowej organizacji pracy, nie pozbawia kierow- nika zakładu uprawnienia do przeniesienia pracownika do innej organizacji czasu pracy, bez wypowiedzenia warunków pracy; obniżenie wynagrodzenia pracownika, spowodowane przeliczeniem określonej w umowie stawki wynagrodzenia zasadni- 7 czego, ustalonej dla czterobrygadowej organizacji pracy, nie wymaga wypowiedzenia warunków płacy w razie przeniesienia pracownika do innej organizacji czasu pracy. W związku z powyższym Sąd Najwyższy, nie znajdując podstawy do stwier- dzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem oddalił skargę na pod- stawie art. 42411 § 1 k.p.c. ========================================