I PK 2/08

uzasadnienie wyroku wyjaśnia przyczyny, dla jakich orzeczenie zostało wydane, jest sporządzane już po wydaniu wyroku, a zatem wynik sprawy z reguły nie zależy od tego, jak napisane zostało uzasadnienie i czy zawiera ono wszystkie wymagane ele- menty. W konsekwencji zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może być usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych okolicznościach, w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji uniemożliwia całkowicie doko- nanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu fak- tycznego (por. między innymi wyroki z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 182; z dnia 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 15, poz. 352 oraz z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, niepublikowany i orzecze- nia tam powołane). Zarzutu takich wadliwości uzasadnienia wyroku Sądu drugiej in- stancji skarżący nie formułuje ani też nie wskazuje, których koniecznych elementów nie zawiera uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Natomiast obowiązek należytego rozpoznania i odniesienia się przez sąd drugiej instancji do zarzutów apelacji mieści się w dyspozycji art. 378 § 1 k.p.c., naruszenia którego skarżący nie zarzuca. Skar- żący nie wskazuje również, jakich niepodlegających zaskarżeniu w drodze zażalenia postanowień Sądu pierwszej instancji nie rozpoznał Sąd odwoławczy pomimo zgło- szonego w apelacji żądania (art. 380 k.p.c.). Przytoczony w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Przepis ten dotyczy zatem dowodów przeprowadzonych przez sąd w postępowaniu pierwszoin- 8 stancyjnym lub apelacyjnym, nie dotyczy natomiast dowodów, których sąd nie prze- prowadził z różnych względów. W sytuacji, gdy kasacyjny zarzut dotyczy naruszenia ogólnej normy procesowej art. 382 k.p.c., to może być usprawiedliwiony tylko wtedy, kiedy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął materiał ze- brany w postępowaniu przed pierwszą instancją albo że - uzupełniwszy postępowa- nie dowodowe we własnym zakresie - nie wziął pod uwagę jego wyników. Oznacza to, że zarzut naruszenia omawianego przepisu wymaga dla swej skuteczności wska- zania na konkretny materiał dowodowy zebrany przed sądami pierwszej lub drugiej instancji, który został pominięty przy orzekaniu przez sąd odwoławczy i że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazany przez skarżącego brak wyczer- pujących ustaleń spowodowany ograniczeniem przeprowadzonego postępowania dowodowego nie mieści się w płaszczyźnie art. 382 k.p.c. Nienależyte wyjaśnienie istotnych w sprawie okoliczności faktycznych mogłoby stanowić naruszenie art. 217 k.p.c. lub art. 227 k.p.c. (w związku z art. 391 k.p.c.), art. 381 k.p.c. lub innych, w za- leżności od koncepcji skarżącego, jednakże skarga kasacyjna nie zarzuca narusze- nia właściwych w tym zakresie przepisów. Nie wiadomo również, jaki istotny wpływ na poczynione ustalenia i wynik sprawy mogłoby mieć odniesienie się przez Sąd drugiej instancji do przytoczonych przez skarżącego fragmentów zeznań świadka Janiny Ż. w sytuacji, gdy - jak uznały Sądu obu instancji - wskazane i opisane przez stronę pozwaną w dokonanym skarżącemu wypowiedzeniu umowy o pracę zdarze- nie i jego przebieg oraz udział i rola w nim powoda znalazły potwierdzenie w wiążą- cym z mocy art. 11 k.p.c. prawomocnym wyroku wydanym w postępowaniu karnym, a naruszenia tego przepisu w skardze kasacyjnej się nie podnosi. Natomiast zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 4771 k.p.c. w ogóle nie został uzasadniony i z tego względu uchyla się spod kontroli kasacyjnej. Skoro ustalony w sprawie stan faktyczny nie został przez skarżącego zakwe- stionowany w drodze skutecznie podniesionych zarzutów naruszenia przepisów po- stępowania, przeto jest wiążący dla Sądu Najwyższego stosownie do art. 39813 § 2 k.p.c. Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), którego skarżący upatruje w przyjęciu przez Sąd drugiej instancji z jednej strony, że powództwo „co do zasady” jest usprawiedliwione, a z drugiej - że powództwo o przywrócenie do pracy jest niezasadne, pomimo że 9 strona pozwana rozwiązała z nim umowę o pracę bez uzyskania zgody zarządu za- kładowej organizacji związkowej. Stosownie do art. 45 § 1 k.p., w razie ustalenia, że wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, sąd pracy - stosownie do żąda- nia pracownika - orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu - o przywróceniu pracownika do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowaniu. Przepis ten określa zatem roszczenia, których wybór należy do pra- cownika (uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne lub odszkodowanie) oraz dwie przesłanki uzasadniające uwzględnienie żądania - gdy wypowiedzenie jest nieuza- sadnione lub gdy narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę. Właśnie przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że wypowiedzenie skarżącemu umowy o pracę nastąpiło z naruszeniem art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych (stosowanego do po- woda w związku z art. 34 ust. 4 tej ustawy) - zakazującego pracodawcy bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej dokonanie takiego wypowiedzenia pra- cownikowi podlegającemu szczególnej ochronie - stanowiło przesłankę zasądzenia na jego rzecz przewidzianego w art. 45 § 1 k.p. odszkodowania z tytułu wypowiedze- nia umowy o pracę z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów. Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 45 § 2 i 3 k.p. W pierwszym rzędzie skar- żący nie wskazuje, na czym - w jego ocenie - naruszenie to miało polegać. Co prawda, należy zauważyć, że pierwszy z wymienionych przepisów został zastosowa- ny przez Sąd Okręgowy za Sądem pierwszej instancji, pomimo że w przypadku po- woda - jako pracownika objętego szczególną ochroną przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy - wyłączał jego stosowanie art. 45 § 3 k.p. Nie stanowi to jednak o wadliwości zaskarżonego wyroku, gdyż - wobec niemożności zasądzenia na rzecz skarżącego odszkodowania zamiast żądanego przywrócenia do pracy na podstawie art. 45 § 2 k.p. - uwzględnieniu wybranego przez powoda roszczenia mo- gła sprzeciwić się wskazana przez Sądy obu instancji norma art. 8 k.p, która pozwala na ocenę dokonanego przez pracownika wyboru roszczenia pod kątem jego zgodno- ści ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Zastosowanie tej normy w związku z art. 4771 k.p.c., stanowi podstawę uwzględnienia przez sąd z urzędu przy- sługującego pracownikowi roszczenia alternatywnego. Naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 45 § 1 k.p. skarżący upatruje w dal- szej kolejności w przyjęciu, że „powództwo o przywrócenie do pracy jest niezasadne” w sytuacji, gdy w dacie dokonania wypowiedzenia jego przyczyna nie istniała z uwagi 10 na nieprzeprowadzenie przez pracodawcę postępowania wyjaśniającego celem po- twierdzenia skargi złożonej przez poszkodowanego pracownika, a nadto w uznaniu, że „naruszenie zasad współżycia społecznego może stanowić samoistną przyczynę rozwiązania umowy o pracę z działaczem związkowym”. W istocie skarżącemu cho- dzi więc o dokonaną przez Sąd drugiej instancji ocenę, że dokonane wypowiedzenie umowy o pracę było uzasadnione (nie było nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p.). Z brzmienia art. 45 § 1 k.p. wynika, że skuteczność wypowiedzenia umowy o pracę zależy nie tylko od spełnienia wymogów formalnych (np. złożenia oświadcze- nia o wypowiedzeniu na piśmie, wskazania przyczyny wypowiedzenia, konsultacji zamiaru wypowiedzenia z zakładową organizacją związkową, uzyskania zgody tej organizacji na wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi podlegającemu szcze- gólnej ochronie), które stanowią o zgodności wypowiedzenia z przepisami o wypo- wiadaniu umów, ale również od tego, czy wypowiedzenie jest zasadne, a więc czy wskazana przyczyna wypowiedzenia jest prawdziwa, rzeczywista i uzasadniona w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Podanie w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy o pracę przyczyny pozornej (nieprawdziwej, nierzeczywistej, nieistniejącej) jest równoznacz- ne z brakiem wskazania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie, co oznacza, że wypowiedzenie jest nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Taki sam skutek wywołuje ocena, że przyczyna wypowiedzenia co prawda istniała, ale była - ze względu na jej wagę lub charakter - niewystarczająca dla skutecznego dokonania wypowiedzenia. W konsekwencji wypowiedzenie umowy o pracę jest nieuzasadnione zarówno wtedy, gdy wskazana w nim przyczyna faktycznie zaistniała, lecz nie mogła stanowić podstawy rozwiązania łączącego strony stosunku pracy, jak i wówczas, gdy przyczyna ta okazała się pozorna (fikcyjna, nierzeczywista, nieprawdziwa, nieistnie- jąca) i z tego właśnie względu nieuzasadniająca wypowiedzenia, a więc powodująca uznanie tego wypowiedzenia za nieuzasadnione. W obu przypadkach brak takiej przyczyny (uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę) powoduje powstanie po stronie pracownika roszczeń określonych w art. 45 § 1 k.p. Z poczynionych w sprawie ustaleń wynika po pierwsze, że przyczyna wska- zana i opisana w piśmie wypowiadającym powodowi umowę o pracę (zdarzenie z dnia 11 marca 2005 r. zakwalifikowane przez pracodawcę jako rażące naruszenie przez powoda zasad współżycia społecznego) była rzeczywista i istniała w dacie do- konania wypowiedzenia, co potwierdziły ustalenia wydanego w postępowaniu kar- nym prawomocnego wyroku skazującego oraz po drugie, że pracodawca nie kiero- 11 wał się chęcią „eliminacji powoda” jako działacza związkowego i „nie faworyzował żadnej ze stron konfliktu”. Ustaleń tych skarżący skutecznie nie zakwestionował. Ist- nienie przyczyny wypowiedzenia (jej prawdziwość lub pozorność) należy do sfery ustaleń faktycznych i jako takie nie może być kwestionowane zarzutem naruszenia prawa materialnego. Błędny jest pogląd skarżącego, że naruszenie zasad współżycia społecznego nie może stanowić samoistnej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę pracowni- kowi szczególnie chronionemu ze względu na pełnione funkcje związkowe. Żaden przepis prawa zakazu takiego nie formułuje, a wskazanie konkretnego zdarzenia względnie okoliczności, które w ocenie pracodawcy stanowią o naruszeniu przez pracownika obowiązku przestrzegania zasad współżycia społecznego i uzasadniają wypowiedzenie, oznacza wypełnienie wymogu opisu przyczyny wypowiedzenia i wła- ściwe jej podanie w rozumieniu art. 30 § 4 k.p. Wskazana powodowi w piśmie wypo- wiadającym umowę o pracę przyczyna wypełniała wymóg jasnego i wystarczająco konkretnego jej sformułowania, a w skardze kasacyjnej nie zarzuca się ani narusze- nia art. 45 § 1 k.p. w tym aspekcie, ani też obrazy art. 30 § 4 k.p. Skarżący nie kwestionuje oceny, że jego zachowanie niezgodne z normami obowiązującego prawa było jednocześnie sprzeczne z zasadami współżycia spo- łecznego. Nie podważył również skutecznie dokonanego przez Sądy obu instancji ustalenia, że podłożem zdarzenia z dnia 11 marca 2005 r. był konflikt pomiędzy kon- kurującymi ze sobą dwoma związkami zawodowymi działającymi w pozwanej Spółce. Niemożność uznania za przyczynę wypowiedzenia naruszenia zasad współ- życia społecznego powód odnosi do art. 100 § 2 pkt 6 k.p., zgodnie z którym pra- cownik jest obowiązany przestrzegać tych zasad w zakładzie pracy. Zdaniem skar- żącego, skoro zdarzenie z dnia 11 marca 2005 r. miało miejsce poza zakładem pracy i poza czasem pracy, nie mogło stanowić naruszenia obowiązku wynikającego z art. 100 § 2 pkt 6 k.p. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić. Obowiązek pracow- nika przestrzegania zasad współżycia społecznego jest prawnym obowiązkiem sto- sowania norm o charakterze pozaprawnym, zwłaszcza norm moralnych, obyczajo- wych, etycznych i zwyczajów. Odesłanie w art. 100 § 2 pkt 6 k.p. do przestrzegania tych norm w zakładzie pracy oznacza nie tylko tyle, że pracownik ma obowiązek ich stosowania w jednostce organizacyjnej będącej miejscem pracy, ale także to, że pra- cownik ma obowiązek stosowania się do reguł zachowania akceptowanych przez społeczność zakładową, co służy zapewnieniu kształtowania dobrej atmosfery w 12 miejscu pracy, wpływającej na prawidłową i niezakłóconą współpracę między pra- cownikami (por. także wyrok z dnia 15 lipca 1998 r., II UKN 12/98, OSNAPiUS 1999 nr 13, poz. 435, w którym Sąd Najwyższy, kierując się takim właśnie rozumieniem obowiązku wynikającego z art. 100 § 2 pkt 6 k.p., uznał, że udziałem w pogrzebie współpracownika załoga daje wyraz zasadom współżycia społecznego ukształtowa- nym w danym zakładzie pracy). Obowiązek przestrzegania zasad współżycia spo- łecznego w zakładzie pracy obejmuje więc również powstrzymywanie się poza miej- scem pracy od takich zachowań, które wywołują lub potęgują wzajemnie negatywny stosunek współpracowników i konflikty w środowisku pracy. Dotyczy to w szczegól- ności sytuacji, gdy przyczynę sprzecznego z zasadami współżycia społecznego za- chowania jednego pracownika względem drugiego stanowi przeniesiony poza teren zakładu pracy konflikt związany z procesem pracy lub - jak w przypadku objętym roz- poznawaną skargą kasacyjną - z „różnicy zdań” pomiędzy dwoma działającymi u tego samego pracodawcy organizacjami związkowymi. Oznacza to, że art. 100 § 2 pkt 6 k.p. powinien być rozumiany w ten sposób, iż określony w nim obowiązek prze- strzegania zasad współżycia społecznego ciąży na pracowniku nie tylko w czasie wykonywania pracy i w miejscu pracy, ale także i w innym czasie i miejscu, gdy za- chowania pracownika pozostają w sferze stosunku pracy lub gdy ściśle są z tą sferą związane (jak to ma miejsce w przypadku prowadzonej u pracodawcy działalności związkowej) i odnoszą się do współpracowników. W takim bowiem przypadku za- chowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego przekłada się wprost na stosunki międzyludzkie w miejscu pracy, warunkowane przynależnością poszczegól- nych członków załogi do różnych związków zawodowych pozostających ze sobą w konflikcie. W rezultacie trafnie Sąd drugiej instancji uznał w stanie faktycznym sprawy, że zachowanie powoda wobec współpracowników, ocenione następnie jako popełnienie przestępstwa, aczkolwiek miało miejsce poza czasem i miejscem pracy, stanowiło naruszenie zasad współżycia społecznego w społeczności zakładowej, uzasadniające wypowiedzenie umowy o pracę. Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 8 k.p. przytoczonego przez skarżącego w związku z art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, poprzez uznanie, że roszczenie powoda o przywrócenie do pracy jest sprzeczne ze spo- łeczno-gospodarczym celem ochrony działaczy związkowych i jako takie nie korzysta z ochrony. W pierwszym rzędzie zarzut naruszenia art. 8 k.p. winien zostać połą- czony z zarzutem naruszenia art. 4771 k.p.c., gdyż na podstawie tego ostatniego 13 przepisu Sąd drugiej instancji - kierując się klauzulą zawartą w art. 8 k.p. - mógł nie uwzględnić roszczenia powoda o przywrócenie do pracy i z urzędu uwzględnić prze- widziane w art. 45 § 1 k.p. alternatywne roszczenie o odszkodowanie za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę (dokonane z naruszeniem art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych). Co prawda, przepis art. 4771 k.p.c. został przez skarżącego przytoczony w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia przepisów po- stępowania, ale bez jakiegokolwiek uzasadnienia i odniesienia do art. 8 k.p. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli pracodawca wy- powiedział umowę o pracę pracownikowi szczególnie chronionemu z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów, to o tym, czy roszczenie pracownika o przywróce- nie do pracy można uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa decyduje rodzaj czynu pracownika przy uwzględnieniu wyjątkowości odmowy udzielenia ochrony, mogącej być jedynie następstwem szczególnych okoliczności (por. między innymi wyroki z dnia 16 stycz- nia 1998 r., I PKN 475/97, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 683, z dnia 26 czerwca 1998 r., I PKN 215/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz. 461 i z dnia 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 90). Przyjęcie istnienia takich wyjątkowych okoliczno- ści może być przede wszystkim uzasadnione szczególnie rażącym naruszeniem obowiązków pracowniczych niepozostającym w związku z pełnieniem przez pracow- nika funkcji związkowych (spożywanie alkoholu na terenie zakładu pracy, przystąpie- nie do pracy w stanie nietrzeźwości, przywłaszczenie mienia na szkodę pracodawcy, ujawnienie istotnych tajemnic handlowych pracodawcy, pobicie współpracownika). Z reguły nie przyjmuje się za naruszenie obowiązków pracowniczych uzasadniające odmowę ochrony na podstawie art. 8 k.p. naruszenia związanego z istniejącym mię- dzy pracownikiem a pracodawcą konfliktem odnoszącym się bezpośrednio do dzia- łalności związkowej pracownika. Taka sytuacja w stanie faktycznym sprawy nie za- chodzi, gdyż - co prawda - podłożem naruszenia przez skarżącego obowiązku prze- strzegania zasad współżycia społecznego była jego działalność związkowa, jednakże zachowanie powoda dotyczyło nie pracodawcy, ale współpracowników będących członkami „konkurencyjnego” związku zawodowego. Sąd drugiej instancji uznał, a skarżący oceny tej nie kwestionuje, że zachowa- nie powoda, noszące znamiona przestępstw popełnionych na szkodę współpracow- ników, cechowało się znacznym stopniem winy, było w najwyższym stopniu naganne i nie znajdowało usprawiedliwienia, a w rezultacie stanowiło rażące naruszenie zasad 14 współżycia społecznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa do ochrony określonej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, a w konsekwencji prawa do przywrócenia do pracy z uwagi na naruszenie tej ochrony jest swoboda wykonywania zadań związkowych przy braku zagrożenia zwolnieniem z pracy, a więc przy zachowaniu gwarancji zatrudnienia (por. np. wyrok z dnia 22 grudnia 1998 r., I PKN 509/98, OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 133). Nie jest natomiast przeznaczeniem tego prawa re- stytucja stosunku pracy w sytuacji, w której pracownik dopuścił się szczególnie rażą- cego naruszenia obowiązków pracowniczych lub obowiązujących przepisów prawa albo szczególnie nagannego zachowania, jeżeli rodzi to uzasadnione przekonanie, że przywrócenie pracownika do pracy powodowałoby obniżenie morale pracowników lub budziło zgorszenie, albo niewłaściwą ocenę takiego stanu rzeczy i wynikające z niej wnioski co do postępowania w przyszłości (por. między innymi uchwałę z dnia 30 marca 1994 r., I PZP 40/93, OSNCP nr 12, poz. 230, wyrok z dnia 16 stycznia 1998 r., I PKN 475/97, wyrok z dnia 26 marca 1998 r., I PKN 571/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 168, postanowienie z dnia 10 lipca 2001 r., I PKN 96/01, OSNP 2003 nr 13, poz. 314, wyrok z dnia 12 stycznia 2005 r., I PK 145/04, OSNP 2005 nr 16, poz. 243, wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 90). Takie po- stępowanie stanowi wykorzystanie unormowań stanowiących gwarancję wolności związkowych dla celu sprzecznego z istotą tej gwarancji i jako takie - stosownie do art. 8 k.p. - nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Co prawda, Sąd Okręgowy wskazał na niemożność i niecelowość przywrócenia powoda do pracy, jednakże - podzielając dokonaną przez Sąd Rejonowy ocenę prawną - w istocie uczynił to w kontekście sprzeczności jego żądania z tak rozumianym spo- łeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa do ochrony związkowej i do powrotu do pracy, przy uwzględnieniu szczególnej naganności zachowania powoda, noszą- cego cechy umyślnego przestępstwa skierowanego przeciwko zdrowiu (pobicie) i wolności (groźba pobicia i zabójstwa) współpracowników. Ocena prawna dokonana w tej płaszczyźnie nie jest wprawdzie tożsama z oceną dotyczącą „niemożliwości lub niecelowości” przywrócenia pracownika do pracy (art. 45 § 2 k.p.), ale jest do niej bardzo zbliżona (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2004 r., I PK 209/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 387), a w rezultacie zaskarżony wyrok należy uznać za odpowiadający prawu. 15 Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. Orzeczenie o kosztach oparto o art. 108 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c. ========================================