II UK 31/08

Wyrok z dnia 3 października 2008 r. II UK 31/08 Rozstrzyganie o prawie do emerytury w systemie powszechnym dla uprawnionego do emerytury z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy nie jest ob- jęte przedmiotem rozpoznania w sprawie wynikłej z odwołania od decyzji od- mawiającej ustalenia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227). Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Beata Gudowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 paździer- nika 2008 r. sprawy z wniosku Tadeusza P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w W. o ustalenie wartości kapitału początkowego, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 30 października 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30 października 2007 r. zmienił wy- rok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 29 sierpnia 2006 r. oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z 31 maja 2006 r., w ten sposób, że nakazał organowi rentowemu ustalenie kapitału początkowego wniosko- dawcy Tadeuszowi P. Wnioskodawca (ur. w 1951 r.) pobiera od 1989 r. emeryturę z tytułu zawodowej służby wojskowej na podstawie ustawy z 16 grudnia 1972 r. o za- opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin. Po uzyskaniu tej emery- tury podjął zatrudnienie cywilne. Sąd Okręgowy uznał, że pozwany prawidłowo odmówił ustalenia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, jako że o naliczenie ka- 2 pitału początkowego mogą ubiegać się osoby, które nie mają ustalonego prawa do emerytury na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodo- wych i ich rodzin. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację wnioskodawcy i przyznał mu rację, „że na zasadzie art. 173 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r.” ma prawo do ustalenia kapitału początkowego, bowiem spełnia wymienione w tym przepisie wa- runki. Zgodnie z nim dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy przed dniem wejścia w życie tej ustawy opłacali składki na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek, ustala się kapitał początkowy. „Do- dany ustawą z dnia 1 października 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ust. 1a nie miał na celu ograniczyć kręgu osób, dla których ustala się kapitał początkowy, lecz rozszerzyć o osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r., które przed dniem 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie w wymienionych w prze- pisie jednostkach, a nie mają ustalonego prawa do świadczeń określonych w przepi- sach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób. Reasumując prawo do ustalenia kapi- tału początkowego mają także wymienieni w przepisie żołnierze i funkcjonariusze, którzy do dnia 1 stycznia pozostawali w służbie, a więc przed dniem wejścia w życie ustawy nie opłacali składek na ubezpieczenie społeczne, jak i składek nie opłacali za nich płatnicy, lecz nie nabyli świadczeń z tytułu pełnionej służby, określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób”. W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił błędne zastosowanie art. 173 ust. 1 ustawy emerytalnej wobec wnioskodawcy, którego sytuację reguluje art. 173 ust. 1a i błędną wykładnię tego przepisu polegającą na przyjęciu, że przepis ten nie miał na celu ograniczenia kręgu osób, dla których ustala się kapitał początkowy, lecz miał swój zakres zastosowania rozszerzyć o osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które przed 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie w wymienionych w przepisie jednostkach, i które nie mają ustalonego prawa do świadczeń określonych w przepi- sach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, pomimo iż zgodnie z tym przepisem osobom urodzonym po 1948 r. nie ustala się kapitału początkowego, jeżeli osoby te przed dniem 1 stycznia 1999 r. pozostawały w służbie i mają ustalone prawo do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób. Skar- żący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez oddalenie apela- cji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Sprawa została błędnie rozstrzygnięta przez Sąd Apelacyjny. Wnioskodawca miał ustalone prawo do emerytury wojskowej i to determinowało jego sytuację. Zwy- kła (gramatyczna) wykładnia przepisów art. 173 ust. 1 i art. 173 ust. 1a ustawy eme- rytalnej nie pozwalała uznać odwołania za zasadne, gdyż z przepisów tych jasno wy- nika norma prawna, że kapitału początkowego nie ustala się żołnierzowi zawodo- wemu mającemu ustalone prawo do zaopatrzenia emerytalnego. Inną rzeczą jest uzasadnienie takiego rozwiązania. Wyjaśnił je Trybunał Kon- stytucyjny, który po rozpoznaniu skargi konstytucyjnej, wynikłej na tle podobnej sprawy, potwierdził zgodność przepisu art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej z Konsty- tucją, to jest z jej art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 oraz brak niezgodności z art. 2 (wyrok TK z 12 lutego 2008 r., SK 82/06, OTK-A 2008 nr 1, poz. 3). Wykładnia prawa przedstawiona przez Trybunał dla problemu występującego w tej sprawie jest wyraź- na i jednoznaczna. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie oceniał konstytucyjność przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym. Wskazany wyrok wpisuje się w zgodny ciąg jego stanowisk, w których przyjmuje się, że sprecyzowania określonego w Konstytu- cji prawa do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 1) należy do ustawodawcy zwykłego. Konstytucja stanowi wszak, iż zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa. Nie oznacza to, że Trybunał zwalnia się w ten sposób od oceny przyjętych rozwiązań prawnych, która każdorazowo jest szczegółowa i skrupulatna. Tak też wyjaśniono przyczyny stanowiska o zgodności z Konstytucją przepisu art. 173 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach. Przedmiot decyzji organu rentowego obejmował tylko odmowę ustalenia ka- pitału początkowego i tym samym wyznaczał on zakres rozstrzygania sądowego. Nie dotyczył prawa do emerytury w systemie powszechnym. Szereg argumentów wnio- skodawcy sięgało do tego uprawnienia, w szczególności ten, iż winien mieć prawo „skonsumowania” składek na ubezpieczenie społeczne (emerytalne) z cywilnego za- trudnienia. Rzecz jednak w tym, że ubezpieczenie emerytalne nie jest oparte na ekwiwalentnej zastępowalności składki i emerytury. Mimo jego reformy od 1 stycznia 1999 r., ubezpieczenie to nadal oparte jest na ryzyku spełnienia przesłanek i rozło- żeniu ciężaru ubezpieczenia na wszystkich uczestników. Po wtóre, w systemie za- bezpieczenia społecznego zasadą jest prawo do jednego świadczenia emerytalnego. Przyjęte początkowo w ustawie emerytalnej rozwiązanie, aby również żołnierze za- wodowi podlegali powszechnemu ubezpieczeniu, nie zostało zrealizowane i po jego 4 zmianie od 1 października 2003 r. (ustawą z 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych ustaw) wszyscy żołnierze zawo- dowi zostali objęci systemem zaopatrzeniowym uregulowanym w ustawie o zaopa- trzeniu emerytalnym żołnierzy. Nowelizacja przesądziła, że żołnierze zawodowi nie będą podlegać powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych. Spowodowało to jednocześnie przyjęcie rozwiązania w art. 173 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach, że kapitał początkowy nie będzie ustalany żołnierzom uprawnionym do eme- rytury wojskowej, mimo iż po uzyskaniu świadczenia i przed 1 stycznia 1999 r. pod- legali ubezpieczeniu z tytułu cywilnego zatrudnienia. Oceniając takie rozwiązanie Trybunał stwierdził, ze kapitał początkowy ustala się dla osób, które nie mają ustalo- nego prawa do zabezpieczenia społecznego z innych tytułów. Podmioty wymienione w art. 173 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach mogą więc realizować prawo do zabezpieczenia społecznego. Wobec takich osób jest realizowane prawo do zabez- pieczenia społecznego wynikajce z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Przepis artykuł 173 ust. 1a ustawy emerytalnej stanowi formę realizacji konstytucyjnego prawa do zabezpie- czenia społecznego. Trybunał wskazał przy tym, że składki płacone na ubezpiecze- nie społeczne mogą być uwzględniane przy określaniu wysokości emerytury z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy (art. 14 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy). Nie jest również wykluczony zbieg świadczeń z obu systemów i wybór korzystniejszego (art. 7 tej ustawy). Choć argumentacja orzeczenia Trybunału jest o wiele bogatsza niż wyżej przywołana, to nie odnosi się - do wydaje się - kluczowego stwierdzenia, że kapitał początkowy ustala się tym ubezpieczonym, którzy w przyszłości na jego podstawie będą mogli mieć ustaloną emeryturę. Skoro ustawodawca wykluczył ustalenie kapi- tału osobom z art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej, to można zakładać, iż nie będą mogli nabyć tego świadczenia. Jednak - jak wyżej wskazano - rozstrzyganie o tym wychodzi poza zakres decyzji, która obejmuje jedynie ustalenie kapitału początko- wego. Rozstrzyganie o prawie do emerytury w systemie powszechnym dla upraw- nionego do emerytury z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy nie jest objęte przed- miotem rozpoznania w sprawie wynikłej z odwołania od decyzji odmawiającej ustale- nia kapitału początkowego na podstawie art. 173 ust. 1 i ust. 1a ustawy emerytalnej. Niemniej aktualny stan prawny jest taki, że emerytury z systemu powszechnego nie przysługują byłym żołnierzom, którzy mają ustalone prawo do emerytury określonej w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy, obliczone z uwzględnieniem cy- 5 wilnych okresów składkowych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej). To rozwiązanie potwierdza orzecznictwo przyjmujące, że odrębność ubezpieczenia emerytalno- rentowego regulowanego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawą z dnia 10 grudnia 1993 r. o za- opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin powoduje niemoż- ność nabycia przez emeryta wojskowego prawa do emerytury na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli we wcześniej przyznanej emeryturze wojskowej uwzględniono okresy ubezpieczenia lub zatrudnie- nia oraz inne okresy jako składkowe (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i ren- tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - wyrok Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2007 r., II UK 165/06 (OSNP 2008 nr 9-10, poz. 140). Nie zachodzi tu więc brak możliwości „skonsumowania” dodatkowego ubezpieczenia i ciężaru składkowego. Przy zasadzie prawa tylko do jednego świadczenia racjonalne jest zwiększenie pier- wotnego świadczenia, przy zauważeniu, że emerytury żołnierzy nie są przyznawane na takich samych zasadach jak w systemie powszechnym. Można również wskazać na wyrok Sądu Najwyższego z 9 października 2008 r., II UK 48/08 (niepublikowany), w którym przyjęto, że od 1 października 2003 r. z mocy art. 10 pkt 2 ustawy z 23 lipca 2003 r., wyłączeni z możliwości uzyskania świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej zostali tylko ci żołnierze i funkcjo- nariusze, którzy mają ustalone prawo do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, z uwzględnieniem okresów składkowych, a zachowują je żołnierze i funkcjonariusze, którym przy obliczaniu prawa do emerytur z zaopatrzenia emerytalnego nie uwzględ- niono okresów składkowych. W sprawie wnioskodawcy spór nie obejmował prawa do emerytury lecz jedynie ustalenie kapitału początkowego. W tym zakresie rozstrzyga- nia sytuacja faktyczna i prawna wynikająca z art. 173 ust. 1a ustawy emerytalnej nie uprawniała do ustalenia jego kapitału początkowego. Oczywiście nie ma racji wnio- skodawca, gdy próbuje argumentować - w odpowiedzi na skargę - że jego prawo do ustalenia kapitału początkowego wynika z przepisu art. 173 ust. 1, gdyż nie jest to norma samodzielna i wyłączna dla problemu sprawy. Z tych motywów Sąd Najwyższy uwzględnił skargę oraz jej wniosek i orzekł na podstawie art. 39816 k.p.c. ========================================